૧. એકકનિદ્દેસવણ્ણના

૧. ઝાનઙ્ગાનેવ વિમોક્ખોતિ ઇમિના અધિપ્પાયેનાહ ‘‘વિમોક્ખસહજાતેન નામકાયેના’’તિ. યેન હિ સદ્ધિન્તિઆદિના પઠમં સમઙ્ગિભાવત્થં વિવરતિ. ફસ્સેનપિ ફુટ્ઠાયેવ નામાતિ એતેન ‘‘અપિચેસા’’તિઆદિના વુત્તં દુતિયં સમ્ફસ્સેન ફુસનત્થં, ઇતરેહિ ઇતરે કારણત્થે. સમઙ્ગિભાવફુસનકારણભાવા હિ ફુસનાતિ વુત્તાતિ. પુનપિ પઠમત્થમેવ દુબ્બિઞ્ઞેય્યત્તા વિવરન્તો ‘‘તત્રાસ્સા’’તિઆદિમાહ. ઠપેત્વા તાનિ અઙ્ગાનિ સેસા અતિરેકપણ્ણાસધમ્માતિ એત્થ વેદનાસોમનસ્સિન્દ્રિયાનિ સઙ્ગહિતાનીતિ આહ ‘‘ચત્તારો ખન્ધા હોન્તી’’તિ. એવં સતિ વેદનાસોમનસ્સિન્દ્રિયેહિ સુખસ્સ ફુસિતબ્બત્તા તિણ્ણઞ્ચ તેસં અનઞ્ઞત્તા તેનેવ તસ્સ ફુસના આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતિ, વેદયિતાધિપતિયટ્ઠેહિ ઉપનિજ્ઝાયનભાવપટિલાભસ્સ વુત્તત્તા. અથ વા ઠપેત્વા તાનિ અઙ્ગાનીતિ અઙ્ગાનં બહુત્તા બહુવચનં. તેસુ પન પચ્ચેકમ્પિ યોજના કાતબ્બા ‘‘વિતક્કં ઠપેત્વા’’તિઆદિના. તત્થ ‘‘સુખં ઠપેત્વા’’તિ ઇમિસ્સા યોજનાય સેસા તયો ખન્ધા હોન્તિ, ઇતરાસુ ચત્તારોતિ. સબ્બયોજનાસુ ચ તયો અન્તો કત્વા ‘‘ચત્તારો ખન્ધા હોન્તી’’તિ વુત્તં.

૨. યો અસમયવિમોક્ખેન એકચ્ચેહિ આસવેહિ વિમુત્તો અસમયવિમોક્ખૂપનિસ્સયલાભેન ચ સાતિસયેન સમયવિમોક્ખેન, સો એવ સમયવિમુત્તો. સો હિ તેન વિમુત્તો ઝાનલાભી સેક્ખો રૂપારૂપભવતો અપુનરાવટ્ટકો કામરાગાદીહિ તથાવિમુત્તોવ હોતીતિ સમયવિમુત્તપઞ્ઞત્તિં લદ્ધું અરહતિ. પુથુજ્જનો પન ઝાનલાભી પુનરાવટ્ટકધમ્મો પુન કામરાગાદિસમુદાચારભાવતો વિમુત્તો નામ ન હોતીતિ સમયવિમુત્તપઞ્ઞત્તિં નારહતિ, તેન સો ‘‘સમયવિમુત્તો’’તિ ન વુત્તો. અરહતો પન અપરિક્ખીણા આસવા નત્થિ, યતો વિમુચ્ચેય્ય. દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારમત્તા હિ તસ્સ અટ્ઠ વિમોક્ખાતિ. તસ્મા તસ્સ ન અટ્ઠ વિમોક્ખા સમયવિમુત્તપઞ્ઞત્તિભાવસ્સ અસમયવિમુત્તપઞ્ઞત્તિભાવસ્સ વા કારણં. તદકારણભાવમેવ દસ્સેતું ‘‘ન હેવ ખો…પે… વિહરતી’’તિ વુત્તં, ન સુક્ખવિપસ્સકસ્સેવ અસમયવિમુત્તભાવં દસ્સેતુન્તિ દટ્ઠબ્બં. સબ્બોપિ હિ અરહા અસમયવિમુત્તોતિ. બાહિરાનન્તિ લોકુત્તરતો બહિભૂતાનં, લોકિયાનન્તિ અત્થો.

૩. અરૂપક્ખન્ધનિબ્બાનમત્તવાચકો અરૂપસદ્દો ન હોતીતિ દસ્સનત્થં ‘‘રૂપતો અઞ્ઞ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. ચિત્તમઞ્જૂસન્તિ સમાધિં. અભિઞ્ઞાદીનઞ્હિ ધમ્માનં પાદકભાવેન સમાધિ મઞ્જૂસાસદિસો હોતિ. અદ્ધાનં ફરિતુન્તિ દીઘકાલં બ્યાપેતું, પવત્તેતુન્તિ અત્થો. ‘‘સમ્મજ્જિતબ્બ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા તત્થ આદરસ્સ અકતત્તા વત્તભેદોતિ વેદિતબ્બો. એવં વત્તભેદમત્તેન નટ્ઠા પન સમાપત્તિ કામચ્છન્દાદીહિ નટ્ઠા વિય ન કિઞ્ચેન પચ્ચાહરિતબ્બા હોતિ મન્દપારિપન્થકત્તા, તસ્મા વત્તસમિતકરણમત્તેનેવ પચ્ચાહરિતબ્બત્તા ‘‘અપ્પેન્તોવ નિસીદી’’તિ આહ.

૪. અત્તનો અનુરૂપેન પમાદેન વીતિનામેન્તાનમ્પિ સમાપત્તિ ન કુપ્પતીતિ પરિહીનો નામ ન હોતિ, તસ્મિં તસ્મિં બ્યાસઙ્ગે પટિસંહટમત્તે સમાપજ્જિતું સમત્થતાયાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘કિસ્સ પન, ભન્તે, ખીણાસવસ્સ ભિક્ખુનો લાભસક્કારસિલોકો અન્તરાયાયાતિ? યા હિસ્સ સા, આનન્દ, અકુપ્પા ચેતોવિમુત્તિ, નાહં તસ્સા લાભસક્કારસિલોકં અન્તરાયાય વદામિ. યે ચ ખ્વસ્સ, આનન્દ, અપ્પમત્તસ્સ આતાપિનો પહિતત્તસ્સ વિહરતો દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારા અધિગતા, તેસાહમસ્સ લાભસક્કારસિલોકં અન્તરાયાય વદામી’’તિ સુત્તે (સં. નિ. ૨.૧૭૯) પન સમયેન સમયં આપજ્જનેન પરિહરિતબ્બાનં સમાપત્તિસુખવિહારાનં તસ્મિં તસ્મિં બ્યાસઙ્ગકાલે અનિપ્ફત્તિતો લાભસક્કારસિલોકો અન્તરાયોતિ વુત્તોતિ અધિપ્પાયેનસ્સ તેન અવિરોધો વેદિતબ્બો.

૫. ધમ્માનં…પે… પીતિ એત્થ ‘‘ધમ્મેહી’’તિ વત્તબ્બં. ઇધ હિ તાહિ સમાપત્તીહિ પરિહાયેય્યાતિ ધમ્મેહિ પુગ્ગલસ્સ પરિહાનમ્પિ અપરિહાનમ્પિ વુત્તં. તત્થ ચ પુગ્ગલસ્સ પમાદમાગમ્મ તા સમાપત્તિયો કુપ્પેય્યુન્તિ ધમ્માનં કુપ્પનં અકુપ્પનઞ્ચ વુત્તં, પુગ્ગલસ્સ પન પરિહાનધમ્માનમેવ વિનાસોતિ વચનનાનત્તમત્તેન વચનત્થનાનત્તમત્તેન વા પરિયાયન્તરતા વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બા.

૭-૮. ચેતના સમાપત્તિચેતના તદાયૂહના ચ. અનુરક્ખણા સમાપત્તિઉપકારાનુપકારપરિગ્ગાહિકા પઞ્ઞાસહિતા સતિ. તાહિ ચેતિયમાનઅનુરક્ખિયમાનસમાપત્તીનં ભબ્બા ચેતનાભબ્બા અનુરક્ખણાભબ્બા.

૧૦. પુથુજ્જનગોત્તન્તિ પુથુજ્જનસિક્ખં, પુથુજ્જનગતા તિસ્સો સિક્ખા અતિક્કન્તાતિ અત્થો. તા હિ સંયોજનત્તયાનુપચ્છેદેન ‘‘પુથુજ્જનસિક્ખા’’તિ વુચ્ચન્તીતિ.

૧૧. અરહત્તમગ્ગટ્ઠો ચ વટ્ટભયતો પઞ્ઞુબ્બેગેન ઉબ્બિજ્જન્તો ઉદ્ધમ્ભાગિયસંયોજનેહિ ઉપરતોતિ ભયૂપરતો નામાતિ આહ ‘‘સત્ત સેક્ખા ભયૂપરતા’’તિ.

૧૨. ભવઙ્ગપઞ્ઞાવિરહિતા ‘‘વિપાકાવરણેન સમન્નાગતા’’તિ ઇમિના ગહિતાતિ તિહેતુકપટિસન્ધિકા કેચિ ‘‘દુપ્પઞ્ઞા’’તિ ઇમિના ગય્હન્તીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અપ્પટિલદ્ધમગ્ગફલૂપનિસ્સયા’’તિ. પઞ્ઞાય હિ વિના ન તદુપનિસ્સયો અત્થીતિ.

૧૪. યત્થ નિયતાનિયતવોમિસ્સા પવત્તિ અત્થિ, તત્થેવ નિયતધમ્મા હોન્તીતિ ઉત્તરકુરૂસુ તદભાવા નિયતો નામ નત્થીતિ દસ્સેન્તો ‘‘યા પન ઉત્તરકુરુકાન’’ન્તિઆદિમાહ.

૧૬. તેરસસુ સીસેસુ પલિબોધસીસાદીનિ પવત્તસીસઞ્ચ પરિયાદિયિતબ્બાનિ, અધિમોક્ખસીસાદીનિ પરિયાદકાનિ, પરિયાદકફલં ગોચરસીસં. તઞ્હિ વિસયજ્ઝત્તફલવિમોક્ખોતિ. પરિયાદકસ્સ મગ્ગસ્સ ફલસ્સ ચ આરમ્મણં સઙ્ખારસીસં સઙ્ખારવિવેકભૂતો નિરોધોતિ પરિયાદિયિતબ્બાનં પરિયાદકફલારમ્મણાનં સહ વિય સંસિદ્ધિદસ્સનેન સમસીસિભાવં દસ્સેતું પટિસમ્ભિદાયં (પટિ. મ. ૧.૮૭) તેરસ સીસાનિ વુત્તાનિ. ઇધ પન ‘‘અપુબ્બં અચરિમં આસવપરિયાદાનઞ્ચ હોતિ જીવિતપરિયાદાનઞ્ચા’’તિ વચનતો તેસુ કિલેસપવત્તસીસાનમેવ વસેન યોજનં કરોન્તો ‘‘તત્થ કિલેસસીસ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ પવત્તસીસમ્પિ વટ્ટતો વુટ્ઠહન્તો મગ્ગો ચુતિતો ઉદ્ધં અપ્પવત્તિકરણવસેન યદિપિ પરિયાદિયતિ, યાવ પન ચુતિ, તાવ પવત્તિસબ્ભાવતો ‘‘પવત્તસીસં જીવિતિન્દ્રિયં ચુતિચિત્તં પરિયાદિયતી’’તિ આહ. કિલેસપરિયાદાનેન પન અત્તનો અનન્તરં વિય નિપ્ફાદેતબ્બા પચ્ચવેક્ખણવારા ચ કિલેસપરિયાદાનસ્સેવ વારાતિ વત્તબ્બતં અરહન્તિ. ‘‘વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૭૮; સં. નિ. ૩.૧૨, ૧૪) વચનતો હિ પચ્ચવેક્ખણપરિસમાપનેન કિલેસપરિયાદાનં સમાપિતં નામ હોતિ. તં પન પરિસમાપનં યદિ ચુતિચિત્તેન હોતિ, તેનેવ જીવિતપરિસમાપનઞ્ચ હોતીતિ ઇમાય વારચુતિસમતાય કિલેસપરિયાદાનજીવિતપરિયાદાનાનં અપુબ્બાચરિમતા હોતીતિ આહ ‘‘વારસમતાયા’’તિ. ભવઙ્ગં ઓતરિત્વા પરિનિબ્બાયતીતિ એત્થ પરિનિબ્બાનચિત્તમેવ ભવઙ્ગોતરણભાવેન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

૧૭. મહાપયોગોતિ મહાકિરિયો વિપત્તિકરણમહામેઘુટ્ઠાનાકારવિનાસો. તિટ્ઠેય્યાતિ વિનાસો નપ્પવત્તેય્યાતિ અત્થો.

૧૮. અરણીયત્તાતિ પયિરુપાસિતબ્બત્તા.

૨૦. યાય કતકિચ્ચતા હોતિ, તાય અગ્ગવિજ્જાય અધિગતાય તેવિજ્જતાભાવો નિપ્પરિયાયતા, સા ચ આગમનવસેન સિદ્ધા સાતિસયા તેવિજ્જતાતિ આહ ‘‘આગમનીયમેવ ધુર’’ન્તિ.

૨૨. તત્થ ચાતિ નિમિત્તત્થે ભુમ્મં, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપ્પત્તિયા આધારભાવે વા. તત્થેવ હિ સબ્બઞ્ઞુતં પત્તો નામ હોતીતિ.

૨૩. અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસૂતિ ચ અનનુસ્સુતેસુ સચ્ચેસૂતિ અત્થો.

૨૪. ‘‘રૂપી રૂપાનિ પસ્સતી’’તિઆદિકે (મ. નિ. ૨.૨૪૮; ૩.૩૧૨; પટિ. મ. ૧.૨૦૯; ધ. સ. ૨૪૮) નિરોધસમાપત્તિઅન્તે અટ્ઠ વિમોક્ખે વત્વા ‘‘યતો ખો, આનન્દ, ભિક્ખુ ઇમે અટ્ઠ વિમોક્ખે કાયેન ફુસિત્વા વિહરતિ, પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા આસવા પરિક્ખીણા હોન્તિ. અયં વુચ્ચતિ, આનન્દ, ભિક્ખુ ઉભતોભાગવિમુત્તો’’તિ યદિપિ મહાનિદાનસુત્તે વુત્તં, તં પન ઉભતોભાગવિમુત્તસેટ્ઠવસેન વુત્તન્તિ ઇધ કીટાગિરિસુત્તવસેન સબ્બઉભતોભાગવિમુત્તસઙ્ગહત્થં ‘‘અટ્ઠ સમાપત્તિયો સહજાતનામકાયેન પટિલભિત્વા વિહરતી’’તિ આહ. કીટાગિરિસુત્તે હિ ‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો યે તે સન્તા વિમોક્ખા અતિક્કમ્મ રૂપે આરુપ્પા, તે કાયેન ફુસિત્વા વિહરતિ, પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા આસવા પરિક્ખીણા હોન્તિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો ઉભતોભાગવિમુત્તો’’તિ (મ. નિ. ૨.૧૮૨) અરૂપસમાપત્તિવસેન ચત્તારો ઉભતોભાગવિમુત્તા વુત્તા, ઉભતોભાગવિમુત્તસેટ્ઠો ચ વુત્તલક્ખણોપપત્તિતોતિ. કાયસક્ખિમ્હિપિ એસેવ નયો.

પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા આસવા પરિક્ખીણા હોન્તીતિ ન આસવા પઞ્ઞાય પસ્સન્તિ, દસ્સનકારણા પન પરિક્ખીણા દિસ્વા પરિક્ખીણાતિ વુત્તા. દસ્સનાયત્તપરિક્ખયત્તા એવ હિ દસ્સનં પુરિમકિરિયા હોતીતિ. નામનિસ્સિતકો એસોતિ એસો ઉભતોભાગવિમુત્તો રૂપતો મુચ્ચિત્વા નામં નિસ્સાય ઠિતો પુન તતો મુચ્ચનતો ‘‘નામનિસ્સિતકો’’તિ વત્વા તસ્સ ચ સાધકં સુત્તં વત્વા ‘‘કાયદ્વયતો સુવિમુત્તત્તા ઉભતોભાગવિમુત્તો’’તિ આહાતિ અત્થો. સુત્તે હિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનલાભિનો ઉપસીવબ્રાહ્મણસ્સ ભગવતા નામકાયા વિમુત્તોતિ ઉભતોભાગવિમુત્તોતિ મુનિ અક્ખાતોતિ.

પઠમત્થેરવાદે દ્વીહિ ભાગેહિ વિમુત્તો ઉભતોભાગવિમુત્તો, દુતિયત્થેરવાદે ઉભતો ભાગતો વિમુત્તોતિ ઉભતોભાગવિમુત્તોતિ, તતિયત્થેરવાદે દ્વીહિ ભાગેહિ દ્વે વારે વિમુત્તોતિ અયમેતેસં વિસેસો. તત્થ વિમુત્તોતિ કિલેસેહિ વિમુત્તો, કિલેસવિક્ખમ્ભનસમુચ્છેદનેહિ વા કાયદ્વયતો વિમુત્તોતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. અરૂપાવચરં પન નામકાયતો ચ વિમુત્તન્તિ નીવરણસઙ્ખાતનામકાયતો વિમુત્તન્તિ વુત્તં હોતિ. તઞ્હિ નીવરણદૂરીભાવેન નામકાયતો રૂપતણ્હાવિક્ખમ્ભનેન રૂપકાયતો ચ વિમુત્તત્તા એકદેસેન ઉભતોભાગવિમુત્તં નામ હોતીતિ અરહત્તમગ્ગસ્સ પાદકભૂતં ઉભતોભાગવિમુત્તનામલાભસ્સ કારણં ભવિતું યુત્તન્તિ અધિપ્પાયો.

૨૫. એતેસુ હિ એકોપિ અટ્ઠવિમોક્ખલાભી ન હોતીતિ ઉભતોભાગવિમુત્તભાવસ્સ કારણભૂતં રૂપકાયતો વિમુત્તં એકમ્પિ વિમોક્ખં અનધિગતોતિ અધિપ્પાયો. અરૂપાવચરેસુ હિ એકમ્પિ અધિગતો ઉભતોભાગવિમુત્તભાવકારણપટિલાભતો અટ્ઠવિમોક્ખેકદેસેન તેન તંનામદાને સમત્થેન ‘‘અટ્ઠવિમોક્ખલાભી’’ત્વેવ વુચ્ચતિ. તેનાહ ‘‘અરૂપાવચરજ્ઝાનેસુ પના’’તિઆદિ.

૨૬. ફુટ્ઠન્તં સચ્છિકરોતીતિ ફુટ્ઠાનં અન્તો ફુટ્ઠન્તો, ફુટ્ઠાનં અરૂપાવચરજ્ઝાનાનં અનન્તરો કાલોતિ અધિપ્પાયો. અચ્ચન્તસંયોગે ચેત્થ ઉપયોગવચનં દટ્ઠબ્બં. ફુટ્ઠાનન્તરકાલમેવ સચ્છિકરોતિ સચ્છિકાતબ્બોપાયેનાતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘એકમન્તં નિસીદી’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૧૬૫) વિય ભાવનપુંસકં વા એતં. યો હિ અરૂપજ્ઝાનેન રૂપકાયતો નામકાયેકદેસતો ચ વિક્ખમ્ભનવિમોક્ખેન વિમુત્તો, તેન નિરોધસઙ્ખાતો વિમોક્ખો આલોચિતો પકાસિતો વિય હોતિ, ન પન કાયેન સચ્છિકતો. નિરોધં પન આરમ્મણં કત્વા એકચ્ચેસુ આસવેસુ ખેપિતેસુ તેન સો સચ્છિકતો હોતિ, તસ્મા સો સચ્છિકાતબ્બં નિરોધં યથાઆલોચિતં નામકાયેન સચ્છિકરોતીતિ કાયસક્ખીતિ વુચ્ચતિ, ન તુ વિમુત્તોતિ એકચ્ચાનં આસવાનં અપરિક્ખીણત્તા.

૨૭. દિટ્ઠત્તા પત્તોતિ એતેન ચતુસચ્ચદસ્સનસઙ્ખાતાય દિટ્ઠિયા નિરોધસ્સ પત્તતં દીપેતિ. ‘‘દિટ્ઠન્તં પત્તો’’તિ વા પાઠો, દસ્સનસઙ્ખાતસ્સ સોતાપત્તિમગ્ગઞાણસ્સ અનન્તરં પત્તોતિ વુત્તં હોતિ. પઠમફલતો પટ્ઠાય હિ યાવ અગ્ગમગ્ગા દિટ્ઠિપ્પત્તોતિ.

૨૮. ઇમં પન નયં ‘‘નો’’તિ પટિક્ખિપિત્વાતિ એત્થ દિટ્ઠિપ્પત્તસદ્ધાવિમુત્તભાવપ્પત્તાનં પઞ્ઞાનાનત્તં વુત્તં, ન પન યેન વિસેસેન સો વિસેસો પત્તો, સો વુત્તોતિ ઇમં દોસં દિસ્વા પટિક્ખેપો કતોતિ દટ્ઠબ્બો. આગમટ્ઠકથાસૂતિ ચ વચનેન આગમનીયનાનત્તસન્નિટ્ઠાનમેવ થિરં કરોતીતિ વેદિતબ્બં. સદ્દહન્તો વિમુત્તોતિ એતેન સબ્બથા અવિમુત્તસ્સપિ સદ્ધામત્તેન વિમુત્તભાવં દસ્સેતિ. સદ્ધાવિમુત્તોતિ વા સદ્ધાય અધિમુત્તોતિ અત્થો.

૨૯. પઞ્ઞં વાહેતીતિ પઞ્ઞં સાતિસયં પવત્તેતીતિ અત્થો. પઞ્ઞા ઇમં પુગ્ગલં વહતીતિ નિબ્બાનાભિમુખં ગમેતીતિ અત્થો.

૩૧. એવં મગ્ગક્ખણેપીતિ અયં અપિ-સદ્દો કસ્મા વુત્તો, નનુ અરિયેન અટ્ઠઙ્ગિકેન મગ્ગેન સમન્નાગતો મગ્ગક્ખણે એવ હોતીતિ તદા એવ સોતાપન્નો નામાતિ આપન્નન્તિ? નાપન્નં. મગ્ગેન હિ અત્તના સદિસસ્સ અટ્ઠઙ્ગિકસ્સ વા સત્તઙ્ગિકસ્સ વા ફલસ્સ સોતોતિ નામં દિન્નન્તિ તેનપિ સમન્નાગતસ્સ સોતાપન્નભાવતો, સોતેન વા મગ્ગેન પવત્તેતું અપરિહીનેન ફલટ્ઠોપિ સમન્નાગતો એવ નામ, ન ચ તેન પઠમમગ્ગક્ખણે વિય સોતો સમાપજ્જિયમાનો, તસ્મા સમાપન્નસોતત્તા પઠમફલતો પટ્ઠાય ‘‘સોતાપન્નો’’તિ વત્તું યુત્તો. વુત્તઞ્હિ ‘‘યે કેચિ, ભિક્ખવે, મયિ અવેચ્ચપ્પસન્ના, સબ્બે તે સોતાપન્ના. તેસં સોતાપન્નાનં પઞ્ચન્નં ઇધ નિટ્ઠા, પઞ્ચન્નં ઇધ વિહાય નિટ્ઠા’’તિ (અ. નિ. ૧૦.૬૪). તત્થ દુતિયફલટ્ઠાદીનં વિસું નામં અત્થીતિ પઠમફલટ્ઠો એવ ઇતરેહિ વિસેસિયમાનો ‘‘સોતાપન્નો’’તિ વત્તું યુત્તોતિ સો એવ ઇધાધિપ્પેતો. પટિલદ્ધમગ્ગેન બુજ્ઝતીતિ એતેન પટિલદ્ધમગ્ગસ્સ ચતુસચ્ચપચ્ચવેક્ખણાદીનં ઉપનિસ્સયભાવં દસ્સેતિ. સમ્બોધિ પરં અયનં નિસ્સયો એતસ્સાતિ હિ સમ્બોધિપરાયણોતિ. દુતિયેનત્થેન સમ્બોધિ પરં અયનં ગતિ એતસ્સાતિ સમ્બોધિપરાયણો.

૩૨. કેવલેન કુલસદ્દેન મહાકુલમેવ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘મહાભોગકુલેસુયેવ નિબ્બત્તતીતિ અત્થો’’તિ.

૩૩. ખન્ધબીજં નામ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણં. ઇહટ્ઠકનિજ્ઝાનિકવસેનેવ ઇમસ્મિં ઠાને કથિતાતિ સજ્ઝાનકો અજ્ઝત્તસંયોજનસમુચ્છેદે અકતેપિ અનાગામિસભાગો અનાવત્તિધમ્મો ઇધ ગણનૂપગો ન હોતિ, હેટ્ઠા ઉપરિ ચ સંસરણકો કામભવગતો હીનજ્ઝાનકો ઇધ ગણનૂપગોતિ અધિપ્પાયો.

૩૪. યં વત્તબ્બન્તિ ‘‘દ્વીહિ કારણેહિ તનુભાવો વેદિતબ્બો’’તિઆદિ યં વત્તબ્બં સિયાતિ અત્થો.

૩૬. ઉપપન્નં વા સમનન્તરાતિ ઉપપન્નં વા એતેન પુગ્ગલેન હોતિ, અથ સમનન્તરા અરિયમગ્ગં સઞ્જનેતિ. અપ્પત્તં વા વેમજ્ઝં આયુપ્પમાણન્તિ આયુપ્પમાણં તસ્સ પુગ્ગલસ્સ વેમજ્ઝં અપ્પત્તં હોતિ, એત્થન્તરે અરિયમગ્ગં સઞ્જનેતીતિ અયમેત્થ પાળિઅત્થો. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘અપ્પત્વા પબ્બતં નદી’’તિ વિય આયુપ્પમાણં વેમજ્ઝં અપ્પત્તં વા હુત્વાતિ પરસદ્દયોગે પરતો ભૂતો હુત્વા સદ્દો વચનસેસભૂતો પયુત્તોતિ વેદિતબ્બો.

૩૭. ઉપહચ્ચાતિ એતસ્સ ઉપગન્ત્વાતિ અત્થો, તેન વેમજ્ઝાતિક્કમો કાલકિરિયોપગમનઞ્ચ સઙ્ગહિતં હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘અતિક્કમિત્વા વેમજ્ઝ’’ન્તિઆદિ.

૪૦. ઉદ્ધંવાહિભાવેનાતિ ઉદ્ધં વહતીતિ ઉદ્ધંવાહી, તણ્હાસોતં વટ્ટસોતં વા, તસ્સ ભાવો, તેન ઉદ્ધંવાહિભાવેનાતિ વુત્તં હોતિ. અવિહેસુ ઉદ્ધંસોતો યદિપિ તત્થ પરિનિબ્બાયી ન હોતિ, યત્થ વા તત્થ વા ગન્ત્વા પરિનિબ્બાયતુ, પરિનિબ્બાયિનો પન તસ્સ અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિતા સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિતા ચ અત્થીતિ તત્થ દસ અનાગામિનો વુત્તા, એવં અતપ્પાદીસુપિ. અનુપહચ્ચતલાતિ અપ્પત્તતલા. અસઙ્ખારસસઙ્ખારપરિનિબ્બાયીનં લહુસાલહુસગતિકા એવ પરિત્તવિપુલતિણકટ્ઠઝાપકપપ્પટિકાસદિસતા વેદિતબ્બા, ન ઉપ્પજ્જિત્વાવ નિબ્બાયનકાદીહિ અધિમત્તતા વિય સમુદ્દં પત્વા નિબ્બાયનકતો અનધિમત્તતા વિય ચ અન્તરા ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયીહિ ઉદ્ધંસોતતો ચ અધિમત્તાનધિમત્તતા. તે એવ હિ અસઙ્ખારસસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિનોતિ. તતો મહન્તતરેતિ વચનં તિણકટ્ઠઝાપનસમત્થપપ્પટિકાદસ્સનત્થં, ન અધિમત્ત નાધિમત્તદસ્સનત્થન્તિ.

નો ચસ્સ નો ચ મે સિયાતિ અવિજ્જાસઙ્ખારાદિકં હેતુપઞ્ચકં નો ચ અસ્સ, વિઞ્ઞાણાદિકં ઇદં ફલપઞ્ચકં વત્તમાનં નો ચ મે સિયાતિ અત્થો. તેન અતીતભવસંસિદ્ધિતો દુક્ખસમુદયતો ઇમસ્સ દુક્ખસ્સ પવત્તિદસ્સનતો પચ્ચયસમુદયટ્ઠેન ખન્ધાનં ઉદયદસ્સનપટિપત્તિ વુત્તા હોતિ. ન ભવિસ્સતિ, ન મે ભવિસ્સતીતિ યદિ એતરહિ હેતુપઞ્ચકં ન ભવિસ્સતિ, અનાગતે ફલપઞ્ચકં ન મે ભવિસ્સતીતિ અત્થો. એતેન પચ્ચયનિરોધટ્ઠેન વયદસ્સનપટિપત્તિ વુત્તા હોતિ, એતરહિ અનાગતે ચ અત્તત્તનિયનિવારણવસેન સુઞ્ઞતાપટિપત્તિ વા ચતૂહિપિ વુત્તા. યદત્થીતિ યં અત્થિ. ભૂતન્તિ સસભાવં નિબ્બત્તં વા યથાદિટ્ઠઉદયબ્બયં યથાદિટ્ઠસુઞ્ઞતં વા ખન્ધપઞ્ચકં પરિકપ્પિતઇત્થિપુરિસસત્તાદિભાવરહિતં નામરૂપમત્તન્તિ અત્થો. વિવટ્ટાનુપસ્સનાય વિવટ્ટમાનસો તં ભૂતં પજહામીતિ ઉપેક્ખં પટિલભતિ, સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણેન ઉપેક્ખકો હોતીતિ વુત્તં હોતિ.

ભવે ન રજ્જતિ, સમ્ભવે ન રજ્જતીતિ અવિસિટ્ઠે વિસિટ્ઠે ચ ભવે ન રજ્જતીતિ કેચિ વદન્તિ. પચ્ચુપ્પન્નો પન ભવો ભવો, અનાગતો જાતિયા ગહણેન ગહિતો સમ્ભવોતિ વેદિતબ્બો. અથ વા ભવોતિ ભૂતમેવ વુચ્ચતિ, સમ્ભવો તદાહારો, તસ્મિં દ્વયે ન રજ્જતીતિ સેક્ખપટિપત્તિં દસ્સેતિ. ભૂતે હિ સસમ્ભવે ચ વિરાગો સેક્ખપટિપત્તિ. યથાહ ‘‘ભૂતમિદન્તિ, ભન્તે, યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતિ, ભૂતમિદન્તિ યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દિસ્વા ભૂતસ્સ નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો હોતિ. તદાહારસમ્ભવન્તિ યથાભૂતં…પે… દિસ્વા તદાહારસમ્ભવસ્સ નિબ્બિદાય…પે… પટિપન્નો હોતિ. તદાહારનિરોધાય યં ભૂતં, તં નિરોધધમ્મન્તિ યથાભૂતં…પે… દિસ્વા નિરોધધમ્મસ્સ નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો હોતિ. એવં ખો, ભન્તે, સેક્ખો હોતી’’તિ (સં. નિ. ૨.૩૧). અથુત્તરીતિ અથ એવં અરજ્જમાનો ઉત્તરિ સન્તં પદં નિબ્બાનં અનુક્કમેન મગ્ગપઞ્ઞાય સમ્મા પસ્સતિ, તઞ્ચ ખ્વસ્સ પદં ન સબ્બેન સબ્બં સચ્છિકતં ચતુત્થમગ્ગેનેવ સચ્છિકાતબ્બસ્સ તસ્સ તેન અસચ્છિકતત્તા.

એકકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.