૧. માતિકાવણ્ણના

૧. ધમ્મસઙ્ગહે તિકદુકવસેન સઙ્ગહિતાનં ધમ્માનં વિભઙ્ગે ખન્ધાદિવિભાગં દસ્સેત્વા તથાસઙ્ગહિતવિભત્તાનં ધાતુકથાય સઙ્ગહાસઙ્ગહાદિપ્પભેદં વત્વા યાય પઞ્ઞત્તિયા તેસં સભાવતો ઉપાદાય ચ પઞ્ઞાપનં હોતિ, તં પભેદતો દસ્સેતું ‘‘છ પઞ્ઞત્તિયો’’તિઆદિના પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિ આરદ્ધા. તત્થ યે ધમ્મે પુબ્બાપરિયભાવેન પવત્તમાને અસભાવસમૂહવસેન ઉપાદાય ‘‘પુગ્ગલો, ઇત્થી, પુરિસો, દેવો, મનુસ્સો’’તિઆદિકા પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિ હોતિ, તેસં અઞ્ઞેસઞ્ચ બાહિરરૂપનિબ્બાનાનં સસભાવસમૂહસસભાવભેદવસેન પઞ્ઞાપના સભાવપઞ્ઞત્તીતિ ખન્ધપઞ્ઞત્તિઆદિકા પઞ્ચવિધા વેદિતબ્બા. તાય ધમ્મસઙ્ગહાદીસુ વિભત્તા સભાવપઞ્ઞત્તિ સબ્બાપિ સઙ્ગહિતા હોતિ. પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિ પન અસભાવપઞ્ઞત્તિ. તાય ચ સમયવિમુત્તાદિપ્પભેદાય સત્તસન્તાનગતે પરિઞ્ઞેય્યાદિસભાવધમ્મે ઉપાદાય પવત્તિતો પધાનાય ‘‘વિહારો મઞ્ચો’’તિઆદિકા ચ સબ્બા અસભાવપઞ્ઞત્તિ સઙ્ગહિતા હોતિ.

એત્તાવતા ચ પઞ્ઞત્તિ નામ વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ ચ. તા એવ હિ વોમિસ્સા ઇતરા ચતસ્સોતિ. તસ્મા તાસં દસ્સનેન ઇમસ્મિં પકરણે સબ્બા પઞ્ઞત્તિયો દસ્સિતાતિ વેદિતબ્બા. ખન્ધાદિપઞ્ઞત્તીસુ પન છસુ અઞ્ઞત્થ અદસ્સિતપ્પભેદં ઇધેવ ચ દસ્સિતપ્પભેદં પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિં ઉપાદાય ઇમસ્સ પકરણસ્સ પુગ્ગલપઞ્ઞત્તીતિ નામં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. યે ધમ્મે ઇધ પઞ્ઞપેતુકામોતિ પઞ્ઞત્તિયા વત્થુભાવેન દસ્સેતુકામોતિ અધિપ્પાયો. ન હિ એતસ્મિં પકરણે પઞ્ઞાપનં કરોતિ, વત્થૂહિ પન પઞ્ઞત્તિયો દસ્સેતીતિ.

ખન્ધાતિ પઞ્ઞાપનાતિ ઇદં ખન્ધાતિ રૂપં પથવીતિઆદિકા સબ્બાપિ સામઞ્ઞપ્પભેદપઞ્ઞાપના નામ હોતિ, તં સન્ધાય વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. પઞ્ઞાપનાતિ એતસ્સ પન દસ્સના ઠપનાતિ એતે દ્વે અત્થા, તેસં પકાસના નિક્ખિપનાતિ. તત્થ ‘‘રૂપક્ખન્ધો…પે… અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયં સમયવિમુત્તો’’તિઆદિના ઇદમેવંનામકં ઇદમેવંનામકન્તિ તંતંકોટ્ઠાસિકકરણં બોધનમેવ નિક્ખિપના, ન પઞ્ઞપેતબ્બાનં મઞ્ચાદીનં વિય ઠાનસમ્બન્ધકરણં. યો પનાયં ‘‘નામપઞ્ઞત્તિ હિ દસ્સેતિ ચ ઠપેતિ ચા’’તિ કત્તુનિદ્દેસો કતો, સો ભાવભૂતાય કરણભૂતાય વા નામપઞ્ઞત્તિયા તેસં તેસં ધમ્માનં દિટ્ઠતાય ઠપિતતાય ચ તંનિમિત્તતં સન્ધાય કતોતિ વેદિતબ્બો.

વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તીતિઆદિના વચનેન પાળિયં અનાગતતં સન્ધાય ‘‘પાળિમુત્તકેના’’તિઆદિમાહ. કુસલાકુસલસ્સેવાતિ કુસલાકુસલસ્સ વિય. વિજ્જમાનસ્સાતિ એતસ્સ અત્થો સતોતિ, તસ્સ અત્થો સમ્ભૂતસ્સાતિ. વિજ્જમાનસ્સ સતોતિ વા વિજ્જમાનભૂતસ્સાતિ અત્થો. તમેવત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સમ્ભૂતસ્સા’’તિ. તેન અવિજ્જમાનભાવં પટિક્ખિપતિ. તથા અવિજ્જમાનસ્સાતિ યથા કુસલાદીનિ અકુસલાદિસભાવતો, ફસ્સાદયો ચ વેદનાદિસભાવતો વિનિવત્તસભાવાનિ વિજ્જન્તિ, તથા અવિજ્જમાનસ્સ યે ધમ્મે ઉપાદાય ‘‘ઇત્થી, પુરિસો’’તિ ઉપલદ્ધિ હોતિ, તે અપનેત્વા તેહિ વિનિવત્તસ્સ ઇત્થિઆદિસભાવસ્સ અભાવતો અસમ્ભૂતસ્સાતિ અત્થો. યં પનેતસ્સ ‘‘તેનાકારેન અવિજ્જમાનસ્સ અઞ્ઞેનાકારેન વિજ્જમાનસ્સા’’તિ અત્થં કેચિ વદન્તિ, તત્થ યં વત્તબ્બં, તં પઞ્ઞત્તિદુકે વુત્તમેવ. અવિજ્જમાનેપિ સભાવે લોકનિરુત્તિં અનુગન્ત્વા અનભિનિવેસેન ચિત્તેન ‘‘ઇત્થી, પુરિસો’’તિ ગહણસબ્ભાવા ‘‘લોકનિરુત્તિમત્તસિદ્ધસ્સા’’તિ આહ. સાભિનિવેસેન પન ચિત્તેન ગય્હમાનં પઞ્ચમસચ્ચાદિકં ન સભાવતો, નાપિ સઙ્કેતેન સિદ્ધન્તિ ‘‘સબ્બાકારેનપિ અનુપલબ્ભનેય્ય’’ન્તિ વુત્તં. તાસુ ઇમસ્મિં…પે… લબ્ભન્તીતિ ઇમસ્મિં પકરણે સરૂપતો તિસ્સન્નં આગતતં સન્ધાય વુત્તં.

યથાવુત્તસ્સ પન અટ્ઠકથાનયસ્સ અવિરોધેન આચરિયવાદા યોજેતબ્બા, તસ્મા પઞ્ઞપેતબ્બટ્ઠેન ચેસા પઞ્ઞત્તીતિ એતસ્સ સભાવતો અવિજ્જમાનત્તા પઞ્ઞપેતબ્બમત્તટ્ઠેન પઞ્ઞત્તીતિ અત્થો. પઞ્ઞપેતબ્બમ્પિ હિ સસભાવં તજ્જપરમત્થનામલાભતો ન પરતો લભિતબ્બં પઞ્ઞત્તિનામં લભતિ, નિસભાવં પન સભાવાભાવતો ન અત્તનો સભાવેન નામં લભતીતિ. સત્તોતિઆદિકેન નામેન પઞ્ઞપિતબ્બમત્તટ્ઠેન પઞ્ઞત્તીતિ નામં લભતિ, નિસભાવા ચ સત્તાદયો. ન હિ સસભાવસ્સ રૂપાદીહિ એકત્તેન અઞ્ઞત્તેન વા અનુપલબ્ભસભાવતા અત્થીતિ.

કિરીટં મકુટં, તં અસ્સ અત્થીતિ કિરીટી. એતસ્મિઞ્ચ આચરિયવાદે અનૂનેન લક્ખણેન ભવિતબ્બન્તિ સબ્બસમોરોધો કાતબ્બો. દુતિયં તતિયન્તિ એવંપકારા હિ ઉપનિધાપઞ્ઞત્તિ ઉપનિક્ખિત્તકપઞ્ઞત્તિ ચ સઙ્ખાતબ્બપ્પધાનત્તા છપિ પઞ્ઞત્તિયો ભજતીતિ યુત્તં વત્તું, ઇતરા ચ યથાયોગં તં તં પઞ્ઞત્તિન્તિ. દુતિયં તતિયં દ્વે તીણીતિઆદિ પન સઙ્ખા નામ કાચિ નત્થીતિ તાસં ઉપાદાસન્તતિપઞ્ઞત્તીનં અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિભાવં, ઇતરાસઞ્ચ ઉપનિધાપઞ્ઞત્તીનં યથાનિદસ્સિતાનં અવિજ્જમાનેનઅવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિભાવં મઞ્ઞમાનો આહ ‘‘સેસા અવિજ્જમાનપક્ખઞ્ચેવ અવિજ્જમાનેનઅવિજ્જમાનપક્ખઞ્ચ ભજન્તી’’તિ. દુતિયં તતિયં દ્વે તીણીતિઆદીનં ઉપનિધાઉપનિક્ખિત્તકપઞ્ઞત્તીનં અવિજ્જમાનેનઅવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિભાવમેવ મઞ્ઞતિ. યઞ્હિ પઠમાદિકં અપેક્ખિત્વા યસ્સ ચેકાદિકસ્સ ઉપનિક્ખિપિત્વા પઞ્ઞાપીયતિ, તઞ્ચ સઙ્ખાનં કિઞ્ચિ નત્થીતિ. તથા સન્તતિપઞ્ઞત્તિયા ચ. ન હિ અસીતિ આસીતિકો ચ વિજ્જમાનોતિ.

એકચ્ચા ભૂમિપઞ્ઞત્તીતિ કામાવચરાદિપઞ્ઞત્તિં સન્ધાયાહ. કામાવચરાદી હિ સભાવધમ્માતિ અધિપ્પાયો. કામોતિ પન ઓકાસે ગહિતે અવિજ્જમાનેનવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ એસા ભવિતું અરહતિ, કમ્મનિબ્બત્તક્ખન્ધેસુ ગહિતેસુ વિજ્જમાનેનવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ. યથા પન વચનસઙ્ખાતાય વચનસમુટ્ઠાપકચેતનાસઙ્ખાતાય વા કિરિયાય ભાણકોતિ પુગ્ગલસ્સ પઞ્ઞત્તિ વિજ્જમાનેનઅવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિપક્ખં ભજતિ, એવં કિસો થૂલોતિ રૂપાયતનસઙ્ખાતેન સણ્ઠાનેન પુગ્ગલાદીનં પઞ્ઞાપના વિજ્જમાનેનઅવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ ભવિતું અરહતિ. સણ્ઠાનન્તિ વા રૂપાયતને અગ્ગહિતે અવિજ્જમાનેનઅવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ. રૂપં ફસ્સોતિઆદિકા પન વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ રુપ્પનાદિકિચ્ચવસેન કિચ્ચપઞ્ઞત્તિયં, પચ્ચત્તધમ્મનામવસેન પચ્ચત્તપઞ્ઞત્તિયં વા અવરોધેતબ્બા. વિજ્જમાનાવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તીસુ ચ વુત્તાસુ તાસં વોમિસ્સતાવસેન પવત્તા ઇતરાપિ વુત્તાયેવ હોન્તીતિ અયમ્પિ આચરિયવાદો સબ્બસઙ્ગાહકોતિ દટ્ઠબ્બો.

૨. ‘‘યાવતા પઞ્ચક્ખન્ધા’’તિઆદિકસ્સ અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘યત્તકેન પઞ્ઞાપનેના’’તિઆદિમાહ. તત્થ યાવતા પઞ્ચક્ખન્ધાતિ યાવતા રૂપક્ખન્ધો…પે… વિઞ્ઞાણક્ખન્ધોતિ ખન્ધાનં ખન્ધપઞ્ઞત્તિ, એત્તાવતા ખન્ધાનં ખન્ધપઞ્ઞત્તિ, એવં પાળિયોજનં કત્વા સઙ્ખેપપ્પભેદવસેન અયં અત્થો વુત્તોતિ વેદિતબ્બો. ‘‘યાવતા પઞ્ચક્ખન્ધા’’તિ, ‘‘ખન્ધાનં ખન્ધપઞ્ઞત્તી’’તિ હિ ઇમસ્સ અત્થો ‘‘યત્તકેન પઞ્ઞાપનેન સઙ્ખેપતો પઞ્ચક્ખન્ધાતિ વા’’તિ એતેન દસ્સિતો, ‘‘યાવતા રૂપક્ખન્ધો’’તિઆદિકસ્સ પન ‘‘પભેદતો રૂપક્ખન્ધો’’તિઆદિકેનાતિ. તત્થ રૂપક્ખન્ધો…પે… વિઞ્ઞાણક્ખન્ધોતિ પભેદનિદસ્સનમત્તમેતં. તેન અવુત્તોપિ સબ્બો સઙ્ગહિતો હોતીતિ ‘‘તત્રાપિ રૂપક્ખન્ધો કામાવચરો’’તિઆદિ વુત્તં. અયં વા એત્થ પાળિયા અત્થયોજના – ‘‘યાવતા’’તિ ઇદં સબ્બેહિ પદેહિ યોજેત્વા યત્તકા પઞ્ચક્ખન્ધા, તત્તકા ખન્ધાનં ખન્ધપઞ્ઞત્તિ. યત્તકો પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં તપ્પભેદાનઞ્ચ રૂપક્ખન્ધાદીનં પભેદો, તત્તકો ખન્ધાનં ખન્ધપઞ્ઞત્તિયા પભેદોતિ પકરણન્તરે વુત્તેન વત્થુભેદેન ખન્ધપઞ્ઞત્તિયા પભેદં દસ્સેતિ. એસ નયો ‘‘યાવતા આયતનાન’’ન્તિઆદીસુપિ.

૭. એકદેસેનેવાતિ ઉદ્દેસમત્તેનેવાતિ અત્થો.

માતિકાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.