પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિપકરણ-મૂલટીકા

૧. માતિકાવણ્ણના

૧. ધમ્મસઙ્ગહે તિકદુકવસેન સઙ્ગહિતાનં ધમ્માનં વિભઙ્ગે ખન્ધાદિવિભાગં દસ્સેત્વા તથાસઙ્ગહિતવિભત્તાનં ધાતુકથાય સઙ્ગહાસઙ્ગહાદિપ્પભેદં વત્વા યાય પઞ્ઞત્તિયા તેસં સભાવતો ઉપાદાય ચ પઞ્ઞાપનં હોતિ, તં પભેદતો દસ્સેતું ‘‘છ પઞ્ઞત્તિયો’’તિઆદિના પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિ આરદ્ધા. તત્થ યે ધમ્મે પુબ્બાપરિયભાવેન પવત્તમાને અસભાવસમૂહવસેન ઉપાદાય ‘‘પુગ્ગલો, ઇત્થી, પુરિસો, દેવો, મનુસ્સો’’તિઆદિકા પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિ હોતિ, તેસં અઞ્ઞેસઞ્ચ બાહિરરૂપનિબ્બાનાનં સસભાવસમૂહસસભાવભેદવસેન પઞ્ઞાપના સભાવપઞ્ઞત્તીતિ ખન્ધપઞ્ઞત્તિઆદિકા પઞ્ચવિધા વેદિતબ્બા. તાય ધમ્મસઙ્ગહાદીસુ વિભત્તા સભાવપઞ્ઞત્તિ સબ્બાપિ સઙ્ગહિતા હોતિ. પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિ પન અસભાવપઞ્ઞત્તિ. તાય ચ સમયવિમુત્તાદિપ્પભેદાય સત્તસન્તાનગતે પરિઞ્ઞેય્યાદિસભાવધમ્મે ઉપાદાય પવત્તિતો પધાનાય ‘‘વિહારો મઞ્ચો’’તિઆદિકા ચ સબ્બા અસભાવપઞ્ઞત્તિ સઙ્ગહિતા હોતિ.

એત્તાવતા ચ પઞ્ઞત્તિ નામ વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ ચ. તા એવ હિ વોમિસ્સા ઇતરા ચતસ્સોતિ. તસ્મા તાસં દસ્સનેન ઇમસ્મિં પકરણે સબ્બા પઞ્ઞત્તિયો દસ્સિતાતિ વેદિતબ્બા. ખન્ધાદિપઞ્ઞત્તીસુ પન છસુ અઞ્ઞત્થ અદસ્સિતપ્પભેદં ઇધેવ ચ દસ્સિતપ્પભેદં પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિં ઉપાદાય ઇમસ્સ પકરણસ્સ પુગ્ગલપઞ્ઞત્તીતિ નામં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. યે ધમ્મે ઇધ પઞ્ઞપેતુકામોતિ પઞ્ઞત્તિયા વત્થુભાવેન દસ્સેતુકામોતિ અધિપ્પાયો. ન હિ એતસ્મિં પકરણે પઞ્ઞાપનં કરોતિ, વત્થૂહિ પન પઞ્ઞત્તિયો દસ્સેતીતિ.

ખન્ધાતિ પઞ્ઞાપનાતિ ઇદં ખન્ધાતિ રૂપં પથવીતિઆદિકા સબ્બાપિ સામઞ્ઞપ્પભેદપઞ્ઞાપના નામ હોતિ, તં સન્ધાય વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. પઞ્ઞાપનાતિ એતસ્સ પન દસ્સના ઠપનાતિ એતે દ્વે અત્થા, તેસં પકાસના નિક્ખિપનાતિ. તત્થ ‘‘રૂપક્ખન્ધો…પે… અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયં સમયવિમુત્તો’’તિઆદિના ઇદમેવંનામકં ઇદમેવંનામકન્તિ તંતંકોટ્ઠાસિકકરણં બોધનમેવ નિક્ખિપના, ન પઞ્ઞપેતબ્બાનં મઞ્ચાદીનં વિય ઠાનસમ્બન્ધકરણં. યો પનાયં ‘‘નામપઞ્ઞત્તિ હિ દસ્સેતિ ચ ઠપેતિ ચા’’તિ કત્તુનિદ્દેસો કતો, સો ભાવભૂતાય કરણભૂતાય વા નામપઞ્ઞત્તિયા તેસં તેસં ધમ્માનં દિટ્ઠતાય ઠપિતતાય ચ તંનિમિત્તતં સન્ધાય કતોતિ વેદિતબ્બો.

વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તીતિઆદિના વચનેન પાળિયં અનાગતતં સન્ધાય ‘‘પાળિમુત્તકેના’’તિઆદિમાહ. કુસલાકુસલસ્સેવાતિ કુસલાકુસલસ્સ વિય. વિજ્જમાનસ્સાતિ એતસ્સ અત્થો સતોતિ, તસ્સ અત્થો સમ્ભૂતસ્સાતિ. વિજ્જમાનસ્સ સતોતિ વા વિજ્જમાનભૂતસ્સાતિ અત્થો. તમેવત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સમ્ભૂતસ્સા’’તિ. તેન અવિજ્જમાનભાવં પટિક્ખિપતિ. તથા અવિજ્જમાનસ્સાતિ યથા કુસલાદીનિ અકુસલાદિસભાવતો, ફસ્સાદયો ચ વેદનાદિસભાવતો વિનિવત્તસભાવાનિ વિજ્જન્તિ, તથા અવિજ્જમાનસ્સ યે ધમ્મે ઉપાદાય ‘‘ઇત્થી, પુરિસો’’તિ ઉપલદ્ધિ હોતિ, તે અપનેત્વા તેહિ વિનિવત્તસ્સ ઇત્થિઆદિસભાવસ્સ અભાવતો અસમ્ભૂતસ્સાતિ અત્થો. યં પનેતસ્સ ‘‘તેનાકારેન અવિજ્જમાનસ્સ અઞ્ઞેનાકારેન વિજ્જમાનસ્સા’’તિ અત્થં કેચિ વદન્તિ, તત્થ યં વત્તબ્બં, તં પઞ્ઞત્તિદુકે વુત્તમેવ. અવિજ્જમાનેપિ સભાવે લોકનિરુત્તિં અનુગન્ત્વા અનભિનિવેસેન ચિત્તેન ‘‘ઇત્થી, પુરિસો’’તિ ગહણસબ્ભાવા ‘‘લોકનિરુત્તિમત્તસિદ્ધસ્સા’’તિ આહ. સાભિનિવેસેન પન ચિત્તેન ગય્હમાનં પઞ્ચમસચ્ચાદિકં ન સભાવતો, નાપિ સઙ્કેતેન સિદ્ધન્તિ ‘‘સબ્બાકારેનપિ અનુપલબ્ભનેય્ય’’ન્તિ વુત્તં. તાસુ ઇમસ્મિં…પે… લબ્ભન્તીતિ ઇમસ્મિં પકરણે સરૂપતો તિસ્સન્નં આગતતં સન્ધાય વુત્તં.

યથાવુત્તસ્સ પન અટ્ઠકથાનયસ્સ અવિરોધેન આચરિયવાદા યોજેતબ્બા, તસ્મા પઞ્ઞપેતબ્બટ્ઠેન ચેસા પઞ્ઞત્તીતિ એતસ્સ સભાવતો અવિજ્જમાનત્તા પઞ્ઞપેતબ્બમત્તટ્ઠેન પઞ્ઞત્તીતિ અત્થો. પઞ્ઞપેતબ્બમ્પિ હિ સસભાવં તજ્જપરમત્થનામલાભતો ન પરતો લભિતબ્બં પઞ્ઞત્તિનામં લભતિ, નિસભાવં પન સભાવાભાવતો ન અત્તનો સભાવેન નામં લભતીતિ. સત્તોતિઆદિકેન નામેન પઞ્ઞપિતબ્બમત્તટ્ઠેન પઞ્ઞત્તીતિ નામં લભતિ, નિસભાવા ચ સત્તાદયો. ન હિ સસભાવસ્સ રૂપાદીહિ એકત્તેન અઞ્ઞત્તેન વા અનુપલબ્ભસભાવતા અત્થીતિ.

કિરીટં મકુટં, તં અસ્સ અત્થીતિ કિરીટી. એતસ્મિઞ્ચ આચરિયવાદે અનૂનેન લક્ખણેન ભવિતબ્બન્તિ સબ્બસમોરોધો કાતબ્બો. દુતિયં તતિયન્તિ એવંપકારા હિ ઉપનિધાપઞ્ઞત્તિ ઉપનિક્ખિત્તકપઞ્ઞત્તિ ચ સઙ્ખાતબ્બપ્પધાનત્તા છપિ પઞ્ઞત્તિયો ભજતીતિ યુત્તં વત્તું, ઇતરા ચ યથાયોગં તં તં પઞ્ઞત્તિન્તિ. દુતિયં તતિયં દ્વે તીણીતિઆદિ પન સઙ્ખા નામ કાચિ નત્થીતિ તાસં ઉપાદાસન્તતિપઞ્ઞત્તીનં અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિભાવં, ઇતરાસઞ્ચ ઉપનિધાપઞ્ઞત્તીનં યથાનિદસ્સિતાનં અવિજ્જમાનેનઅવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિભાવં મઞ્ઞમાનો આહ ‘‘સેસા અવિજ્જમાનપક્ખઞ્ચેવ અવિજ્જમાનેનઅવિજ્જમાનપક્ખઞ્ચ ભજન્તી’’તિ. દુતિયં તતિયં દ્વે તીણીતિઆદીનં ઉપનિધાઉપનિક્ખિત્તકપઞ્ઞત્તીનં અવિજ્જમાનેનઅવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિભાવમેવ મઞ્ઞતિ. યઞ્હિ પઠમાદિકં અપેક્ખિત્વા યસ્સ ચેકાદિકસ્સ ઉપનિક્ખિપિત્વા પઞ્ઞાપીયતિ, તઞ્ચ સઙ્ખાનં કિઞ્ચિ નત્થીતિ. તથા સન્તતિપઞ્ઞત્તિયા ચ. ન હિ અસીતિ આસીતિકો ચ વિજ્જમાનોતિ.

એકચ્ચા ભૂમિપઞ્ઞત્તીતિ કામાવચરાદિપઞ્ઞત્તિં સન્ધાયાહ. કામાવચરાદી હિ સભાવધમ્માતિ અધિપ્પાયો. કામોતિ પન ઓકાસે ગહિતે અવિજ્જમાનેનવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ એસા ભવિતું અરહતિ, કમ્મનિબ્બત્તક્ખન્ધેસુ ગહિતેસુ વિજ્જમાનેનવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ. યથા પન વચનસઙ્ખાતાય વચનસમુટ્ઠાપકચેતનાસઙ્ખાતાય વા કિરિયાય ભાણકોતિ પુગ્ગલસ્સ પઞ્ઞત્તિ વિજ્જમાનેનઅવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિપક્ખં ભજતિ, એવં કિસો થૂલોતિ રૂપાયતનસઙ્ખાતેન સણ્ઠાનેન પુગ્ગલાદીનં પઞ્ઞાપના વિજ્જમાનેનઅવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ ભવિતું અરહતિ. સણ્ઠાનન્તિ વા રૂપાયતને અગ્ગહિતે અવિજ્જમાનેનઅવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ. રૂપં ફસ્સોતિઆદિકા પન વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ રુપ્પનાદિકિચ્ચવસેન કિચ્ચપઞ્ઞત્તિયં, પચ્ચત્તધમ્મનામવસેન પચ્ચત્તપઞ્ઞત્તિયં વા અવરોધેતબ્બા. વિજ્જમાનાવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તીસુ ચ વુત્તાસુ તાસં વોમિસ્સતાવસેન પવત્તા ઇતરાપિ વુત્તાયેવ હોન્તીતિ અયમ્પિ આચરિયવાદો સબ્બસઙ્ગાહકોતિ દટ્ઠબ્બો.

૨. ‘‘યાવતા પઞ્ચક્ખન્ધા’’તિઆદિકસ્સ અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘યત્તકેન પઞ્ઞાપનેના’’તિઆદિમાહ. તત્થ યાવતા પઞ્ચક્ખન્ધાતિ યાવતા રૂપક્ખન્ધો…પે… વિઞ્ઞાણક્ખન્ધોતિ ખન્ધાનં ખન્ધપઞ્ઞત્તિ, એત્તાવતા ખન્ધાનં ખન્ધપઞ્ઞત્તિ, એવં પાળિયોજનં કત્વા સઙ્ખેપપ્પભેદવસેન અયં અત્થો વુત્તોતિ વેદિતબ્બો. ‘‘યાવતા પઞ્ચક્ખન્ધા’’તિ, ‘‘ખન્ધાનં ખન્ધપઞ્ઞત્તી’’તિ હિ ઇમસ્સ અત્થો ‘‘યત્તકેન પઞ્ઞાપનેન સઙ્ખેપતો પઞ્ચક્ખન્ધાતિ વા’’તિ એતેન દસ્સિતો, ‘‘યાવતા રૂપક્ખન્ધો’’તિઆદિકસ્સ પન ‘‘પભેદતો રૂપક્ખન્ધો’’તિઆદિકેનાતિ. તત્થ રૂપક્ખન્ધો…પે… વિઞ્ઞાણક્ખન્ધોતિ પભેદનિદસ્સનમત્તમેતં. તેન અવુત્તોપિ સબ્બો સઙ્ગહિતો હોતીતિ ‘‘તત્રાપિ રૂપક્ખન્ધો કામાવચરો’’તિઆદિ વુત્તં. અયં વા એત્થ પાળિયા અત્થયોજના – ‘‘યાવતા’’તિ ઇદં સબ્બેહિ પદેહિ યોજેત્વા યત્તકા પઞ્ચક્ખન્ધા, તત્તકા ખન્ધાનં ખન્ધપઞ્ઞત્તિ. યત્તકો પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં તપ્પભેદાનઞ્ચ રૂપક્ખન્ધાદીનં પભેદો, તત્તકો ખન્ધાનં ખન્ધપઞ્ઞત્તિયા પભેદોતિ પકરણન્તરે વુત્તેન વત્થુભેદેન ખન્ધપઞ્ઞત્તિયા પભેદં દસ્સેતિ. એસ નયો ‘‘યાવતા આયતનાન’’ન્તિઆદીસુપિ.

૭. એકદેસેનેવાતિ ઉદ્દેસમત્તેનેવાતિ અત્થો.

માતિકાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. નિદ્દેસવણ્ણના

૧. એકકનિદ્દેસવણ્ણના

૧. ઝાનઙ્ગાનેવ વિમોક્ખોતિ ઇમિના અધિપ્પાયેનાહ ‘‘વિમોક્ખસહજાતેન નામકાયેના’’તિ. યેન હિ સદ્ધિન્તિઆદિના પઠમં સમઙ્ગિભાવત્થં વિવરતિ. ફસ્સેનપિ ફુટ્ઠાયેવ નામાતિ એતેન ‘‘અપિચેસા’’તિઆદિના વુત્તં દુતિયં સમ્ફસ્સેન ફુસનત્થં, ઇતરેહિ ઇતરે કારણત્થે. સમઙ્ગિભાવફુસનકારણભાવા હિ ફુસનાતિ વુત્તાતિ. પુનપિ પઠમત્થમેવ દુબ્બિઞ્ઞેય્યત્તા વિવરન્તો ‘‘તત્રાસ્સા’’તિઆદિમાહ. ઠપેત્વા તાનિ અઙ્ગાનિ સેસા અતિરેકપણ્ણાસધમ્માતિ એત્થ વેદનાસોમનસ્સિન્દ્રિયાનિ સઙ્ગહિતાનીતિ આહ ‘‘ચત્તારો ખન્ધા હોન્તી’’તિ. એવં સતિ વેદનાસોમનસ્સિન્દ્રિયેહિ સુખસ્સ ફુસિતબ્બત્તા તિણ્ણઞ્ચ તેસં અનઞ્ઞત્તા તેનેવ તસ્સ ફુસના આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતિ, વેદયિતાધિપતિયટ્ઠેહિ ઉપનિજ્ઝાયનભાવપટિલાભસ્સ વુત્તત્તા. અથ વા ઠપેત્વા તાનિ અઙ્ગાનીતિ અઙ્ગાનં બહુત્તા બહુવચનં. તેસુ પન પચ્ચેકમ્પિ યોજના કાતબ્બા ‘‘વિતક્કં ઠપેત્વા’’તિઆદિના. તત્થ ‘‘સુખં ઠપેત્વા’’તિ ઇમિસ્સા યોજનાય સેસા તયો ખન્ધા હોન્તિ, ઇતરાસુ ચત્તારોતિ. સબ્બયોજનાસુ ચ તયો અન્તો કત્વા ‘‘ચત્તારો ખન્ધા હોન્તી’’તિ વુત્તં.

૨. યો અસમયવિમોક્ખેન એકચ્ચેહિ આસવેહિ વિમુત્તો અસમયવિમોક્ખૂપનિસ્સયલાભેન ચ સાતિસયેન સમયવિમોક્ખેન, સો એવ સમયવિમુત્તો. સો હિ તેન વિમુત્તો ઝાનલાભી સેક્ખો રૂપારૂપભવતો અપુનરાવટ્ટકો કામરાગાદીહિ તથાવિમુત્તોવ હોતીતિ સમયવિમુત્તપઞ્ઞત્તિં લદ્ધું અરહતિ. પુથુજ્જનો પન ઝાનલાભી પુનરાવટ્ટકધમ્મો પુન કામરાગાદિસમુદાચારભાવતો વિમુત્તો નામ ન હોતીતિ સમયવિમુત્તપઞ્ઞત્તિં નારહતિ, તેન સો ‘‘સમયવિમુત્તો’’તિ ન વુત્તો. અરહતો પન અપરિક્ખીણા આસવા નત્થિ, યતો વિમુચ્ચેય્ય. દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારમત્તા હિ તસ્સ અટ્ઠ વિમોક્ખાતિ. તસ્મા તસ્સ ન અટ્ઠ વિમોક્ખા સમયવિમુત્તપઞ્ઞત્તિભાવસ્સ અસમયવિમુત્તપઞ્ઞત્તિભાવસ્સ વા કારણં. તદકારણભાવમેવ દસ્સેતું ‘‘ન હેવ ખો…પે… વિહરતી’’તિ વુત્તં, ન સુક્ખવિપસ્સકસ્સેવ અસમયવિમુત્તભાવં દસ્સેતુન્તિ દટ્ઠબ્બં. સબ્બોપિ હિ અરહા અસમયવિમુત્તોતિ. બાહિરાનન્તિ લોકુત્તરતો બહિભૂતાનં, લોકિયાનન્તિ અત્થો.

૩. અરૂપક્ખન્ધનિબ્બાનમત્તવાચકો અરૂપસદ્દો ન હોતીતિ દસ્સનત્થં ‘‘રૂપતો અઞ્ઞ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. ચિત્તમઞ્જૂસન્તિ સમાધિં. અભિઞ્ઞાદીનઞ્હિ ધમ્માનં પાદકભાવેન સમાધિ મઞ્જૂસાસદિસો હોતિ. અદ્ધાનં ફરિતુન્તિ દીઘકાલં બ્યાપેતું, પવત્તેતુન્તિ અત્થો. ‘‘સમ્મજ્જિતબ્બ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા તત્થ આદરસ્સ અકતત્તા વત્તભેદોતિ વેદિતબ્બો. એવં વત્તભેદમત્તેન નટ્ઠા પન સમાપત્તિ કામચ્છન્દાદીહિ નટ્ઠા વિય ન કિઞ્ચેન પચ્ચાહરિતબ્બા હોતિ મન્દપારિપન્થકત્તા, તસ્મા વત્તસમિતકરણમત્તેનેવ પચ્ચાહરિતબ્બત્તા ‘‘અપ્પેન્તોવ નિસીદી’’તિ આહ.

૪. અત્તનો અનુરૂપેન પમાદેન વીતિનામેન્તાનમ્પિ સમાપત્તિ ન કુપ્પતીતિ પરિહીનો નામ ન હોતિ, તસ્મિં તસ્મિં બ્યાસઙ્ગે પટિસંહટમત્તે સમાપજ્જિતું સમત્થતાયાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘કિસ્સ પન, ભન્તે, ખીણાસવસ્સ ભિક્ખુનો લાભસક્કારસિલોકો અન્તરાયાયાતિ? યા હિસ્સ સા, આનન્દ, અકુપ્પા ચેતોવિમુત્તિ, નાહં તસ્સા લાભસક્કારસિલોકં અન્તરાયાય વદામિ. યે ચ ખ્વસ્સ, આનન્દ, અપ્પમત્તસ્સ આતાપિનો પહિતત્તસ્સ વિહરતો દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારા અધિગતા, તેસાહમસ્સ લાભસક્કારસિલોકં અન્તરાયાય વદામી’’તિ સુત્તે (સં. નિ. ૨.૧૭૯) પન સમયેન સમયં આપજ્જનેન પરિહરિતબ્બાનં સમાપત્તિસુખવિહારાનં તસ્મિં તસ્મિં બ્યાસઙ્ગકાલે અનિપ્ફત્તિતો લાભસક્કારસિલોકો અન્તરાયોતિ વુત્તોતિ અધિપ્પાયેનસ્સ તેન અવિરોધો વેદિતબ્બો.

૫. ધમ્માનં…પે… પીતિ એત્થ ‘‘ધમ્મેહી’’તિ વત્તબ્બં. ઇધ હિ તાહિ સમાપત્તીહિ પરિહાયેય્યાતિ ધમ્મેહિ પુગ્ગલસ્સ પરિહાનમ્પિ અપરિહાનમ્પિ વુત્તં. તત્થ ચ પુગ્ગલસ્સ પમાદમાગમ્મ તા સમાપત્તિયો કુપ્પેય્યુન્તિ ધમ્માનં કુપ્પનં અકુપ્પનઞ્ચ વુત્તં, પુગ્ગલસ્સ પન પરિહાનધમ્માનમેવ વિનાસોતિ વચનનાનત્તમત્તેન વચનત્થનાનત્તમત્તેન વા પરિયાયન્તરતા વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બા.

૭-૮. ચેતના સમાપત્તિચેતના તદાયૂહના ચ. અનુરક્ખણા સમાપત્તિઉપકારાનુપકારપરિગ્ગાહિકા પઞ્ઞાસહિતા સતિ. તાહિ ચેતિયમાનઅનુરક્ખિયમાનસમાપત્તીનં ભબ્બા ચેતનાભબ્બા અનુરક્ખણાભબ્બા.

૧૦. પુથુજ્જનગોત્તન્તિ પુથુજ્જનસિક્ખં, પુથુજ્જનગતા તિસ્સો સિક્ખા અતિક્કન્તાતિ અત્થો. તા હિ સંયોજનત્તયાનુપચ્છેદેન ‘‘પુથુજ્જનસિક્ખા’’તિ વુચ્ચન્તીતિ.

૧૧. અરહત્તમગ્ગટ્ઠો ચ વટ્ટભયતો પઞ્ઞુબ્બેગેન ઉબ્બિજ્જન્તો ઉદ્ધમ્ભાગિયસંયોજનેહિ ઉપરતોતિ ભયૂપરતો નામાતિ આહ ‘‘સત્ત સેક્ખા ભયૂપરતા’’તિ.

૧૨. ભવઙ્ગપઞ્ઞાવિરહિતા ‘‘વિપાકાવરણેન સમન્નાગતા’’તિ ઇમિના ગહિતાતિ તિહેતુકપટિસન્ધિકા કેચિ ‘‘દુપ્પઞ્ઞા’’તિ ઇમિના ગય્હન્તીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અપ્પટિલદ્ધમગ્ગફલૂપનિસ્સયા’’તિ. પઞ્ઞાય હિ વિના ન તદુપનિસ્સયો અત્થીતિ.

૧૪. યત્થ નિયતાનિયતવોમિસ્સા પવત્તિ અત્થિ, તત્થેવ નિયતધમ્મા હોન્તીતિ ઉત્તરકુરૂસુ તદભાવા નિયતો નામ નત્થીતિ દસ્સેન્તો ‘‘યા પન ઉત્તરકુરુકાન’’ન્તિઆદિમાહ.

૧૬. તેરસસુ સીસેસુ પલિબોધસીસાદીનિ પવત્તસીસઞ્ચ પરિયાદિયિતબ્બાનિ, અધિમોક્ખસીસાદીનિ પરિયાદકાનિ, પરિયાદકફલં ગોચરસીસં. તઞ્હિ વિસયજ્ઝત્તફલવિમોક્ખોતિ. પરિયાદકસ્સ મગ્ગસ્સ ફલસ્સ ચ આરમ્મણં સઙ્ખારસીસં સઙ્ખારવિવેકભૂતો નિરોધોતિ પરિયાદિયિતબ્બાનં પરિયાદકફલારમ્મણાનં સહ વિય સંસિદ્ધિદસ્સનેન સમસીસિભાવં દસ્સેતું પટિસમ્ભિદાયં (પટિ. મ. ૧.૮૭) તેરસ સીસાનિ વુત્તાનિ. ઇધ પન ‘‘અપુબ્બં અચરિમં આસવપરિયાદાનઞ્ચ હોતિ જીવિતપરિયાદાનઞ્ચા’’તિ વચનતો તેસુ કિલેસપવત્તસીસાનમેવ વસેન યોજનં કરોન્તો ‘‘તત્થ કિલેસસીસ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ પવત્તસીસમ્પિ વટ્ટતો વુટ્ઠહન્તો મગ્ગો ચુતિતો ઉદ્ધં અપ્પવત્તિકરણવસેન યદિપિ પરિયાદિયતિ, યાવ પન ચુતિ, તાવ પવત્તિસબ્ભાવતો ‘‘પવત્તસીસં જીવિતિન્દ્રિયં ચુતિચિત્તં પરિયાદિયતી’’તિ આહ. કિલેસપરિયાદાનેન પન અત્તનો અનન્તરં વિય નિપ્ફાદેતબ્બા પચ્ચવેક્ખણવારા ચ કિલેસપરિયાદાનસ્સેવ વારાતિ વત્તબ્બતં અરહન્તિ. ‘‘વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૭૮; સં. નિ. ૩.૧૨, ૧૪) વચનતો હિ પચ્ચવેક્ખણપરિસમાપનેન કિલેસપરિયાદાનં સમાપિતં નામ હોતિ. તં પન પરિસમાપનં યદિ ચુતિચિત્તેન હોતિ, તેનેવ જીવિતપરિસમાપનઞ્ચ હોતીતિ ઇમાય વારચુતિસમતાય કિલેસપરિયાદાનજીવિતપરિયાદાનાનં અપુબ્બાચરિમતા હોતીતિ આહ ‘‘વારસમતાયા’’તિ. ભવઙ્ગં ઓતરિત્વા પરિનિબ્બાયતીતિ એત્થ પરિનિબ્બાનચિત્તમેવ ભવઙ્ગોતરણભાવેન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

૧૭. મહાપયોગોતિ મહાકિરિયો વિપત્તિકરણમહામેઘુટ્ઠાનાકારવિનાસો. તિટ્ઠેય્યાતિ વિનાસો નપ્પવત્તેય્યાતિ અત્થો.

૧૮. અરણીયત્તાતિ પયિરુપાસિતબ્બત્તા.

૨૦. યાય કતકિચ્ચતા હોતિ, તાય અગ્ગવિજ્જાય અધિગતાય તેવિજ્જતાભાવો નિપ્પરિયાયતા, સા ચ આગમનવસેન સિદ્ધા સાતિસયા તેવિજ્જતાતિ આહ ‘‘આગમનીયમેવ ધુર’’ન્તિ.

૨૨. તત્થ ચાતિ નિમિત્તત્થે ભુમ્મં, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપ્પત્તિયા આધારભાવે વા. તત્થેવ હિ સબ્બઞ્ઞુતં પત્તો નામ હોતીતિ.

૨૩. અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસૂતિ ચ અનનુસ્સુતેસુ સચ્ચેસૂતિ અત્થો.

૨૪. ‘‘રૂપી રૂપાનિ પસ્સતી’’તિઆદિકે (મ. નિ. ૨.૨૪૮; ૩.૩૧૨; પટિ. મ. ૧.૨૦૯; ધ. સ. ૨૪૮) નિરોધસમાપત્તિઅન્તે અટ્ઠ વિમોક્ખે વત્વા ‘‘યતો ખો, આનન્દ, ભિક્ખુ ઇમે અટ્ઠ વિમોક્ખે કાયેન ફુસિત્વા વિહરતિ, પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા આસવા પરિક્ખીણા હોન્તિ. અયં વુચ્ચતિ, આનન્દ, ભિક્ખુ ઉભતોભાગવિમુત્તો’’તિ યદિપિ મહાનિદાનસુત્તે વુત્તં, તં પન ઉભતોભાગવિમુત્તસેટ્ઠવસેન વુત્તન્તિ ઇધ કીટાગિરિસુત્તવસેન સબ્બઉભતોભાગવિમુત્તસઙ્ગહત્થં ‘‘અટ્ઠ સમાપત્તિયો સહજાતનામકાયેન પટિલભિત્વા વિહરતી’’તિ આહ. કીટાગિરિસુત્તે હિ ‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો યે તે સન્તા વિમોક્ખા અતિક્કમ્મ રૂપે આરુપ્પા, તે કાયેન ફુસિત્વા વિહરતિ, પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા આસવા પરિક્ખીણા હોન્તિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો ઉભતોભાગવિમુત્તો’’તિ (મ. નિ. ૨.૧૮૨) અરૂપસમાપત્તિવસેન ચત્તારો ઉભતોભાગવિમુત્તા વુત્તા, ઉભતોભાગવિમુત્તસેટ્ઠો ચ વુત્તલક્ખણોપપત્તિતોતિ. કાયસક્ખિમ્હિપિ એસેવ નયો.

પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા આસવા પરિક્ખીણા હોન્તીતિ ન આસવા પઞ્ઞાય પસ્સન્તિ, દસ્સનકારણા પન પરિક્ખીણા દિસ્વા પરિક્ખીણાતિ વુત્તા. દસ્સનાયત્તપરિક્ખયત્તા એવ હિ દસ્સનં પુરિમકિરિયા હોતીતિ. નામનિસ્સિતકો એસોતિ એસો ઉભતોભાગવિમુત્તો રૂપતો મુચ્ચિત્વા નામં નિસ્સાય ઠિતો પુન તતો મુચ્ચનતો ‘‘નામનિસ્સિતકો’’તિ વત્વા તસ્સ ચ સાધકં સુત્તં વત્વા ‘‘કાયદ્વયતો સુવિમુત્તત્તા ઉભતોભાગવિમુત્તો’’તિ આહાતિ અત્થો. સુત્તે હિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનલાભિનો ઉપસીવબ્રાહ્મણસ્સ ભગવતા નામકાયા વિમુત્તોતિ ઉભતોભાગવિમુત્તોતિ મુનિ અક્ખાતોતિ.

પઠમત્થેરવાદે દ્વીહિ ભાગેહિ વિમુત્તો ઉભતોભાગવિમુત્તો, દુતિયત્થેરવાદે ઉભતો ભાગતો વિમુત્તોતિ ઉભતોભાગવિમુત્તોતિ, તતિયત્થેરવાદે દ્વીહિ ભાગેહિ દ્વે વારે વિમુત્તોતિ અયમેતેસં વિસેસો. તત્થ વિમુત્તોતિ કિલેસેહિ વિમુત્તો, કિલેસવિક્ખમ્ભનસમુચ્છેદનેહિ વા કાયદ્વયતો વિમુત્તોતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. અરૂપાવચરં પન નામકાયતો ચ વિમુત્તન્તિ નીવરણસઙ્ખાતનામકાયતો વિમુત્તન્તિ વુત્તં હોતિ. તઞ્હિ નીવરણદૂરીભાવેન નામકાયતો રૂપતણ્હાવિક્ખમ્ભનેન રૂપકાયતો ચ વિમુત્તત્તા એકદેસેન ઉભતોભાગવિમુત્તં નામ હોતીતિ અરહત્તમગ્ગસ્સ પાદકભૂતં ઉભતોભાગવિમુત્તનામલાભસ્સ કારણં ભવિતું યુત્તન્તિ અધિપ્પાયો.

૨૫. એતેસુ હિ એકોપિ અટ્ઠવિમોક્ખલાભી ન હોતીતિ ઉભતોભાગવિમુત્તભાવસ્સ કારણભૂતં રૂપકાયતો વિમુત્તં એકમ્પિ વિમોક્ખં અનધિગતોતિ અધિપ્પાયો. અરૂપાવચરેસુ હિ એકમ્પિ અધિગતો ઉભતોભાગવિમુત્તભાવકારણપટિલાભતો અટ્ઠવિમોક્ખેકદેસેન તેન તંનામદાને સમત્થેન ‘‘અટ્ઠવિમોક્ખલાભી’’ત્વેવ વુચ્ચતિ. તેનાહ ‘‘અરૂપાવચરજ્ઝાનેસુ પના’’તિઆદિ.

૨૬. ફુટ્ઠન્તં સચ્છિકરોતીતિ ફુટ્ઠાનં અન્તો ફુટ્ઠન્તો, ફુટ્ઠાનં અરૂપાવચરજ્ઝાનાનં અનન્તરો કાલોતિ અધિપ્પાયો. અચ્ચન્તસંયોગે ચેત્થ ઉપયોગવચનં દટ્ઠબ્બં. ફુટ્ઠાનન્તરકાલમેવ સચ્છિકરોતિ સચ્છિકાતબ્બોપાયેનાતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘એકમન્તં નિસીદી’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૧૬૫) વિય ભાવનપુંસકં વા એતં. યો હિ અરૂપજ્ઝાનેન રૂપકાયતો નામકાયેકદેસતો ચ વિક્ખમ્ભનવિમોક્ખેન વિમુત્તો, તેન નિરોધસઙ્ખાતો વિમોક્ખો આલોચિતો પકાસિતો વિય હોતિ, ન પન કાયેન સચ્છિકતો. નિરોધં પન આરમ્મણં કત્વા એકચ્ચેસુ આસવેસુ ખેપિતેસુ તેન સો સચ્છિકતો હોતિ, તસ્મા સો સચ્છિકાતબ્બં નિરોધં યથાઆલોચિતં નામકાયેન સચ્છિકરોતીતિ કાયસક્ખીતિ વુચ્ચતિ, ન તુ વિમુત્તોતિ એકચ્ચાનં આસવાનં અપરિક્ખીણત્તા.

૨૭. દિટ્ઠત્તા પત્તોતિ એતેન ચતુસચ્ચદસ્સનસઙ્ખાતાય દિટ્ઠિયા નિરોધસ્સ પત્તતં દીપેતિ. ‘‘દિટ્ઠન્તં પત્તો’’તિ વા પાઠો, દસ્સનસઙ્ખાતસ્સ સોતાપત્તિમગ્ગઞાણસ્સ અનન્તરં પત્તોતિ વુત્તં હોતિ. પઠમફલતો પટ્ઠાય હિ યાવ અગ્ગમગ્ગા દિટ્ઠિપ્પત્તોતિ.

૨૮. ઇમં પન નયં ‘‘નો’’તિ પટિક્ખિપિત્વાતિ એત્થ દિટ્ઠિપ્પત્તસદ્ધાવિમુત્તભાવપ્પત્તાનં પઞ્ઞાનાનત્તં વુત્તં, ન પન યેન વિસેસેન સો વિસેસો પત્તો, સો વુત્તોતિ ઇમં દોસં દિસ્વા પટિક્ખેપો કતોતિ દટ્ઠબ્બો. આગમટ્ઠકથાસૂતિ ચ વચનેન આગમનીયનાનત્તસન્નિટ્ઠાનમેવ થિરં કરોતીતિ વેદિતબ્બં. સદ્દહન્તો વિમુત્તોતિ એતેન સબ્બથા અવિમુત્તસ્સપિ સદ્ધામત્તેન વિમુત્તભાવં દસ્સેતિ. સદ્ધાવિમુત્તોતિ વા સદ્ધાય અધિમુત્તોતિ અત્થો.

૨૯. પઞ્ઞં વાહેતીતિ પઞ્ઞં સાતિસયં પવત્તેતીતિ અત્થો. પઞ્ઞા ઇમં પુગ્ગલં વહતીતિ નિબ્બાનાભિમુખં ગમેતીતિ અત્થો.

૩૧. એવં મગ્ગક્ખણેપીતિ અયં અપિ-સદ્દો કસ્મા વુત્તો, નનુ અરિયેન અટ્ઠઙ્ગિકેન મગ્ગેન સમન્નાગતો મગ્ગક્ખણે એવ હોતીતિ તદા એવ સોતાપન્નો નામાતિ આપન્નન્તિ? નાપન્નં. મગ્ગેન હિ અત્તના સદિસસ્સ અટ્ઠઙ્ગિકસ્સ વા સત્તઙ્ગિકસ્સ વા ફલસ્સ સોતોતિ નામં દિન્નન્તિ તેનપિ સમન્નાગતસ્સ સોતાપન્નભાવતો, સોતેન વા મગ્ગેન પવત્તેતું અપરિહીનેન ફલટ્ઠોપિ સમન્નાગતો એવ નામ, ન ચ તેન પઠમમગ્ગક્ખણે વિય સોતો સમાપજ્જિયમાનો, તસ્મા સમાપન્નસોતત્તા પઠમફલતો પટ્ઠાય ‘‘સોતાપન્નો’’તિ વત્તું યુત્તો. વુત્તઞ્હિ ‘‘યે કેચિ, ભિક્ખવે, મયિ અવેચ્ચપ્પસન્ના, સબ્બે તે સોતાપન્ના. તેસં સોતાપન્નાનં પઞ્ચન્નં ઇધ નિટ્ઠા, પઞ્ચન્નં ઇધ વિહાય નિટ્ઠા’’તિ (અ. નિ. ૧૦.૬૪). તત્થ દુતિયફલટ્ઠાદીનં વિસું નામં અત્થીતિ પઠમફલટ્ઠો એવ ઇતરેહિ વિસેસિયમાનો ‘‘સોતાપન્નો’’તિ વત્તું યુત્તોતિ સો એવ ઇધાધિપ્પેતો. પટિલદ્ધમગ્ગેન બુજ્ઝતીતિ એતેન પટિલદ્ધમગ્ગસ્સ ચતુસચ્ચપચ્ચવેક્ખણાદીનં ઉપનિસ્સયભાવં દસ્સેતિ. સમ્બોધિ પરં અયનં નિસ્સયો એતસ્સાતિ હિ સમ્બોધિપરાયણોતિ. દુતિયેનત્થેન સમ્બોધિ પરં અયનં ગતિ એતસ્સાતિ સમ્બોધિપરાયણો.

૩૨. કેવલેન કુલસદ્દેન મહાકુલમેવ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘મહાભોગકુલેસુયેવ નિબ્બત્તતીતિ અત્થો’’તિ.

૩૩. ખન્ધબીજં નામ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણં. ઇહટ્ઠકનિજ્ઝાનિકવસેનેવ ઇમસ્મિં ઠાને કથિતાતિ સજ્ઝાનકો અજ્ઝત્તસંયોજનસમુચ્છેદે અકતેપિ અનાગામિસભાગો અનાવત્તિધમ્મો ઇધ ગણનૂપગો ન હોતિ, હેટ્ઠા ઉપરિ ચ સંસરણકો કામભવગતો હીનજ્ઝાનકો ઇધ ગણનૂપગોતિ અધિપ્પાયો.

૩૪. યં વત્તબ્બન્તિ ‘‘દ્વીહિ કારણેહિ તનુભાવો વેદિતબ્બો’’તિઆદિ યં વત્તબ્બં સિયાતિ અત્થો.

૩૬. ઉપપન્નં વા સમનન્તરાતિ ઉપપન્નં વા એતેન પુગ્ગલેન હોતિ, અથ સમનન્તરા અરિયમગ્ગં સઞ્જનેતિ. અપ્પત્તં વા વેમજ્ઝં આયુપ્પમાણન્તિ આયુપ્પમાણં તસ્સ પુગ્ગલસ્સ વેમજ્ઝં અપ્પત્તં હોતિ, એત્થન્તરે અરિયમગ્ગં સઞ્જનેતીતિ અયમેત્થ પાળિઅત્થો. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘અપ્પત્વા પબ્બતં નદી’’તિ વિય આયુપ્પમાણં વેમજ્ઝં અપ્પત્તં વા હુત્વાતિ પરસદ્દયોગે પરતો ભૂતો હુત્વા સદ્દો વચનસેસભૂતો પયુત્તોતિ વેદિતબ્બો.

૩૭. ઉપહચ્ચાતિ એતસ્સ ઉપગન્ત્વાતિ અત્થો, તેન વેમજ્ઝાતિક્કમો કાલકિરિયોપગમનઞ્ચ સઙ્ગહિતં હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘અતિક્કમિત્વા વેમજ્ઝ’’ન્તિઆદિ.

૪૦. ઉદ્ધંવાહિભાવેનાતિ ઉદ્ધં વહતીતિ ઉદ્ધંવાહી, તણ્હાસોતં વટ્ટસોતં વા, તસ્સ ભાવો, તેન ઉદ્ધંવાહિભાવેનાતિ વુત્તં હોતિ. અવિહેસુ ઉદ્ધંસોતો યદિપિ તત્થ પરિનિબ્બાયી ન હોતિ, યત્થ વા તત્થ વા ગન્ત્વા પરિનિબ્બાયતુ, પરિનિબ્બાયિનો પન તસ્સ અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિતા સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિતા ચ અત્થીતિ તત્થ દસ અનાગામિનો વુત્તા, એવં અતપ્પાદીસુપિ. અનુપહચ્ચતલાતિ અપ્પત્તતલા. અસઙ્ખારસસઙ્ખારપરિનિબ્બાયીનં લહુસાલહુસગતિકા એવ પરિત્તવિપુલતિણકટ્ઠઝાપકપપ્પટિકાસદિસતા વેદિતબ્બા, ન ઉપ્પજ્જિત્વાવ નિબ્બાયનકાદીહિ અધિમત્તતા વિય સમુદ્દં પત્વા નિબ્બાયનકતો અનધિમત્તતા વિય ચ અન્તરા ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયીહિ ઉદ્ધંસોતતો ચ અધિમત્તાનધિમત્તતા. તે એવ હિ અસઙ્ખારસસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિનોતિ. તતો મહન્તતરેતિ વચનં તિણકટ્ઠઝાપનસમત્થપપ્પટિકાદસ્સનત્થં, ન અધિમત્ત નાધિમત્તદસ્સનત્થન્તિ.

નો ચસ્સ નો ચ મે સિયાતિ અવિજ્જાસઙ્ખારાદિકં હેતુપઞ્ચકં નો ચ અસ્સ, વિઞ્ઞાણાદિકં ઇદં ફલપઞ્ચકં વત્તમાનં નો ચ મે સિયાતિ અત્થો. તેન અતીતભવસંસિદ્ધિતો દુક્ખસમુદયતો ઇમસ્સ દુક્ખસ્સ પવત્તિદસ્સનતો પચ્ચયસમુદયટ્ઠેન ખન્ધાનં ઉદયદસ્સનપટિપત્તિ વુત્તા હોતિ. ન ભવિસ્સતિ, ન મે ભવિસ્સતીતિ યદિ એતરહિ હેતુપઞ્ચકં ન ભવિસ્સતિ, અનાગતે ફલપઞ્ચકં ન મે ભવિસ્સતીતિ અત્થો. એતેન પચ્ચયનિરોધટ્ઠેન વયદસ્સનપટિપત્તિ વુત્તા હોતિ, એતરહિ અનાગતે ચ અત્તત્તનિયનિવારણવસેન સુઞ્ઞતાપટિપત્તિ વા ચતૂહિપિ વુત્તા. યદત્થીતિ યં અત્થિ. ભૂતન્તિ સસભાવં નિબ્બત્તં વા યથાદિટ્ઠઉદયબ્બયં યથાદિટ્ઠસુઞ્ઞતં વા ખન્ધપઞ્ચકં પરિકપ્પિતઇત્થિપુરિસસત્તાદિભાવરહિતં નામરૂપમત્તન્તિ અત્થો. વિવટ્ટાનુપસ્સનાય વિવટ્ટમાનસો તં ભૂતં પજહામીતિ ઉપેક્ખં પટિલભતિ, સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણેન ઉપેક્ખકો હોતીતિ વુત્તં હોતિ.

ભવે ન રજ્જતિ, સમ્ભવે ન રજ્જતીતિ અવિસિટ્ઠે વિસિટ્ઠે ચ ભવે ન રજ્જતીતિ કેચિ વદન્તિ. પચ્ચુપ્પન્નો પન ભવો ભવો, અનાગતો જાતિયા ગહણેન ગહિતો સમ્ભવોતિ વેદિતબ્બો. અથ વા ભવોતિ ભૂતમેવ વુચ્ચતિ, સમ્ભવો તદાહારો, તસ્મિં દ્વયે ન રજ્જતીતિ સેક્ખપટિપત્તિં દસ્સેતિ. ભૂતે હિ સસમ્ભવે ચ વિરાગો સેક્ખપટિપત્તિ. યથાહ ‘‘ભૂતમિદન્તિ, ભન્તે, યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતિ, ભૂતમિદન્તિ યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દિસ્વા ભૂતસ્સ નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો હોતિ. તદાહારસમ્ભવન્તિ યથાભૂતં…પે… દિસ્વા તદાહારસમ્ભવસ્સ નિબ્બિદાય…પે… પટિપન્નો હોતિ. તદાહારનિરોધાય યં ભૂતં, તં નિરોધધમ્મન્તિ યથાભૂતં…પે… દિસ્વા નિરોધધમ્મસ્સ નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો હોતિ. એવં ખો, ભન્તે, સેક્ખો હોતી’’તિ (સં. નિ. ૨.૩૧). અથુત્તરીતિ અથ એવં અરજ્જમાનો ઉત્તરિ સન્તં પદં નિબ્બાનં અનુક્કમેન મગ્ગપઞ્ઞાય સમ્મા પસ્સતિ, તઞ્ચ ખ્વસ્સ પદં ન સબ્બેન સબ્બં સચ્છિકતં ચતુત્થમગ્ગેનેવ સચ્છિકાતબ્બસ્સ તસ્સ તેન અસચ્છિકતત્તા.

એકકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. દુકનિદ્દેસવણ્ણના

૬૩. કસ્સચિ કિલેસસ્સ અવિક્ખમ્ભિતત્તા કસ્સચિ કથઞ્ચિ અવિમુત્તો કામભવો અજ્ઝત્તગ્ગહણસ્સ વિસેસપચ્ચયોતિ અજ્ઝત્તં નામ. તત્થ બન્ધનં અજ્ઝત્તસંયોજનં, તેન સમ્પયુત્તો અજ્ઝત્તસંયોજનો.

૮૩. કારણેન વિના પવત્તહિતચિત્તો અકારણવચ્છલો. અનાગતમ્પિ પયોજનં અપેક્ખમાનો પુરિમગ્ગહિતં તં કતં ઉપાદાય કતઞ્ઞૂ એવ નામ હોતિ, ન પુબ્બકારીતિ આહ ‘‘કરિસ્સતિ મે’’તિઆદિ. તમોજોતિપરાયણો પુઞ્ઞફલં અનુપજીવન્તો એવ પુઞ્ઞાનિ કરોતીતિ ‘‘પુબ્બકારી’’તિ વુત્તો. ‘‘ઇણં દેમી’’તિ સઞ્ઞં કરોતીતિ એવંસઞ્ઞં અકરોન્તોપિ કરોન્તો વિય હોતીતિ અત્થો.

૮૬. અચ્છમંસં લભિત્વા સૂકરમંસન્તિ ન કુક્કુચ્ચાયતીતિ અચ્છમંસન્તિ જાનન્તોપિ સૂકરમંસન્તિ ન કુક્કુચ્ચાયતિ, મદ્દિત્વા વીતિક્કમતીતિ વુત્તં હોતિ.

૯૦. તિત્તોતિ નિટ્ઠિતકિચ્ચતાય નિરુસ્સુક્કો.

દુકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. તિકનિદ્દેસવણ્ણના

૯૧. સેસસંવરભેદેનાતિ મનોસંવરભેદેન, સતિસંવરાદિભેદેન વા. અકુસલસીલસમન્નાગમેનાતિ ‘‘કતમે ચ થપતિ અકુસલા સીલા? અકુસલં કાયકમ્મં અકુસલં વચીકમ્મં પાપકો આજીવો’’તિ વુત્તેહિ સમન્નાગમેન. તસ્સ હિ…પે… એવં સાસઙ્કસમાચારો હોતીતિ એવં સાસઙ્કો સમાચારો હોતીતિ અત્થો.

૯૪. સમાનવિસયાનં પુગ્ગલાનં વિસેસદસ્સનવસેન ‘‘કાયસક્ખી’’તિઆદિકં વુત્તં.

૧૦૭. સમાધિ વા આદીતિ લોકુત્તરધમ્મા હિ પરમત્થતો સાસનન્તિ તદત્થો પાદકસમાધિ તસ્સ આદિ વુત્તો, તદાસન્નત્તા વિપસ્સના, તસ્સ મૂલેકદેસત્તા મગ્ગો.

૧૦૮. ઉચ્છઙ્ગો વિય ઉચ્છઙ્ગપઞ્ઞો પુગ્ગલો દટ્ઠબ્બોતિ ઉચ્છઙ્ગસદિસપઞ્ઞતાય એવ પઞ્ઞા વિય પુગ્ગલોપિ ઉચ્છઙ્ગો વિય હોતિ, તસ્મિં ધમ્માનં અચિરટ્ઠાનતોતિ અધિપ્પાયેન વુત્તં. વક્ખતિ હિ ‘‘ઉચ્છઙ્ગસદિસપઞ્ઞોતિઅત્થો’’તિ.

૧૦૯. યથા ચ ઉચ્છઙ્ગસદિસા પઞ્ઞા, એવં નિક્કુજ્જકુમ્ભસદિસા પઞ્ઞા એવાતિ દટ્ઠબ્બો, તત્થ ધમ્માનં અનવટ્ઠાનતો.

૧૧૩. ચિરટ્ઠાનતો થિરટ્ઠાનતો ચ પાસાણલેખસદિસા પરાપરાધનિબ્બત્તા કોધલેખા યસ્સ સો પાસાણલેખૂપમસમન્નાગતો પાસાણલેખૂપમોતિ વુત્તો, એવં ઇતરેપિ.

૧૧૮. સુતાદિવત્થુરહિતો તુચ્છમાનો નળો વિયાતિ ‘‘નળો’’તિ વુચ્ચતિ, સો ઉગ્ગતો નળો એતસ્સાતિ ઉન્નળો.

૧૨૨. ‘‘સીલકથા ચ નો ભવિસ્સતી’’તિ એત્થ વુત્તં સીલકથાભવનં પઠમારમ્ભોપિ દુસ્સીલેન સહ ન હોતીતિ દસ્સેન્તો આહ નેવ સીલકથા હોતી’’તિ.

૧૨૩. તત્થ તત્થાતિ તસ્મિં તસ્મિં અનુગ્ગહેતબ્બે પઞ્ઞાય સોધેતબ્બે ચ વડ્ઢેતબ્બે ચ અધિકસીલં નિસ્સાય ઉપ્પન્નપઞ્ઞાય અનુગ્ગણ્હાતિ નામાતિ અત્થો.

૧૨૪. ગૂથકૂપો વિય દુસ્સીલ્યન્તિ એતેન દુસ્સીલ્યસ્સ ગૂથસદિસત્તમેવ દસ્સેતિ.

૧૩૦. નો ચ સમ્મા પઞ્ઞપેતું સક્કોન્તીતિ યેભુય્યેન ન સક્કોન્તીતિ ઇમમત્થં સન્ધાય વુત્તં, ઉપ્પન્ને તથાગતે તસ્મિં અનાદરિયં કત્વા સમાપત્તિં ઉપ્પાદેતું વાયમન્તસ્સ અસમત્થભાવં વા. તિત્થિયા વા પૂરણાદયો અધિપ્પેતા.

તિકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. ચતુક્કનિદ્દેસવણ્ણના

૧૩૩. પરેન કતં દુસ્સીલ્યં આણત્તિયા અત્તના ચ પયોગેન કતન્તિ આણત્તિયા પાપસ્સ દાયાદો ‘‘તતો ઉપડ્ઢસ્સ દાયાદો’’તિ વુત્તો.

૧૪૫. અયન્તિ ‘‘તેસુ પઠમો’’તિઆદિકં નયં વદતિ.

૧૪૮. દેસનાય ધમ્માનં ઞાણસ્સ આપાથભાવસમ્પાદનં ઞાણુગ્ઘાટનં. સહ ઉદાહટવેલાયાતિ ઉદાહટવેલાય સદ્ધિં તસ્મિં કાલે અનતિક્કન્તે એવાતિ અત્થો.

૧૫૨. તન્તિ અનન્તરવચનં વદતિ. ‘‘કતમો લોકો’’તિ વુત્તે ‘‘પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા’’તિ મહન્તં અત્થં સઙ્ગહિત્વા ઠિતવચનં અત્થયુત્તં. લુજ્જતીતિ લોકોતિ કારણયુત્તં.

૧૫૬. સહિતાસહિતસ્સાતિ સહિતાસહિતેતિ અત્થો, સહિતાસહિતસ્સ પરિચ્છિન્દનેતિ વા. દ્વેયેવાતિ દુતિયચતુત્થાયેવ. દેસકસાવકસમ્પત્તિયા બોધેતું સમત્થતાય સભાવધમ્મકથિકા, સચ્ચધમ્મકથિકાતિ અત્થો.

૧૫૭. કુસલધમ્મેહિ ચિત્તસ્સ વાસનાભાવના વાસધુરં. અયં પાપપુગ્ગલોતિ ચતુત્થો વુત્તો, ન પઠમો. પઠમો હિ અવિસંવાદેતુકામો વેરઞ્જબ્રાહ્મણસદિસો અધિપ્પેતોતિ.

૧૫૯. પુગ્ગલેપિ અરિયાનં અભિક્કમનાદિસદિસતાતિ પુગ્ગલે અભિક્કમનાદીનં અરિયાનં અભિક્કમનાદિસદિસતાતિ અત્થો, અરિયાનં અભિક્કમનાદિના પુગ્ગલસ્સ સદિસતાતિ વા સદિસાભિક્કમનાદિતાતિ અત્થો.

૧૬૬. દુસ્સીલં ‘‘દુસ્સીલો’’તિ વદન્તો ભૂતં ભાસતિ નામ. પાણાતિપાતેન દુસ્સીલં અદિન્નાદાનેન દુસ્સીલોતિ અવત્વા પાણાતિપાતેનેવાતિ વદન્તો તચ્છં ભાસતિ નામ. યમિદં ‘‘કાલેના’’તિ વુત્તં, તત્ર તસ્મિં વચને, યો ‘‘કાલેન ભણતી’’તિ વુત્તો, સો કીદિસોતિ દસ્સનત્થં ‘‘કાલઞ્ઞૂ હોતી’’તિઆદિ વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘યમિદં કાલેનાતિ વુત્તં, તત્ર યો પુગ્ગલો’’તિઆદિમાહ.

૧૬૮. આગમનવિપત્તિ નામ કમ્મં, પુબ્બુપ્પન્નપચ્ચયવિપત્તિ સુક્કસોણિતં. પવત્તે, પવત્તસ્સ વા પચ્ચયા પવત્તપચ્ચયા, આહારાદયો. જોતેતીતિ જોતિ, આલોકો. કુલસમ્પત્તિયાદીહિ જોતમાનો ચ જોતિ વિયાતિ જોતિ.

૧૭૩. પહીનાવસિટ્ઠકિલેસપચ્ચવેક્ખણાપિ યેહિ કિલેસેહિ વિમુત્તો અવિમુત્તો ચ, તેસં દસ્સનવસેન વિમુત્તિદસ્સનમેવ હોતીતિ આહ ‘‘વિમુત્તિઞાણદસ્સનં એકૂનવીસતિવિધં પચ્ચવેક્ખણઞાણ’’ન્તિ.

૧૭૪. યાનિ કાનિચિ તન્તાવુતાનન્તિ તન્તાવુતાનં વત્થાનં યાનિ કાનિચિ વત્થાનીતિ વુત્તં હોતિ. સાયં તતિયં અસ્સાતિ સાયતતિયો. અનુયુઞ્જનં અનુયોગો. તં અનુયુત્તોતિ ઉપયોગવચનં દટ્ઠબ્બં, ભાવનપુંસકં વા.

૧૭૮. તત્થ સિક્ખનભાવેનાતિ સિક્ખાય સાજીવે ચ સિક્ખનભાવેન. સિક્ખં પરિપૂરેન્તોતિ સીલસંવરં પરિપૂરેન્તો. સાજીવઞ્ચ અવીતિક્કમન્તોતિ ‘‘નામકાયો પદકાયો નિરુત્તિકાયો બ્યઞ્જનકાયો’’તિ વુત્તં સિક્ખાપદં ભગવતો વચનં અવીતિક્કમન્તો હુત્વાતિ અત્થો. ઇદમેવ ચ દ્વયં ‘‘સિક્ખન’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ સાજીવાનતિક્કમો સિક્ખાપારિપૂરિયા પચ્ચયો. તતો હિ યાવ મગ્ગા સંવરપારિપૂરી હોતીતિ. વિનાસનભાવતોતિ હિંસનભાવતો. હલિદ્દિરાગો વિય ન થિરકથો હોતીતિ એત્થ કથાય અટ્ઠિતભાવેન હલિદ્દિરાગસદિસતા વેદિતબ્બા, ન પુગ્ગલસ્સ.

૧૭૯. દારુમાસકોતિ યે વોહારં ગચ્છન્તીતિ ઇતિ-સદ્દેન એવંપકારે દસ્સેતિ. અઞ્ઞં દસ્સેત્વા અઞ્ઞસ્સ પરિવત્તનન્તિ દસગ્ઘનકં વત્થયુગં દસ્સેત્વા તસ્સ અજાનન્તસ્સ પઞ્ચગ્ઘનકસ્સ દાનં.

૧૮૧. અવિકિણ્ણસુખન્તિ રૂપાદીસુ સુભાદિપરિકપ્પનવસેન અવિસટસુખં.

૧૮૭. ખન્ધધમ્મેસુ અનિચ્ચાદિવસેન પવત્તા વિપસ્સના મગ્ગફલલાભેન પટિલદ્ધા નામ હોતિ તદલાભેન અનવટ્ઠાનતોતિ મગ્ગફલલાભી એવ ‘‘અધિપઞ્ઞાધમ્મવિપસ્સનાલાભી’’તિ વુત્તો, મગ્ગફલઞાણમેવ ચ અધિકપઞ્ઞાભાવતો ચતુસચ્ચધમ્મે સબ્બધમ્મસ્સ વરે નિબ્બાને એવ વા વિસિટ્ઠદસ્સનભાવતો ચ અધિપઞ્ઞાધમ્મવિપસ્સનાતિ દટ્ઠબ્બા.

૧૮૯. સુતેન અનુપપન્નોતિ યથાસુતેન વા અત્થેન વા ન સમન્નાગતોતિ અત્થો.

ચતુક્કનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. પઞ્ચકનિદ્દેસવણ્ણના

૧૯૧. પઠમપઞ્ચકે ઉદ્દેસેનેવ પુગ્ગલવિભાગો વિઞ્ઞાયતીતિ યથા તેસુ પટિપજ્જિતબ્બં, તાય પટિપત્તિયા તે વિભજન્તો ‘‘તત્ર ય્વાય’’ન્તિઆદિમાહ. આરમ્ભસદ્દોતિ આરમ્ભકિરિયાવાચકો સદ્દોતિ અત્થો. ફલુપ્પત્તિયા મગ્ગકિચ્ચં નિટ્ઠિતં હોતીતિ ‘‘મગ્ગકિચ્ચવસેન ફલમેવ વુત્ત’’ન્તિ આહ. આયાચનસાધૂતિ ન પસંસનાદિસાધૂતિ અત્થો.

૧૯૨. આદિતો ધેય્યં ઠપેતબ્બં આધેય્યં, દસ્સનસવનપટિવચનદાનવસેન મુખેન વિય પવત્તં ગહણં મુખન્તિ દટ્ઠબ્બં. તં મુખં આધેય્યં, ગહણત્થં પકતિમુખમેવ વા આધેય્યં યસ્સ સો આધેય્યમુખો, અવિચારેત્વા આદિકથાય એવ ઠપિતગહણોતિ વુત્તં હોતિ.

૧૯૪. રજગ્ગસ્મિન્તિ રજગ્ગભાવે.

૧૯૯. ગવા ખીરં અગ્ગમક્ખાયતીતિ ન એવં સમ્બન્ધો, ઉપ્પત્તિતો પન પઞ્ચ ગોરસે દસ્સેત્વા તેસુ સપ્પિમણ્ડસ્સ અગ્ગભાવદસ્સનત્થં ‘‘ગવા ખીર’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તેનાહ ‘‘ગાવિતો ખીરં નામ હોતી’’તિઆદિ.

પઞ્ચકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. છક્કનિદ્દેસવણ્ણના

૨૦૨. છક્કે એકન્તતો પાકટા સમ્માસમ્બુદ્ધાદયો તે યથાવુત્તગુણા પુગ્ગલાતિ દસ્સેન્તો ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો તેન દટ્ઠબ્બો’’તિઆદિમાહ. તત્થ તેનાતિ સામં સચ્ચાભિસમયો તત્થ ચ સબ્બઞ્ઞુતપ્પત્તિબલેસુ ચ વસિભાવપ્પત્તીતિ એતેન સબ્બેન સમુદિતેન. ‘‘સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેના’’તિ પન વુત્તે સબ્બમિદં સઙ્ગહિતં હોતિ સામં સચ્ચાભિસમયેન બલેસુ ચ વસિભાવપ્પત્તિયા ચ વિના સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ અભાવા, તસ્મા અટ્ઠકથાયં ‘‘સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેના’’તિ એત્તકમેવ વુત્તં. તત્થ અનાચરિયકેન અત્તના ઉપ્પાદિતેનાતિ વચનેન સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ સાચરિયકત્તં પરતો ઉપ્પત્તિઞ્ચ પટિસેધેતિ, ન સાચરિયકં પરેહિ ઉપ્પાદિતઞ્ચ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં. ન હિ તં તાદિસં નિવારેતબ્બં અત્થીતિ.

છક્કનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. સત્તકનિદ્દેસવણ્ણના

૨૦૩. સદ્ધા નામ સાધુલદ્ધિકાતિ ઉમ્મુજ્જતીતિ એતેન કુસલેસુ ધમ્મેસુ અન્તોગધા, બોધિપક્ખિયધમ્મેસુ વા અધિમોક્ખભૂતા સદ્ધા સાધૂતિ ઉમ્મુજ્જમાનં કુસલં દસ્સેતિ, એવં હિરીયાદીસુ ચ. કુસલેસુ ધમ્મેસૂતિ એત્થ ભુમ્મનિદ્દેસો તદન્તોગધતાય તદુપકારતાય વા વેદિતબ્બો. એત્થ ચ ઉમ્મુજ્જતિ સાહુ સદ્ધા કુસલેસુ ધમ્મેસૂતિઆદિના સદ્ધાદીનં ઉમ્મુજ્જનપઞ્ઞાય સદ્ધાદીનં ઉપ્પત્તિં દસ્સેતિ. તેનેવ ‘‘તસ્સ સા સદ્ધા નેવ તિટ્ઠતી’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘સાહુ સદ્ધા કુસલેસુ ધમ્મેસૂ’’તિ વા ઉમ્મુજ્જનસ્સ ઉપકારકં આનિસંસદસ્સનં વત્વા ‘‘ઉમ્મુજ્જતી’’તિ એતેન સદ્ધાસઙ્ખાતમેવ ઉમ્મુજ્જનં દસ્સિતન્તિ વેદિતબ્બં. ચઙ્કવારેતિ રજકાનં ખારપરિસાવને. એકકમ્મનિબ્બત્તા પટિસન્ધિભવઙ્ગચુતિસન્તતિ એકો ચિત્તવારોતિ ચુતિતો અનન્તરો યથાગહિતો દુતિયો હોતીતિ આહ ‘‘દુતિયચિત્તવારેના’’તિ. ઉમ્મુજ્જિત્વા ઠિતાદયો ચત્તારો તાય તાય જાતિયા અરહત્તં અસચ્છિકરોન્તા અનેકે પુગ્ગલા વેદિતબ્બા, સચ્છિકરોન્તો પન એકોપિ પુબ્બભાગે તતિયપુગ્ગલાદિભાવં આપજ્જિત્વા અન્તે સત્તમપુગ્ગલો હોતીતિ.

સત્તકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. દસકનિદ્દેસવણ્ણના

૨૦૯. પઞ્ચન્નં ઇધ નિટ્ઠા, પઞ્ચન્નં ઇધ વિહાય નિટ્ઠાતિ એત્થ યે સોતાપન્નાદયો રૂપારૂપભવે ઉપપજ્જિત્વા પરિનિબ્બાયિસ્સન્તિ, તે ઇધ વિહાય નિટ્ઠાપક્ખં ભજમાનાપિ અજ્ઝત્તસંયોજનાનં અસમુચ્છિન્નત્તા પુથુજ્જનસાધારણે ચ ઠાને ઉપપત્તિયા ન ગહિતા. અસાધારણટ્ઠાનુપ્પત્તિવસેન પન અન્તરાપરિનિબ્બાયીઆદયો એવ ‘‘ઇધ વિહાય નિટ્ઠા’’તિ વુત્તાતિ વેદિતબ્બાતિ.

દસકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિપકરણ-મૂલટીકા સમત્તા.