૬. છટ્ઠનયો સમ્પયોગવિપ્પયોગપદવણ્ણના

૨૨૮. સમ્પયોગવિપ્પયોગપદે યં લબ્ભતિ, યઞ્ચ ન લબ્ભતિ, તં સબ્બં પુચ્છાય ગહિતન્તિ ઇદં ન રૂપક્ખન્ધાદીનિ પદાનિ સન્ધાય વુત્તં, અથ ખો સમ્પયોગપદં વિપ્પયોગપદઞ્ચાતિ વેદિતબ્બં. રૂપક્ખન્ધાદીસુ હિ યં ધમ્માયતનાદિપદં ન લબ્ભતિ, તં પુચ્છાયપિ ન ગહિતં. સમ્પયોગપદં પન રૂપક્ખન્ધાદીસુ અલબ્ભમાનમ્પિ ‘‘રૂપક્ખન્ધો કતિહિ…પે… સમ્પયુત્તો’’તિ એવં પુચ્છાય ગહિતં, વેદનાક્ખન્ધાદીસુ લબ્ભમાનં, વિપ્પયોગપદં પન સબ્બત્થ લબ્ભમાનમેવાતિ. રૂપધમ્માનં પન રૂપેન નિબ્બાનેન વા, નિબ્બાનસ્સ ચ રૂપેન સદ્ધિં સમ્પયોગો નામ નત્થીતિ એકુપ્પાદાદિસભાગતાય અભાવતો સમ્પયોગં નિવારેન્તેન સા એવ એકુપ્પાદાદિતા એતેસં વિસભાગતાતિ તદભાવતો વિપ્પયોગોપિ નિવારિતો એવ હોતીતિ દટ્ઠબ્બો. ચતૂસુ હિ ખન્ધેસુ વિજ્જમાના એકુપ્પાદાદિતા તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞં સભાગતા હોતિ રૂપનિબ્બાનેહિ તેસં તેહિ ચ રૂપનિબ્બાનાનં વિસભાગતા ચ, ન ચ રૂપેકદેસસ્સ નિબ્બાનસ્સ વા સા એકુપ્પાદાદિતા અત્થિ, યા રૂપેકદેસેન રૂપેકદેસનિબ્બાનાનં નિબ્બાનેન ચ રૂપસ્સ વિસભાગતા સિયા. તેનેવ ‘‘ચતૂહિ વિપ્પયોગો’’તિ વુત્તન્તિ.

સત્તસુ વિઞ્ઞાણધાતૂસુ એકાયપિ અવિપ્પયુત્તેતિ યથા રૂપભવો તીહિ વિઞ્ઞાણધાતૂહિ, નેવવિપાકનવિપાકધમ્મધમ્મા પઞ્ચહિ, અવિતક્કઅવિચારા એકાય વિપ્પયુત્તે અનારમ્મણમિસ્સકે ધમ્મે દીપેન્તિ, એવં અદીપેત્વા એકાયપિ વિપ્પયુત્તે અહોન્તે સત્તહિપિ સમ્પયુત્તે સત્તપિ વા તા દીપેન્તીતિ અધિપ્પાયો. અવિપ્પયુત્તેતિ હિ યે વિપ્પયુત્તા ન હોન્તિ, તે ધમ્મેતિ વુત્તં હોતિ, ન સમ્પયુત્તેતિ. તેન યાનિ તાહિ સમ્પયુત્તે દીપેન્તિ ધમ્માયતનાદિપદાનિ, યાનિ ચ સમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તભાવેહિ નવત્તબ્બં દીપેન્તિ અચેતસિકાદિપદાનિ, યાનિ ચ સમ્પયુત્તનવત્તબ્બાનિ દીપેન્તિ દુક્ખસચ્ચાદિપદાનિ, તેસં સબ્બેસં અનારમ્મણમિસ્સકધમ્મદીપકાનં અગ્ગહણં વુત્તં હોતિ. ન હિ અનારમ્મણમિસ્સકસબ્બવિઞ્ઞાણધાતુતંસમ્પયુત્તતદુભયસમુદાયાનં ખન્ધાયતનધાતૂસુ કેનચિ સમ્પયોગો વિપ્પયોગો વા અત્થીતિ.

યદિ એવં વિપ્પયુત્તેનવિપ્પયુત્તપદનિદ્દેસે ‘‘કુસલેહિ ધમ્મેહિ યે ધમ્મા વિપ્પયુત્તા, તેહિ ધમ્મેહિ યે ધમ્મા વિપ્પયુત્તા’’તિ ન વત્તબ્બં. અકુસલાબ્યાકતા હિ અનારમ્મણમિસ્સોભયધમ્માતિ? ન, યથાવુત્તસમુદાયાનં ખન્ધાદીહેવ સમ્પયોગવિપ્પયોગાભાવવચનતો. ખન્ધાદયો હિ તદેકદેસા તદેકદેસઞ્ઞસમુદાયા ચ, સમુદાયેકદેસાનઞ્ચ વિભાગાભાવતો ન સભાગવિસભાગતા અત્થિ, તેન તેસં ખન્ધાદીહિ સમ્પયોગવિપ્પયોગાભાવો હોતિ. કુસલા પન ધમ્મા અકુસલાબ્યાકતેહિ વિભત્તા, તે ચ કુસલેહિ, ન તેસં સમુદાયેકદેસભાવો તદેકદેસઞ્ઞસમુદાયભાવો વા, તસ્મા ખન્ધાદીનિ અનામસિત્વા વિપ્પયુત્તતામત્તેન યથાનિદ્ધારિતધમ્મદસ્સને કુસલેહિ ઇતરેસં, ઇતરેહિ ચ કુસલાનં વિપ્પયોગો ન ન હોતિ વિસભાગતાસબ્ભાવતોતિ તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞવિપ્પયુત્તતા વુત્તા. એસ નયો સબ્બેસુ એવરૂપેસુ.

ઉદ્દાને પન અટ્ઠારસ તતો પરેતિ ઇદં ‘‘સોળસા’’તિ વત્તબ્બં, તેવીસન્તિ ઇદઞ્ચ ‘‘એકવીસ’’ન્તિ. સબ્બત્થ ચ કાલસન્તાનભેદરહિતારહિતબહુધમ્મસમોધાનાનં સઙ્ખારક્ખન્ધધમ્માયતનધમ્મધાતૂનં એકદેસા સમુદયસચ્ચવેદનાક્ખન્ધાદયો એકદેસસમ્મિસ્સા ચ ઇદ્ધિપાદાદયો અનારમ્મણેહિ અસમ્મિસ્સા રૂપક્ખન્ધાદયો ચ સારમ્મણેહિ અસમ્મિસ્સા સમ્પયોગીવિપ્પયોગીભાવેન સમાનકાલસન્તાનેહિ ચ એકદેસન્તરેહિ વિભત્તા એવ ગહિતાતિ તેહિ તે કેહિચિ એકદેસન્તરેહિ વિભત્તેહિ યથાયોગં સમ્પયોગં વિપ્પયોગઞ્ચ લભન્તિ. અત્થિ હિ તેસં એકુપ્પાદાદિતા સભાગતા વિસભાગતા ચાતિ. તેન તત્થ તત્થ ‘‘એકેન ખન્ધેન એકેનાયતનેન એકાય ધાતુયા કેહિચિ સમ્પયુત્ત’’ન્તિ ચ, ‘‘એકેનાયતનેન એકાય ધાતુયા કેહિચિ વિપ્પયુત્ત’’ન્તિ ચ વુત્તં. ભિન્નકાલસમુદાયા એવ પન વેદનાસઞ્ઞાવિઞ્ઞાણક્ખન્ધા વત્તમાના ચ એકેકધમ્મા એવ, તસ્મા તેસં સમાનકાલસ્સ વિભજિતબ્બસ્સ અભાવતો ન સુખિન્દ્રિયાદીનિ વેદનાક્ખન્ધસ્સ વિભાગં કરોન્તિ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતાદયો ચ વિઞ્ઞાણક્ખન્ધસ્સ મનાયતનસ્સ ચ. તેન ‘‘સુખિન્દ્રિયં એકેન ખન્ધેન કેહિચિ વિપ્પયુત્ત’’ન્તિ, ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુ એકેન ખન્ધેન એકેનાયતનેન કેહિચિ વિપ્પયુત્તા’’તિ ચ એવમાદિ ન વુત્તં, ખન્ધાયતનવિભાગવિરહિતમ્પિ પન વિઞ્ઞાણં ધાતુવિભાગેન વિભત્તમેવ વુત્તન્તિ ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુ…પે… મનોવિઞ્ઞાણધાતુ સોળસહિ ધાતૂહિ વિપ્પયુત્તા’’તિ વુત્તં, એવમેવં ઇન્દ્રિયવિભાગેન વિભત્તાનં સુખિન્દ્રિયાદીનં ‘‘સુખિન્દ્રિયેન યે ધમ્મા વિપ્પયુત્તા’’તિઆદીસુ યથાયોગં વિપ્પયોગો દટ્ઠબ્બો, નાવિભત્તસ્સ વેદનાક્ખન્ધસ્સાતિ.

૨૩૫. યથા તંસમ્પયોગીભાવં સન્ધાય ‘‘સમુદયસચ્ચં તીહિ ખન્ધેહિ સમ્પયુત્ત’’ન્તિ વુત્તં, એવં તંવિપ્પયોગીભાવં સન્ધાય ‘‘તીહિ ખન્ધેહિ વિપ્પયુત્ત’’ન્તિ કસ્મા ન વુત્તન્તિ ચે? અવિભાગેહિ તેહિ વિપ્પયોગવચનસ્સ અયુત્તત્તા. વિભાગે હિ સતિ સમુદયસચ્ચં સુખદુક્ખદોમનસ્સિન્દ્રિયેહિ મનોવિઞ્ઞાણધાતુતો અઞ્ઞવિઞ્ઞાણધાતૂહિ વિપ્પયુત્તન્તિ યુત્તં વત્તું વિભાગેનેવ વિસભાગતાય સઙ્ગહિતત્તા, વિભાગરહિતેહિ પન વેદનાક્ખન્ધાદીહિ ન યુત્તં, તેહિ વિજ્જમાનેહિ વિજ્જમાનસ્સ સમુદયસ્સ વિસભાગભાવાભાવતો. યઞ્હિ અનુપ્પન્ના ધમ્મા વિય આમટ્ઠકાલભેદં ન હોતિ સઙ્ખતં ઉદ્ધરિતબ્બં, તં પચ્ચુપ્પન્નભાવં નિસ્સાય સમ્પયોગીવિપ્પયોગીભાવેન ઉદ્ધરીયતિ, તઞ્ચ વિભાગરહિતેહિ ખન્ધાદીહિ સઙ્ખતેહિ પચ્ચુપ્પન્નભાવમેવ નિસ્સાય અનામટ્ઠકાલભેદે અત્થિતાય એવ નિસ્સિતબ્બત્તા. અવિજ્જમાનસ્સ હિ અવિજ્જમાનેન, અવિજ્જમાનસ્સ ચ વિજ્જમાનેન, વિજ્જમાનસ્સ ચ અવિજ્જમાનેન સમ્પયોગો નત્થિ, વિપ્પયોગો પન અવિજ્જમાનતાદીપકે ભેદે ગહિતે તેનેવ વિસભાગતાપિ ગહિતા એવાતિ હોતિ. ભેદે પન અગ્ગહિતે તેન તેન ગહણેન વિસભાગતાય અગ્ગહિતત્તા સતિ સભાગત્તે વિજ્જમાનતાય એવ ધમ્માનં સભાગસ્સ પરિચ્છિન્દનતો વિજ્જમાનતા દસ્સિતાતિ એકુપ્પાદાદિભાવસઙ્ખાતા સભાગતાપિ ગહિતા એવ હોતિ. તસ્સા ચ ગહિતત્તા સમ્પયોગોવ લબ્ભતિ, ન વિપ્પયોગો, તસ્મા સમુદયસચ્ચં વેદનાક્ખન્ધાદીહિ સમ્પયુત્તત્તેન વુત્તં, ન વિપ્પયુત્તત્તેનાતિ. એસ નયો મગ્ગસચ્ચાદીસુપીતિ.

૨૬૨. ‘‘દુતિયજ્ઝાનવિચારઞ્હિ ઠપેત્વા સેસા અવિતક્કવિચારમત્તા’’તિ અટ્ઠકથાવચનં યે પધાના વિતક્કો વિય કોટ્ઠાસન્તરચિત્તુપ્પાદેસુ અલીના, તે એવ ઇધ અવિતક્કવિચારમત્તાતિ અધિપ્પેતાતિ દસ્સેતિ. તેનેવ હિ અનન્તરનયે સમુદયસચ્ચેન સમાનગતિકા ન સવિતક્કસવિચારેહીતિ તે ન ગહિતા. દસમોસાનનયેસુ ચ તેહિ વિપ્પયુત્તેહિ વિપ્પયુત્તાનં તેહિ વિપ્પયુત્તાનઞ્ચ સોળસહિ ધાતૂહિ વિપ્પયોગો અટ્ઠારસસઙ્ગહિતો ચ વુત્તો. વિતક્કસહિતેસુપિ પન તેસુ ગહિતેસુ સબ્બેપિ તે વિચારેન સમ્પયુત્તાતિ ‘‘એકેન ખન્ધેન કેહિચિ સમ્પયુત્તા’’તિ સક્કા વત્તું. સો હિ સમુદાયો વિચારં વજ્જેત્વા અઞ્ઞેન કેનચિ સમ્પયુત્તો ન હોતિ. ન હિ તદેકદેસસ્સ વિતક્કસ્સ વિચારતો અઞ્ઞેન સમ્પયોગો સમુદાયસ્સ હોતિ. યથા નાનાચિત્તુપ્પાદેસુ ઉપ્પજ્જમાનાનં ઇદ્ધિપાદાનં સમુદાયસ્સ ઇદ્ધિપાદસ્સ એકદેસાનં તીહિ ખન્ધેહિ સમ્પયોગો સમુદાયસ્સ ન હોતિ, એવમિધાપિ દટ્ઠબ્બં. યથા પન તેસુ એકોપિ વેદનાસઞ્ઞાક્ખન્ધેહિ સઙ્ખારક્ખન્ધેકદેસેન ચ અસમ્પયુત્તો નામ નત્થીતિ સમુદાયસ્સ તેહિ સમ્પયુત્તતા વુત્તા, એવમિધાપિ વિચારેન અસમ્પયુત્તસ્સ અવિતક્કવિચારમત્તસ્સ કસ્સચિ અભાવતો સમુદાયસ્સ તેન સમ્પયુત્તતા ન ન સક્કા વત્તું. ન હિ અવિતક્કવિચારમત્તાનં દસ્સનેનપહાતબ્બહેતુકાદીનં વિય સમ્પયુત્તતા ન વત્તબ્બા. યથા હિ દસ્સનેનપહાતબ્બહેતુકેસુ કેચિ સઙ્ખારક્ખન્ધેકદેસેન મોહેન સમ્પયુત્તા, કેચિ અસમ્પયુત્તાતિ ન સમુદાયો તેન સમ્પયુત્તો, નાપિ અઞ્ઞો કોચિ ધમ્મો અત્થિ, યેન સો સમુદાયો સમ્પયુત્તો સિયાતિ ‘‘દસ્સનેનપહાતબ્બહેતુકા ધમ્મા સમ્પયુત્તાતિ નત્થી’’તિ વુત્તં, એવં ભાવનાયપહાતબ્બહેતુકસહેતુકાદયોપિ. ન પનેવં યેન અવિતક્કવિચારમત્તસમુદાયો સમ્પયુત્તો સિયા, તં નત્થિ અવિતક્કવિચારમત્તેસુ કસ્સચિ વિચારેન અસમ્પયુત્તસ્સ અભાવા, તસ્મા તે ‘‘સમ્પયુત્તા’’તિ ન ન વત્તબ્બાતિ. સબ્બત્થ ચ એકધમ્મેપિ કેહિચીતિ બહુવચનનિદ્દેસો સઙ્ખાય અનિયમિતત્તા કતોતિ વેદિતબ્બો.

છટ્ઠનયસમ્પયોગવિપ્પયોગપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.