૧. પઠમનયો સઙ્ગહાસઙ્ગહપદવણ્ણના

૧. ખન્ધપદવણ્ણના

૬. ખન્ધાયતનધાતુયોમહન્તરે અભિઞ્ઞેય્યધમ્મભાવેન વુત્તા, તેસં પન સભાવતો અભિઞ્ઞાતાનં ધમ્માનં પરિઞ્ઞેય્યતાદિવિસેસદસ્સનત્થં સચ્ચાનિ, અધિપતિયાદિકિચ્ચવિસેસદસ્સનત્થં ઇન્દ્રિયાદીનિ ચ વુત્તાનીતિ સચ્ચાદિવિસેસો વિય સઙ્ગહાસઙ્ગહવિસેસો ચ અભિઞ્ઞેય્યનિસ્સિતો વુચ્ચમાનો સુવિઞ્ઞેય્યો હોતીતિ ‘‘તીહિ સઙ્ગહો. તીહિ અસઙ્ગહો’’તિ નયમુખમાતિકા ઠપિતાતિ વેદિતબ્બા. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘ચતૂહી’’તિ વુત્તા સમ્પયોગવિપ્પયોગા ચ અભિઞ્ઞેય્યનિસ્સયેન ખન્ધાદીહેવ પુચ્છિત્વા વિસ્સજ્જિતાતિ. રૂપક્ખન્ધો એકેન ખન્ધેનાતિ યે ધમ્મા ‘‘રૂપક્ખન્ધો’’તિ વુચ્ચન્તિ, તેસં પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ રૂપક્ખન્ધભાવેન સભાગતા હોતીતિ રૂપક્ખન્ધભાવસઙ્ખાતેન, રૂપક્ખન્ધવચનસઙ્ખાતેન વા ગણનેન સઙ્ગહં ગણનં દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘યઞ્હિ કિઞ્ચી’’તિઆદિ. રૂપક્ખન્ધોતિ હિ સઙ્ગહિતબ્બધમ્મો દસ્સિતો. યેન સઙ્ગહેન સઙ્ગય્હતિ, તસ્સ સઙ્ગહસ્સ દસ્સનં ‘‘એકેન ખન્ધેના’’તિ વચનં. પઞ્ચસુ ખન્ધગણનેસુ એકેન ખન્ધગણનેન ગણિતોતિ અયઞ્હેત્થ અત્થો. યસ્મા ચ ખન્ધાદિવચનેહિ સઙ્ગહો વુચ્ચતિ, તસ્મા ઉપરિ ‘‘ખન્ધસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતા’’તિઆદિં વક્ખતીતિ.

અસઙ્ગહનયનિદ્દેસેતિ ઇદં ‘‘સઙ્ગહો અસઙ્ગહો’’તિ એતસ્સેવ નયસ્સ એકદેસનયભાવેન વુત્તં, ન નયન્તરતાયાતિ દટ્ઠબ્બં. રૂપક્ખન્ધમૂલકાયેવ ચેત્થ દુકતિકચતુક્કા દસ્સિતાતિ એતેન વેદનાક્ખન્ધમૂલકા પુરિમેન યોજિયમાને વિસેસો નત્થીતિ પચ્છિમેહેવ યોજેત્વા તયો દુકા દ્વે તિકા એકો ચતુક્કો, સઞ્ઞાક્ખન્ધમૂલકા દ્વે દુકા એકો તિકો, સઙ્ખારક્ખન્ધમૂલકો એકો દુકોતિ એતે લબ્ભન્તીતિ દસ્સેતિ. તેસં પન ભેદતો પઞ્ચકપુચ્છાવિસ્સજ્જનાનન્તરં પુચ્છાવિસ્સજ્જનં કાતબ્બં સંખિત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં, વુત્તનયેન વા સક્કા ઞાતુન્તિ પાળિં ન આરોપિતન્તિ.

આયતનપદાદિવણ્ણના

૪૦. યસ્મા ચ દુકતિકેસૂતિ યદિપિ એકકેપિ સદિસં વિસ્સજ્જનં, એકકે પન સદિસવિસ્સજ્જનાનં ચક્ખુન્દ્રિયસોતિન્દ્રિયસુખિન્દ્રિયાદીનં દુકાદીસુ અસદિસવિસ્સજ્જનં દિટ્ઠં. ન હેત્થ ચક્ખુસોતચક્ખુસુખિન્દ્રિયદુકાનં અઞ્ઞમઞ્ઞસદિસવિસ્સજ્જનં, નાપિ દુકેહિ તિકસ્સ, ઇધ પન દુક્ખસમુદયદુક્ખમગ્ગદુકાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં તિકેન ચ સદિસં વિસ્સજ્જનન્તિ દુકતિકેસ્વેવ સદિસવિસ્સજ્જનતં સમુદયાનન્તરં મગ્ગસચ્ચસ્સ વચને કારણં વદતિ.

૬. પટિચ્ચસમુપ્પાદવણ્ણના

૬૧. ‘‘પુચ્છં અનારભિત્વા અવિજ્જા એકેન ખન્ધેન, અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા એકેન ખન્ધેના’’તિ લિખિતબ્બેપિ પમાદવસેન ‘‘અવિજ્જા એકેન ખન્ધેના’’તિ ઇદં ન લિખિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. સરૂપેકસેસં વા કત્વા અવિજ્જાવચનેન અવિજ્જાવિસ્સજ્જનં દસ્સિતન્તિ. સબ્બમ્પિ વિપાકવિઞ્ઞાણન્તિ એત્થ વિપાકગ્ગહણેન વિસેસનં ન કાતબ્બં. કુસલાદીનમ્પિ હિ વિઞ્ઞાણાનં ધાતુકથાયં સઙ્ખારપચ્ચયાવિઞ્ઞાણાદિપદેહિ સઙ્ગહિતતા વિપ્પયુત્તેનસઙ્ગહિતાસઙ્ગહિતપદનિદ્દેસે ‘‘વિપાકા ધમ્મા’’તિ ઇમસ્સ વિસ્સજ્જનાસદિસેન તેસં વિસ્સજ્જનેન દસ્સિતા, ઇધ ચ નામરૂપસ્સ એકાદસહાયતનેહિ સઙ્ગહવચનેન અકમ્મજાનમ્પિ સઙ્ગહિતતા વિઞ્ઞાયતીતિ.

૭૧. જાયમાનપરિપચ્ચમાનભિજ્જમાનાનં જાયમાનાદિભાવમત્તત્તા જાતિજરામરણાનિ પરમત્થતો વિનિબ્ભુજ્જિત્વા અનુપલબ્ભમાનાનિ પરમત્થાનં સભાવમત્તભૂતાનિ, તાનિ રૂપસ્સ નિબ્બત્તિપાકભેદભૂતાનિ રુપ્પનભાવેન ગય્હન્તીતિ રૂપક્ખન્ધધમ્મસભાગાનિ, અરૂપાનં પન નિબ્બત્તિઆદિભૂતાનિ રૂપકલાપજાતિઆદીનિ વિય સહુપ્પજ્જમાનચતુક્ખન્ધકલાપનિબ્બત્તિઆદિભાવતો એકેકભૂતાનિ વેદિયનસઞ્જાનનવિજાનનેહિ એકન્તપરમત્થકિચ્ચેહિ અગય્હમાનાનિ સઙ્ખતાભિસઙ્ખરણેન અનેકન્તપરમત્થકિચ્ચેન ગય્હન્તીતિ સઙ્ખારક્ખન્ધધમ્મસભાગાનિ, તથા દુવિધાનિપિ તાનિ ચક્ખાયતનાદીહિ એકન્તપરમત્થકિચ્ચેહિ અગય્હમાનાનિ નિસ્સત્તટ્ઠેન ધમ્માયતનધમ્મધાતુધમ્મેહિ સભાગાનિ, તેન તેહિ ખન્ધાદીહિ સઙ્ગય્હન્તીતિ ‘‘જાતિ દ્વીહિ ખન્ધેહી’’તિઆદિમાહ.

પઠમનયસઙ્ગહાસઙ્ગહપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. દુતિયનયો સઙ્ગહિતેનઅસઙ્ગહિતપદવણ્ણના

૧૭૧. સઙ્ગહિતેનઅસઙ્ગહિતપદનિદ્દેસે યં તં ઉદ્દેસે અસઙ્ગહિતતાય પુચ્છિતબ્બં વિસ્સજ્જિતબ્બઞ્ચ સઙ્ગહિતતાવિસિટ્ઠં અસઙ્ગહિતં ધમ્મજાતં નિદ્ધારિતં, તદેવ તાવ દસ્સેન્તો ‘‘ચક્ખાયતનેન યે ધમ્મા ખન્ધસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતા આયતનધાતુસઙ્ગહેન અસઙ્ગહિતા’’તિ આહ. સબ્બત્થ ખન્ધાદિસઙ્ગહસામઞ્ઞાનં નિચ્ચં વિસેસાપેક્ખત્તા ભેદનિસ્સિતત્તા ચ પુચ્છાવિસ્સજ્જનાનં સવિસેસાવ ખન્ધાદિગણના સુદ્ધા. તત્થ સઙ્ગહિતેનઅસઙ્ગહિતવચનમત્તેન ધમ્મવિસેસસ્સ નિદ્ધારિતત્તા તીસુ સઙ્ગહેસુ એકેન દ્વીહિ વા યે સઙ્ગહિતા હુત્વા અઞ્ઞેહિ અસઙ્ગહિતા, તેયેવ ધમ્મા ‘‘ખન્ધસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતા આયતનધાતુસઙ્ગહેન અસઙ્ગહિતા’’તિ એત્તકેનેવ દસ્સેતબ્બા સિયું, તેસં પન એવંવિધાનં અસમ્ભવા નયમાતિકાય ચ અબ્ભન્તરબાહિરમાતિકાપેક્ખત્તા ઉદ્દેસેપિ યં યં રૂપક્ખન્ધાદીસુ અરણન્તેસુ સઙ્ગાહકં, તં તં અપેક્ખિત્વા સઙ્ગહિતેનઅસઙ્ગહિતં નિદ્ધારિતન્તિ વિઞ્ઞાયતીતિ તેન તેન સઙ્ગાહકેન યથાનિદ્ધારિતં ધમ્મં નિયમેત્વા દસ્સેતું ‘‘ચક્ખાયતનેના’’તિઆદિમાહ. યત્થ હિ પુચ્છિતબ્બવિસ્સજ્જિતબ્બધમ્મવિસેસનિદ્ધારણં નત્થિ, તસ્મિં પઠમનયે છટ્ઠનયે ચ પુચ્છિતબ્બવિસ્સજ્જિતબ્બભાવેન, ઇતરેસુ ચ યં યં પુચ્છિતબ્બવિસ્સજ્જિતબ્બં નિદ્ધારિતં, તસ્સ તસ્સ નિયામકભાવેન રૂપક્ખન્ધાદયો અરણન્તા ઉદ્દિટ્ઠાતિ.

તત્થ ‘‘ચક્ખાયતનેન…પે… ફોટ્ઠબ્બધાતુયા’’તિ કત્તુઅત્થે કરણનિદ્દેસો દટ્ઠબ્બો, ‘‘ખન્ધસઙ્ગહેન આયતનસઙ્ગહેન ધાતુસઙ્ગહેના’’તિ કરણત્થે. એત્થ ચ યેન યેન સઙ્ગાહકેન ખન્ધાદિસઙ્ગહેસુ તેન તેન સઙ્ગહેતબ્બાસઙ્ગહેતબ્બં અઞ્ઞં અત્થિ, તં તદેવ સઙ્ગાહકાસઙ્ગાહકભાવેન ઉદ્ધટં. રૂપક્ખન્ધેન પન ખન્ધસઙ્ગહેન સઙ્ગહેતબ્બો અઞ્ઞો ધમ્મો નત્થિ, તથા વેદનાક્ખન્ધાદીહિ, ન ચ સો એવ તસ્સ સઙ્ગાહકો અસઙ્ગાહકો વા હોતિ. યઞ્ચ ‘‘રૂપક્ખન્ધો એકેન ખન્ધેન સઙ્ગહિતો’’તિ વુત્તં, તઞ્ચ ન તસ્સેવ તેન સઙ્ગહિતતં સન્ધાય વુત્તં, રૂપક્ખન્ધભાવેન પન રૂપક્ખન્ધવચનેન વા ગહિતતં સન્ધાય વુત્તન્તિ પકાસિતોયમત્થો.

યદિ ચ સો એવ તેન સઙ્ગય્હેય્ય, સઙ્ગહિતેનસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તપદનિદ્દેસે – ‘‘વેદનાક્ખન્ધેન યે ધમ્મા ખન્ધસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતા આયતનસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતા ધાતુસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતા, તે ધમ્મા તીહિ ખન્ધેહિ એકેનાયતનેન સત્તહિ ધાતૂહિ સમ્પયુત્તા’’તિઆદિ વત્તબ્બં સિયા, ન ચ વુત્તં, તસ્મા યથા ચિત્તં ચિત્તેન સમ્પયુત્તં વિપ્પયુત્તઞ્ચ ન હોતિ, એવં રૂપક્ખન્ધો રૂપક્ખન્ધેન સઙ્ગહિતો અસઙ્ગહિતો ચ ન હોતિ, તથા વેદનાક્ખન્ધાદયો વેદનાક્ખન્ધાદીહિ. ન હિ સો એવ તસ્સ સભાગો વિસભાગો ચાતિ. તેનેવ ન એકદેસા વિય સમુદાયસ્સ, સમુદાયો એકદેસાનં સઙ્ગાહકો અસઙ્ગાહકો ચ. યથા રૂપક્ખન્ધો ચક્ખાયતનાદીનં, ધમ્માયતનં વેદનાક્ખન્ધાદીનં, સરણા ધમ્મા ચતુન્નં ખન્ધાનં. સમુદાયન્તોગધાનઞ્હિ એકદેસાનં ન વિભાગો અત્થિ, યેન તે સમુદાયસ્સ સમુદાયો ચ તેસં સભાગો વિસભાગો ચ સિયાતિ, તથા ન સમુદાયો એકદેસસભાગવિસભાગાનં સઙ્ગાહકો અસઙ્ગાહકો ચ. યથા ધમ્માયતનં સુખુમરૂપસભાગસ્સ વેદનાદિવિસભાગસ્સ ચ રૂપક્ખન્ધેકદેસસ્સ ખન્ધસઙ્ગહેન, જીવિતિન્દ્રિયં રૂપારૂપજીવિતસભાગવિસભાગસ્સ રૂપક્ખન્ધેકદેસસ્સ સઙ્ખારક્ખન્ધેકદેસસ્સ ચ જીવિતવજ્જસ્સ ખન્ધસઙ્ગહેનેવ. ન હિ એકદેસસભાગં સમુદાયસભાગં, નાપિ એકદેસવિસભાગં સમુદાયવિસભાગન્તિ, તસ્મા સતિપિ અત્તતો અત્તનિ અન્તોગધતો અત્તેકદેસસભાગતો ચ અઞ્ઞસ્સ અસઙ્ગાહકત્તે સઙ્ગાહકત્તમેવ એતેસં નત્થિ, યેન સઙ્ગહિતસ્સ અસઙ્ગાહકા સિયુન્તિ સઙ્ગાહકત્તાભાવતો એવ એવરૂપાનં અગ્ગહણં વેદિતબ્બં.

યં પન ‘‘ધમ્માયતનં અસઙ્ખતં ખન્ધતો ઠપેત્વા ચતૂહિ ખન્ધેહિ સઙ્ગહિત’’ન્તિ (ધાતુ. ૨૫), ‘‘ચક્ખાયતનઞ્ચ સોતાયતનઞ્ચ એકેન ખન્ધેન સઙ્ગહિત’’ન્તિ (ધાતુ. ૨૬) ચ વુત્તં, ન તેન એકદેસાનં સમુદાયસઙ્ગાહકત્તં, સમુદાયસ્સ ચ એકદેસસઙ્ગાહકત્તં દસ્સેતિ, ચતુક્ખન્ધગણનભેદેહિ પન ધમ્માયતનસ્સ ગણેતબ્બાગણેતબ્બભાવેન પઞ્ચધા ભિન્નતં, ચક્ખાયતનાદીનં એકક્ખન્ધગણનેન ગણેતબ્બતાય એકવિધતઞ્ચ દસ્સેતિ. સઙ્ગાહકાસઙ્ગાહકનિરપેક્ખાનં ગણેતબ્બાગણેતબ્બાનં તંતંગણનેહિ ગણનદસ્સનમત્તમેવ હિ પઠમનયો કમ્મકરણમત્તસબ્ભાવા, દુતિયાદયો પન સઙ્ગાહકાસઙ્ગાહકેહિ સઙ્ગહિતાસઙ્ગહિતાનં અગણનાદિદસ્સનાનિ કત્તુકરણકમ્મત્તયસબ્ભાવા. તથા પઠમનયે તથા તથા ગણેતબ્બાગણેતબ્બભાવસઙ્ખાતો તંતંખન્ધાદિભાવાભાવો સભાગવિસભાગતા, દુતિયાદીસુ યથાનિદ્ધારિતધમ્મદસ્સને સઙ્ગાહકસઙ્ગહેતબ્બાનં સમાનક્ખન્ધાદિભાવો સભાગતા, તદભાવો ચ વિસભાગતા. પુચ્છાવિસ્સજ્જનેસુ તંતંખન્ધાદિભાવાભાવો એવાતિ અયમેતેસં વિસેસોતિ.

સમુદયસચ્ચસુખિન્દ્રિયસદિસાનિ પન તેહિ સઙ્ગહેતબ્બમેવ અત્થિ, ન સઙ્ગહિતં અસઙ્ગહેતબ્બન્તિ અસઙ્ગાહકત્તાભાવતો ન ઉદ્ધટાનિ. દુક્ખસચ્ચસદિસાનિ તેહિ વિસભાગસમુદાયભૂતેહિ અનેકક્ખન્ધેહિ ખન્ધસઙ્ગહેન સઙ્ગહેતબ્બં, ઇતરેહિ અસઙ્ગહેતબ્બઞ્ચ નત્થીતિ સઙ્ગાહકત્તાસઙ્ગાહકત્તાભાવતો. એવં સઙ્ગાહકત્તાભાવતો અસઙ્ગાહકત્તાભાવતો ઉભયાભાવતો ચ યથાવુત્તસદિસાનિ અનુદ્ધરિત્વા સઙ્ગાહકત્તાસઙ્ગાહકત્તભાવતો ચક્ખાયતનાદીનેવ ઉદ્ધટાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. તત્થ ‘‘ચક્ખાયતનેન યે ધમ્મા ખન્ધસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતા’’તિ ચક્ખાયતનવજ્જા રૂપધમ્મા ખન્ધસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતાતિ વેદિતબ્બા, ન રૂપક્ખન્ધોતિ. ન હિ એકદેસો સમુદાયસઙ્ગાહકોતિ દસ્સિતમેતન્તિ.

અટ્ઠકથાયં પન ખન્ધપદેનાતિ ખન્ધપદસઙ્ગહેનાતિ અત્થો, ન સઙ્ગાહકેનાતિ. ‘‘કેનચિ સઙ્ગાહકેના’’તિ ઇદં પન આનેત્વા વત્તબ્બં. તં પન રૂપક્ખન્ધાદીસુ ન યુજ્જતીતિ તં વિસ્સજ્જનં રૂપક્ખન્ધાદીસુ સઙ્ગાહકેસુ ન યુજ્જતીતિ અત્થો. રૂપક્ખન્ધેન હિ…પે… સઙ્ગહિતોતિ એતેન નયેન ચક્ખાયતનેન રૂપક્ખન્ધોવ સઙ્ગહિતો, સો ચ અડ્ઢેકાદસહિ આયતનધાતૂહિ અસઙ્ગહિતો નામ નત્થીતિ એવં ચક્ખાયતનાદીનિપિ ન ગહેતબ્બાનીતિ આપજ્જતીતિ ચે? નાપજ્જતિ. ન હિ અઞ્ઞમત્તનિવારણં એવસદ્દસ્સ અત્થો, અથ ખો સઙ્ગાહકતો અઞ્ઞનિવારણં. સો ચાતિઆદિ ચ ન નિરપેક્ખવચનં, અથ ખો સઙ્ગાહકાપેક્ખન્તિ. કથં? રૂપક્ખન્ધેન હિ રૂપક્ખન્ધોવ સઙ્ગહિતોતિ યથા ચક્ખાયતનેન ચક્ખાયતનતો અઞ્ઞમ્પિ ખન્ધસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતં અત્થિ, યં આયતનધાતુસઙ્ગહેહિ અસઙ્ગહિતં હોતિ, ન એવં રૂપક્ખન્ધેન રૂપક્ખન્ધતો અઞ્ઞં ખન્ધસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતં અત્થિ, યં આયતનધાતુસઙ્ગહેહિ અસઙ્ગહિતં સિયા, રૂપક્ખન્ધેન પન રૂપક્ખન્ધોવ ખન્ધસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતોતિ અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો યુત્તો. સિયા પનેતં ‘‘સો એવ રૂપક્ખન્ધો રૂપક્ખન્ધેન આયતનધાતુસઙ્ગહેહિ અસઙ્ગહિતો હોતૂ’’તિ, તં નિવારેન્તો આહ ‘‘સો ચ અડ્ઢેકાદસહિ આયતનધાતૂહિ અસઙ્ગહિતો નામ નત્થી’’તિ. એત્થ ચ ‘‘રૂપક્ખન્ધેના’’તિ આનેત્વા વત્તબ્બં. તત્થ રૂપક્ખન્ધો રૂપક્ખન્ધસ્સ વા તદેકદેસાનં વા ચક્ખાદીનં આયતનધાતુસઙ્ગહેહિ સઙ્ગાહકો અસઙ્ગાહકો ચ ન હોતીતિ ઇમિના પરિયાયેન અસઙ્ગહિતતાય અભાવો વુત્તોતિ યુજ્જતિ, ન રૂપક્ખન્ધેન રૂપક્ખન્ધસ્સ તદેકદેસાનં વા અડ્ઢેકાદસહિ આયતનધાતુસઙ્ગહેહિ સઙ્ગહિતતાય. ન હિ સા સઙ્ગહિતતા અત્થિ. યદિ સિયા, સઙ્ગહિતેનસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તપદનિદ્દેસે રૂપક્ખન્ધોપિ ઉદ્ધરિતબ્બો સિયા. તેન હિ તીહિપિ સઙ્ગહેહિ રૂપક્ખન્ધો તદેકદેસો વા સઙ્ગહિતા સિયું, અત્થિ ચ તેસં વિપ્પયુત્તતાતિ.

એવં અસઙ્ગહિતતાય અભાવતો એતાનિ, અઞ્ઞાનિ ચાતિ એત્થાપિ ચક્ખાયતનાદીહિ વિય એતેહિ અઞ્ઞેહિ ચ સઙ્ગહિતાનં અસઙ્ગહિતતાય અભાવતો એતાનિ અઞ્ઞાનિ ચ યથા વા તથા વા એતાનિ વિય અયુજ્જમાનવિસ્સજ્જનત્તા એવરૂપાનિ પદાનિ સઙ્ગાહકભાવેન ન ગહિતાનીતિ અધિપ્પાયો.

તત્થ યં વુત્તં ‘‘રૂપક્ખન્ધેન હિ રૂપક્ખન્ધોવ સઙ્ગહિતો’’તિ, તં તેનેવ તસ્સ સઙ્ગહિતત્તાસઙ્ગહિતત્તાભાવદસ્સનેન નિવારિતં. યઞ્હેત્થ અગ્ગહણે કારણં વુત્તં, તઞ્ચ સતિપિ સઙ્ગહિતત્તે અસઙ્ગહિતતાય અભાવતોતિ વિઞ્ઞાયમાનં સમુદયસચ્ચાદીસુ યુજ્જેય્ય સતિ તેહિ સઙ્ગહિતે તદસઙ્ગહિતત્તાભાવતો. રૂપક્ખન્ધાદીહિ પન સઙ્ગહિતમેવ નત્થિ, કુતો તસ્સ અસઙ્ગહિતતા ભવિસ્સતિ, તસ્મા સઙ્ગાહકત્તાભાવો એવેત્થ અગ્ગહણે કારણન્તિ યુત્તં. સઙ્ગહિતત્તાભાવેન અસઙ્ગહિતત્તં યદિપિ રૂપક્ખન્ધાદિના અત્તનો અત્તનિ અન્તોગધસ્સ અત્તેકદેસસભાગસ્સ ચ નત્થિ, અઞ્ઞસ્સ પન અત્થીતિ ન દુક્ખસચ્ચાદીસુ વિય ઉભયાભાવો ચેત્થ અગ્ગહણે કારણં ભવિતું યુત્તોતિ. ધમ્માયતનજીવિતિન્દ્રિયાદીનઞ્ચ ખન્ધચતુક્કદુકાદિસઙ્ગાહકત્તે સતિ ન તેસં સઙ્ગહિતાનં તેહિ ધમ્માયતનજીવિતિન્દ્રિયાદીહિ આયતનધાતુસઙ્ગહેહિ અસઙ્ગહિતતા નત્થીતિ અસઙ્ગહિતતાય અભાવો અનેકન્તિકો, તસ્મા પુબ્બે વુત્તનયેનેવ અગ્ગહિતાનં અગ્ગહણે, ગહિતાનઞ્ચ ગહણે કારણં વેદિતબ્બન્તિ.

અનિદસ્સનં પુનદેવ સપ્પટિઘન્તિ એત્થ અનિદસ્સનન્તિ એતેન ‘‘સનિદસ્સનસપ્પટિઘ’’ન્તિ એત્થ વુત્તેન સપ્પટિઘસદ્દેન સદ્ધિં યોજેત્વા અનિદસ્સનસપ્પટિઘા દસ્સિતા. પુનદેવાતિ એતેન તત્થેવ અવિસિટ્ઠં સનિદસ્સનપદં નિવત્તેત્વા ગણ્હન્તો સનિદસ્સનદુકપદં દસ્સેતિ. ‘‘ચક્ખાયતનેન ચક્ખાયતનમેવેકં સઙ્ગહિત’’ન્તિ ઇદં ન સક્કા વત્તું. ન હિ ‘‘ચક્ખાયતનેન ચક્ખાયતનં આયતનસઙ્ગહેન સઙ્ગહિત’’ન્તિ ચ ‘‘અસઙ્ગહિત’’ન્તિ ચ વત્તબ્બન્તિ દસ્સિતોયં નયોતિ. એવં સબ્બત્થ તસ્સેવ સમુદાયેકદેસાનઞ્ચ સઙ્ગાહકસઙ્ગહિતન્તિ વચનેસુ અસઙ્ગાહકઅસઙ્ગહિતન્તિ વચનેસુ ચ તદવત્તબ્બતા યોજેતબ્બા. અસઙ્ગાહકત્તાભાવતો એવ હિ ચક્ખાયતનાદીનિ ચક્ખાયતનાદીહિ અસઙ્ગહિતાનીતિ ન વુચ્ચન્તિ, ન સઙ્ગાહકત્તાભાવતોતિ.

દુતિયનયસઙ્ગહિતેનઅસઙ્ગહિતપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. તતિયનયો અસઙ્ગહિતેનસઙ્ગહિતપદવણ્ણના

૧૭૯. અસઙ્ગહિતેનસઙ્ગહિતપદનિદ્દેસે રૂપક્ખન્ધેન ખન્ધસઙ્ગહેન અસઙ્ગહિતેસુ વેદનાદીનં તિણ્ણં ખન્ધાનં નિબ્બાનસ્સ ચ સુખુમરૂપેન સહ આયતનધાતુસભાગત્તે સતિપિ ન સુખુમરૂપમેવ રૂપક્ખન્ધોતિ રૂપક્ખન્ધેન આયતનધાતુસભાગત્તં નત્થિ, તસ્મા ન તેન તાનિ આયતનધાતુસઙ્ગહેહિ સઙ્ગહિતાનિ. ન કેવલં સઙ્ગહિતાનેવ, અસઙ્ગહિતાનિપિ તેન તાનિ તેહિ સઙ્ગહેહિ ન હોન્તેવ તદેકદેસેન સુખુમરૂપેન આયતનધાતુસભાગત્તા, સઙ્ગહિતાભાવો એવ પન ઇધાધિપ્પેતો, વિઞ્ઞાણક્ખન્ધચક્ખાયતનાદીહિ પન અસઙ્ગહિતા ન તે તેહિ કથઞ્ચિ સમ્મિસ્સાતિ સબ્બથા તે તેહિ ન સઙ્ગહિતા. દુક્ખસચ્ચાદીહિ ચ પઞ્ચક્ખન્ધસમુદાયભૂતેહિ ખન્ધસઙ્ગહેન અસઙ્ગહિતં નિબ્બાનં રૂપક્ખન્ધેન વિય આયતનધાતુસઙ્ગહેહિ સઙ્ગહિતં તેહિ ન હોતિ, તસ્મા સઙ્ગાહકત્તાભાવતો એવ એવરૂપાનં અસઙ્ગાહકભાવેન અગ્ગહણં વેદિતબ્બં, સનિબ્બાનપઞ્ચક્ખન્ધસમુદાયભૂતાનં પન અબ્યાકતધમ્માદીનં અસઙ્ગાહકત્તાભાવતોવ. ન હિ તં કઞ્ચિ અત્થિ, યસ્સ તે ખન્ધસઙ્ગહેન અસઙ્ગાહકા સિયું, ન ચ અત્તનો એકદેસો અત્તેકદેસસભાગો ચ અત્તના અસઙ્ગહિતો હોતીતિ અત્તના અસઙ્ગહિતસઙ્ગાહકત્તા પન વેદનાક્ખન્ધાદીનં ગહણં કતન્તિ.

યં પન અટ્ઠકથાયં વુત્તં ‘‘યે ધમ્માયતનેન સઙ્ગહિતા’’તિ, તં ન સક્કા વત્તું. ધમ્માયતનેન હિ ન કોચિ ધમ્મો કેનચિ સઙ્ગહેન સઙ્ગહિતો અત્થિ વિસભાગક્ખન્ધનિબ્બાનસમુદાયત્તા, ખન્ધસઙ્ગહેન સયમેવ અત્તનો સઙ્ગાહકં ન હોતીતિ આયતનધાતુસઙ્ગહેહિ ચ સઙ્ગાહકત્તાભાવતોતિ દસ્સિતોયં નયોતિ એતસ્સ ધમ્માયતનગણનેન ગણિતાતિ અત્થો. યાનિ…પે… ગહિતાનીતિ એતેન વિઞ્ઞાણસમ્મિસ્સં ધમ્માયતનેકદેસં દીપેન્તાનિ ઇદ્ધિપાદાદિપદાનિ, ઓળારિકરૂપસમ્મિસ્સં દીપેન્તાનિ રૂપક્ખન્ધાદિપદાનિ, સબ્બેન સબ્બં ધમ્માયતનં અદીપેન્તાનિ વિઞ્ઞાણક્ખન્ધચક્ખાયતનાદિપદાનિ, સકલધમ્માયતનદીપકાનિ ધમ્માયતનાદિપદાનિ ચ વજ્જેત્વા ધમ્માયતનેકદેસં અઞ્ઞાયતનેન અસમ્મિસ્સં દીપેન્તાનિ ગહિતાનીતિ દસ્સેતિ.

તતિયનયઅસઙ્ગહિતેનસઙ્ગહિતપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. ચતુત્થનયો સઙ્ગહિતેનસઙ્ગહિતપદવણ્ણના

૧૯૧. સઙ્ગહિતેનસઙ્ગહિતપદનિદ્દેસે યસ્મા યથા દુતિયતતિયનયા તિણ્ણં સઙ્ગહાનં સઙ્ગહણાસઙ્ગહણપ્પવત્તિવિસેસેન ‘‘સઙ્ગહિતેન અસઙ્ગહિતં, અસઙ્ગહિતેન સઙ્ગહિત’’ન્તિ ચ ઉદ્દિટ્ઠા, નેવં ચતુત્થપઞ્ચમા. સઙ્ગહણપ્પવત્તિયા એવ હિ સઙ્ગહિતેન સઙ્ગહિતં ઉદ્દિટ્ઠં, અસઙ્ગહણપ્પવત્તિયા એવ ચ અસઙ્ગહિતેન અસઙ્ગહિતન્તિ, તસ્મા સઙ્ગહણપ્પવત્તિવિસેસવિરહે સઙ્ગહિતધમ્માસઙ્ગહિતધમ્મવિસેસે નિસ્સિતા એતે દ્વે નયાતિ એત્થ કેનચિ સઙ્ગહિતેન ધમ્મવિસેસેન પુન સઙ્ગહિતો ધમ્મવિસેસો સઙ્ગહિતેન સઙ્ગહિતો સઙ્ગહિતતાય પુચ્છિતબ્બો વિસ્સજ્જિતબ્બો ચ, તમેવ તાવ યથાનિદ્ધારિતં દસ્સેન્તો ‘‘સમુદયસચ્ચેન યે ધમ્મા ખન્ધ…પે… સઙ્ગહિતા, તેહિ ધમ્મેહિ યે ધમ્મા ખન્ધ…પે… સઙ્ગહિતા’’તિ આહ. એત્થ ચ યે તીહિપિ સઙ્ગહેહિ ન સઙ્ગાહકા રૂપક્ખન્ધવિઞ્ઞાણક્ખન્ધધમ્માયતનદુક્ખસચ્ચાદીનિ વિય, યે ચ દ્વીહાયતનધાતુસઙ્ગહેહિ અસઙ્ગાહકા ચક્ખાયતનાદીનિ વિય, યે ચ એકેન ખન્ધસઙ્ગહેનેવ ધાતુસઙ્ગહેનેવ ચ ન સઙ્ગાહકા વેદનાદિક્ખન્ધનિરોધસચ્ચજીવિતિન્દ્રિયાદીનિ વિય ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતાદયો વિય ચ, તે ધમ્મા સઙ્ગાહકત્તાભાવસબ્ભાવા સઙ્ગાહકભાવેન ન ઉદ્ધટા, તીહિપિ પન સઙ્ગહેહિ યે સઙ્ગાહકા, તે સઙ્ગાહકત્તાભાવાભાવતો ઇધ ઉદ્ધટા. તેહિ સઙ્ગહિતાપિ હિ એકન્તેન અત્તનો સઙ્ગાહકસ્સ સઙ્ગાહકા હોન્તિ, યસ્સ પુન સઙ્ગહો પુચ્છિતબ્બો વિસ્સજ્જિતબ્બો ચાતિ.

અટ્ઠકથાયં પન સકલેન હિ ખન્ધાદિપદેનાતિ સકલવાચકેન રૂપક્ખન્ધાદિપદેનાતિ અત્થો. યં પનેતં વુત્તં ‘‘યં અત્તનો સઙ્ગાહકં સઙ્ગણ્હિત્વા પુન તેનેવ સઙ્ગહં ગચ્છેય્યા’’તિ, તં તેન ખન્ધાદિપદેનાતિ એવં અયોજેત્વા તં અઞ્ઞં સઙ્ગહિતં નામ નત્થીતિ એવં ન સક્કા વત્તું. ન હિ યેન યં સઙ્ગહિતં, તેનેવ તસ્સ સઙ્ગહો પુચ્છિતો વિસ્સજ્જિતો, ન ચ તસ્સેવ, અથ ખો તેન સઙ્ગહિતસ્સાતિ. યથા વેદના સદ્દો ચ ખન્ધો આયતનઞ્ચ, ન એવં સુખુમરૂપં, તં પન ખન્ધાયતનાનં એકદેસોવ, તસ્મા ‘‘સુખુમરૂપેકદેસં વા’’તિ અવત્વા ‘‘સુખુમરૂપં વા’’તિ વુત્તં. સબ્બત્થ ચ અઞ્ઞેન અસમ્મિસ્સન્તિ યોજેતબ્બં. યમ્પિ ચેતં વુત્તં ‘‘તદેવ યેહિ ધમ્મેહિ ખન્ધાદિવસેન સઙ્ગહિતં, તે ધમ્મે સન્ધાયા’’તિ, તમ્પિ તથા ન સક્કા વત્તું. ન હિ સઙ્ગહિતેન સઙ્ગહિતસ્સ સઙ્ગહિતેન સઙ્ગહો એત્થ પુચ્છિતો વિસ્સજ્જિતો ચ, અથ ખો સઙ્ગહોવ, તસ્મા એકેન ખન્ધેનાતિ એકેન ખન્ધગણનેનાતિ અયમેવેત્થ અત્થો, ન સઙ્ગાહકેનાતિ. ન હિ એકો ખન્ધો અત્તનો એકદેસસ્સ સઙ્ગાહકોતિ.

ચતુત્થનયસઙ્ગહિતેનસઙ્ગહિતપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. પઞ્ચમનયો અસઙ્ગહિતેનઅસઙ્ગહિતપદવણ્ણના

૧૯૩. અસઙ્ગહિતેનઅસઙ્ગહિતપદનિદ્દેસેપિ વુત્તનયેનેવ યથાનિદ્ધારિતધમ્મદસ્સનં વેદિતબ્બં. એત્થ ચ સસુખુમરૂપવિઞ્ઞાણસહિતધમ્મસમુદાયા યે તે દુક્ખસચ્ચઅનિદસ્સનઅપ્પટિઘઅચેતસિકાનુપાદાસદિસા સતિપિ એકેન દ્વીહિ વા સઙ્ગહેહિ કેસઞ્ચિ અસઙ્ગાહકત્તે તીહિપિ અસઙ્ગહેતબ્બસ્સ અભાવતો પરિપુણ્ણસઙ્ગહાસઙ્ગાહકા ન હોન્તિ, અબ્યાકતધમ્મસદિસા કેનચિ સઙ્ગહેન અસઙ્ગહેતબ્બભાવતો અસઙ્ગાહકા એવ ન હોન્તિ, તેન તે અસઙ્ગાહકભાવેન ન ઉદ્ધટા, ઇતરે પન તબ્બિપરિયાયેન ઉદ્ધટાતિ.

યં પન અટ્ઠકથાયં ‘‘તાદિસેન હિ પદેન નિબ્બાનં ખન્ધસઙ્ગહમત્તં ન ગચ્છેય્યા’’તિ વુત્તં, તં દુક્ખસચ્ચં સન્ધાય વુત્તં. અનિદસ્સનઅપ્પટિઘેસુ પન અસઙ્ગાહકેસુ નિબ્બાનં અન્તોગધં, ન ચ તદેવ તસ્સ અસઙ્ગાહકન્તિ. સદિસવિસ્સજ્જનાનં વસેન સમોધાનેત્વા કતેહિ સદ્ધિન્તિ એવં કતેહિ દુતિયપઞ્હાદીહિ સદ્ધિં પઠમપઞ્હનામરૂપપઞ્હાદયો સબ્બેપિ ચતુત્તિંસ હોન્તીતિ અત્થો. યં પુચ્છાય ઉદ્ધટં પદં, તદેવાતિ રૂપક્ખન્ધાદિવિસેસકપદં વદતિ, ન નિદ્ધારિતે પુચ્છિતબ્બધમ્મે. તે હિ લક્ખણતો દસ્સિતા, ન પદેન સરૂપતોતિ. તત્થ તદેવાતિ એવ-સદ્દેન ન તં કદાચિ સઙ્ગહિતેન અસઙ્ગહિતં ન હોતીતિ ઉદ્ધટસ્સેવ અસઙ્ગહિતેનઅસઙ્ગહિતભાવે નિયતતં અઞ્ઞસ્સ ચ અનિયતતં દસ્સેતીતિ વેદિતબ્બં. ‘‘તદેવ યેહિ અસઙ્ગહિત’’ન્તિ એત્થ હિ ‘‘નિયમતો’’તિ સક્કા વચનસેસો યોજેતુન્તિ. અથ વા તદેવાતિ પુચ્છાય ઉદ્ધટમેવ એવંપકારમેવ હુત્વા યેહિ અસઙ્ગહિતન્તિ તસ્સ પુચ્છાય ઉદ્ધટભાવેન એવં અસઙ્ગહિતેનઅસઙ્ગહિતભાવનિયમનત્થો એવ-સદ્દો, ન અઞ્ઞસ્સ અસઙ્ગહિતેનઅસઙ્ગહિતતાનિવારણત્થોતિ દટ્ઠબ્બો. પુચ્છાય ઉદ્ધટઞ્હિ અઞ્ઞસહિતં અસહિતઞ્ચ અસઙ્ગહિતેન અસઙ્ગહિતં હોતિ. રૂપક્ખન્ધાદીનિ હિ અઞ્ઞસહિતાનિ વિઞ્ઞાણક્ખન્ધાદીનિ અસહિતાનીતિ.

અવસેસા સઙ્ગહિતાતિ ઇદં અવસેસા અસઙ્ગહિતા ન હોન્તીતિ એવં દટ્ઠબ્બં. તેહિપિ વિઞ્ઞાણધમ્મેહિ તે રૂપધમ્માવ તીહિ સઙ્ગહેહિ અસઙ્ગહિતાતિ પુચ્છાય ઉદ્ધટા તીહિપિ સઙ્ગહેહિ અસઙ્ગાહકા હુત્વા અસઙ્ગહિતાતિ અધિપ્પાયો. અનુદ્ધટા વેદનાદયોપિ હિ અસઙ્ગહિતા એવાતિ. એત્થ ચ પઠમે નયે વેદનાદયોપિ વિઞ્ઞાણેન અસઙ્ગહિતાતિ વુત્તા, દુતિયે રૂપધમ્માવાતિ અયં વિસેસો. વેદનાદયો હિ રૂપવિઞ્ઞાણેહેવ ખન્ધાદિસઙ્ગહેન અસઙ્ગહિતાતિ ઓળારિકરૂપેહિ વિઞ્ઞાણેન ચ તીહિપિ સઙ્ગહેહિ અસઙ્ગહિતાતિ અત્થો. રૂપેકદેસો હિ એત્થ રૂપગ્ગહણેન ગહિતોતિ.

૧૯૬. ચતુત્થપઞ્હે ચક્ખાયતનં વેદનાદીહિ ચતૂહીતિ એત્થ ચક્ખાયતનન્તિ એતેન પુચ્છાય ઉદ્ધટં અસઙ્ગાહકં દસ્સેતીતિ દટ્ઠબ્બં. ચક્ખાયતનેન પન અસઙ્ગહિતેન અસઙ્ગહિતાનિ દસ ઓળારિકાયતનાનિ ન ચક્ખાયતનમેવાતિ. ‘‘રૂપઞ્ચ ધમ્માયતન’’ન્તિઆદિના યેહિ ધમ્મેહિ તીહિપિ સઙ્ગહેહિ અસઙ્ગહિતં તં વિઞ્ઞાણમેવ હોતિ, અસઙ્ગહિતેન તેન અસઙ્ગહિતઞ્ચ વિઞ્ઞાણવજ્જં સબ્બં તેવ ધમ્મે ઉદાનેતિ. સદિસવિસ્સજ્જના હિ એકતો ઉદાનેત્વા દસ્સેતબ્બા. તત્થ પઠમેન રૂપક્ખન્ધેન સદિસવિસ્સજ્જનેસુ એકતો ઉદાનેત્વા દસ્સિતેસુ અઞ્ઞે વિસદિસવિસ્સજ્જના નયદાનેન દસ્સિતા હોન્તિ. તેનાહ ‘‘રૂપઞ્ચ ધમ્માયતનન્તિ…પે… અઞ્ઞેનાકારેન સઙ્ખિપિત્વા દસ્સિતા’’તિ. તત્થ દ્વે ભવાતિ અસઞ્ઞેકવોકારભવા. દ્વેતિ બાહિરુપાદાધમ્મે એવ સન્ધાય વુત્તં. યેન અસઙ્ગાહકેન અસઙ્ગહિતેન અસઙ્ગહિતં પુચ્છિતબ્બં વિસ્સજ્જિતબ્બઞ્ચ પરિચ્છિજ્જતિ, સો રૂપક્ખન્ધાદિકો તસ્સ પુચ્છાવિસ્સજ્જનાનઞ્ચ નિસ્સયભાવતો ‘‘વિસયો’’તિ વુત્તો, યથાદસ્સિતસ્સ પન ઉદ્દાનસ્સ નયદાનમત્તત્તા ‘‘નયો’’તિ વુત્તં. ‘‘દ્વેવીસનયો ચા’’તિપિ પાઠો, દ્વેવીસપદિકો એસ નયો ચાતિ અત્થો.

પઞ્ચમનયઅસઙ્ગહિતેનઅસઙ્ગહિતપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. છટ્ઠનયો સમ્પયોગવિપ્પયોગપદવણ્ણના

૨૨૮. સમ્પયોગવિપ્પયોગપદે યં લબ્ભતિ, યઞ્ચ ન લબ્ભતિ, તં સબ્બં પુચ્છાય ગહિતન્તિ ઇદં ન રૂપક્ખન્ધાદીનિ પદાનિ સન્ધાય વુત્તં, અથ ખો સમ્પયોગપદં વિપ્પયોગપદઞ્ચાતિ વેદિતબ્બં. રૂપક્ખન્ધાદીસુ હિ યં ધમ્માયતનાદિપદં ન લબ્ભતિ, તં પુચ્છાયપિ ન ગહિતં. સમ્પયોગપદં પન રૂપક્ખન્ધાદીસુ અલબ્ભમાનમ્પિ ‘‘રૂપક્ખન્ધો કતિહિ…પે… સમ્પયુત્તો’’તિ એવં પુચ્છાય ગહિતં, વેદનાક્ખન્ધાદીસુ લબ્ભમાનં, વિપ્પયોગપદં પન સબ્બત્થ લબ્ભમાનમેવાતિ. રૂપધમ્માનં પન રૂપેન નિબ્બાનેન વા, નિબ્બાનસ્સ ચ રૂપેન સદ્ધિં સમ્પયોગો નામ નત્થીતિ એકુપ્પાદાદિસભાગતાય અભાવતો સમ્પયોગં નિવારેન્તેન સા એવ એકુપ્પાદાદિતા એતેસં વિસભાગતાતિ તદભાવતો વિપ્પયોગોપિ નિવારિતો એવ હોતીતિ દટ્ઠબ્બો. ચતૂસુ હિ ખન્ધેસુ વિજ્જમાના એકુપ્પાદાદિતા તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞં સભાગતા હોતિ રૂપનિબ્બાનેહિ તેસં તેહિ ચ રૂપનિબ્બાનાનં વિસભાગતા ચ, ન ચ રૂપેકદેસસ્સ નિબ્બાનસ્સ વા સા એકુપ્પાદાદિતા અત્થિ, યા રૂપેકદેસેન રૂપેકદેસનિબ્બાનાનં નિબ્બાનેન ચ રૂપસ્સ વિસભાગતા સિયા. તેનેવ ‘‘ચતૂહિ વિપ્પયોગો’’તિ વુત્તન્તિ.

સત્તસુ વિઞ્ઞાણધાતૂસુ એકાયપિ અવિપ્પયુત્તેતિ યથા રૂપભવો તીહિ વિઞ્ઞાણધાતૂહિ, નેવવિપાકનવિપાકધમ્મધમ્મા પઞ્ચહિ, અવિતક્કઅવિચારા એકાય વિપ્પયુત્તે અનારમ્મણમિસ્સકે ધમ્મે દીપેન્તિ, એવં અદીપેત્વા એકાયપિ વિપ્પયુત્તે અહોન્તે સત્તહિપિ સમ્પયુત્તે સત્તપિ વા તા દીપેન્તીતિ અધિપ્પાયો. અવિપ્પયુત્તેતિ હિ યે વિપ્પયુત્તા ન હોન્તિ, તે ધમ્મેતિ વુત્તં હોતિ, ન સમ્પયુત્તેતિ. તેન યાનિ તાહિ સમ્પયુત્તે દીપેન્તિ ધમ્માયતનાદિપદાનિ, યાનિ ચ સમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તભાવેહિ નવત્તબ્બં દીપેન્તિ અચેતસિકાદિપદાનિ, યાનિ ચ સમ્પયુત્તનવત્તબ્બાનિ દીપેન્તિ દુક્ખસચ્ચાદિપદાનિ, તેસં સબ્બેસં અનારમ્મણમિસ્સકધમ્મદીપકાનં અગ્ગહણં વુત્તં હોતિ. ન હિ અનારમ્મણમિસ્સકસબ્બવિઞ્ઞાણધાતુતંસમ્પયુત્તતદુભયસમુદાયાનં ખન્ધાયતનધાતૂસુ કેનચિ સમ્પયોગો વિપ્પયોગો વા અત્થીતિ.

યદિ એવં વિપ્પયુત્તેનવિપ્પયુત્તપદનિદ્દેસે ‘‘કુસલેહિ ધમ્મેહિ યે ધમ્મા વિપ્પયુત્તા, તેહિ ધમ્મેહિ યે ધમ્મા વિપ્પયુત્તા’’તિ ન વત્તબ્બં. અકુસલાબ્યાકતા હિ અનારમ્મણમિસ્સોભયધમ્માતિ? ન, યથાવુત્તસમુદાયાનં ખન્ધાદીહેવ સમ્પયોગવિપ્પયોગાભાવવચનતો. ખન્ધાદયો હિ તદેકદેસા તદેકદેસઞ્ઞસમુદાયા ચ, સમુદાયેકદેસાનઞ્ચ વિભાગાભાવતો ન સભાગવિસભાગતા અત્થિ, તેન તેસં ખન્ધાદીહિ સમ્પયોગવિપ્પયોગાભાવો હોતિ. કુસલા પન ધમ્મા અકુસલાબ્યાકતેહિ વિભત્તા, તે ચ કુસલેહિ, ન તેસં સમુદાયેકદેસભાવો તદેકદેસઞ્ઞસમુદાયભાવો વા, તસ્મા ખન્ધાદીનિ અનામસિત્વા વિપ્પયુત્તતામત્તેન યથાનિદ્ધારિતધમ્મદસ્સને કુસલેહિ ઇતરેસં, ઇતરેહિ ચ કુસલાનં વિપ્પયોગો ન ન હોતિ વિસભાગતાસબ્ભાવતોતિ તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞવિપ્પયુત્તતા વુત્તા. એસ નયો સબ્બેસુ એવરૂપેસુ.

ઉદ્દાને પન અટ્ઠારસ તતો પરેતિ ઇદં ‘‘સોળસા’’તિ વત્તબ્બં, તેવીસન્તિ ઇદઞ્ચ ‘‘એકવીસ’’ન્તિ. સબ્બત્થ ચ કાલસન્તાનભેદરહિતારહિતબહુધમ્મસમોધાનાનં સઙ્ખારક્ખન્ધધમ્માયતનધમ્મધાતૂનં એકદેસા સમુદયસચ્ચવેદનાક્ખન્ધાદયો એકદેસસમ્મિસ્સા ચ ઇદ્ધિપાદાદયો અનારમ્મણેહિ અસમ્મિસ્સા રૂપક્ખન્ધાદયો ચ સારમ્મણેહિ અસમ્મિસ્સા સમ્પયોગીવિપ્પયોગીભાવેન સમાનકાલસન્તાનેહિ ચ એકદેસન્તરેહિ વિભત્તા એવ ગહિતાતિ તેહિ તે કેહિચિ એકદેસન્તરેહિ વિભત્તેહિ યથાયોગં સમ્પયોગં વિપ્પયોગઞ્ચ લભન્તિ. અત્થિ હિ તેસં એકુપ્પાદાદિતા સભાગતા વિસભાગતા ચાતિ. તેન તત્થ તત્થ ‘‘એકેન ખન્ધેન એકેનાયતનેન એકાય ધાતુયા કેહિચિ સમ્પયુત્ત’’ન્તિ ચ, ‘‘એકેનાયતનેન એકાય ધાતુયા કેહિચિ વિપ્પયુત્ત’’ન્તિ ચ વુત્તં. ભિન્નકાલસમુદાયા એવ પન વેદનાસઞ્ઞાવિઞ્ઞાણક્ખન્ધા વત્તમાના ચ એકેકધમ્મા એવ, તસ્મા તેસં સમાનકાલસ્સ વિભજિતબ્બસ્સ અભાવતો ન સુખિન્દ્રિયાદીનિ વેદનાક્ખન્ધસ્સ વિભાગં કરોન્તિ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતાદયો ચ વિઞ્ઞાણક્ખન્ધસ્સ મનાયતનસ્સ ચ. તેન ‘‘સુખિન્દ્રિયં એકેન ખન્ધેન કેહિચિ વિપ્પયુત્ત’’ન્તિ, ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુ એકેન ખન્ધેન એકેનાયતનેન કેહિચિ વિપ્પયુત્તા’’તિ ચ એવમાદિ ન વુત્તં, ખન્ધાયતનવિભાગવિરહિતમ્પિ પન વિઞ્ઞાણં ધાતુવિભાગેન વિભત્તમેવ વુત્તન્તિ ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુ…પે… મનોવિઞ્ઞાણધાતુ સોળસહિ ધાતૂહિ વિપ્પયુત્તા’’તિ વુત્તં, એવમેવં ઇન્દ્રિયવિભાગેન વિભત્તાનં સુખિન્દ્રિયાદીનં ‘‘સુખિન્દ્રિયેન યે ધમ્મા વિપ્પયુત્તા’’તિઆદીસુ યથાયોગં વિપ્પયોગો દટ્ઠબ્બો, નાવિભત્તસ્સ વેદનાક્ખન્ધસ્સાતિ.

૨૩૫. યથા તંસમ્પયોગીભાવં સન્ધાય ‘‘સમુદયસચ્ચં તીહિ ખન્ધેહિ સમ્પયુત્ત’’ન્તિ વુત્તં, એવં તંવિપ્પયોગીભાવં સન્ધાય ‘‘તીહિ ખન્ધેહિ વિપ્પયુત્ત’’ન્તિ કસ્મા ન વુત્તન્તિ ચે? અવિભાગેહિ તેહિ વિપ્પયોગવચનસ્સ અયુત્તત્તા. વિભાગે હિ સતિ સમુદયસચ્ચં સુખદુક્ખદોમનસ્સિન્દ્રિયેહિ મનોવિઞ્ઞાણધાતુતો અઞ્ઞવિઞ્ઞાણધાતૂહિ વિપ્પયુત્તન્તિ યુત્તં વત્તું વિભાગેનેવ વિસભાગતાય સઙ્ગહિતત્તા, વિભાગરહિતેહિ પન વેદનાક્ખન્ધાદીહિ ન યુત્તં, તેહિ વિજ્જમાનેહિ વિજ્જમાનસ્સ સમુદયસ્સ વિસભાગભાવાભાવતો. યઞ્હિ અનુપ્પન્ના ધમ્મા વિય આમટ્ઠકાલભેદં ન હોતિ સઙ્ખતં ઉદ્ધરિતબ્બં, તં પચ્ચુપ્પન્નભાવં નિસ્સાય સમ્પયોગીવિપ્પયોગીભાવેન ઉદ્ધરીયતિ, તઞ્ચ વિભાગરહિતેહિ ખન્ધાદીહિ સઙ્ખતેહિ પચ્ચુપ્પન્નભાવમેવ નિસ્સાય અનામટ્ઠકાલભેદે અત્થિતાય એવ નિસ્સિતબ્બત્તા. અવિજ્જમાનસ્સ હિ અવિજ્જમાનેન, અવિજ્જમાનસ્સ ચ વિજ્જમાનેન, વિજ્જમાનસ્સ ચ અવિજ્જમાનેન સમ્પયોગો નત્થિ, વિપ્પયોગો પન અવિજ્જમાનતાદીપકે ભેદે ગહિતે તેનેવ વિસભાગતાપિ ગહિતા એવાતિ હોતિ. ભેદે પન અગ્ગહિતે તેન તેન ગહણેન વિસભાગતાય અગ્ગહિતત્તા સતિ સભાગત્તે વિજ્જમાનતાય એવ ધમ્માનં સભાગસ્સ પરિચ્છિન્દનતો વિજ્જમાનતા દસ્સિતાતિ એકુપ્પાદાદિભાવસઙ્ખાતા સભાગતાપિ ગહિતા એવ હોતિ. તસ્સા ચ ગહિતત્તા સમ્પયોગોવ લબ્ભતિ, ન વિપ્પયોગો, તસ્મા સમુદયસચ્ચં વેદનાક્ખન્ધાદીહિ સમ્પયુત્તત્તેન વુત્તં, ન વિપ્પયુત્તત્તેનાતિ. એસ નયો મગ્ગસચ્ચાદીસુપીતિ.

૨૬૨. ‘‘દુતિયજ્ઝાનવિચારઞ્હિ ઠપેત્વા સેસા અવિતક્કવિચારમત્તા’’તિ અટ્ઠકથાવચનં યે પધાના વિતક્કો વિય કોટ્ઠાસન્તરચિત્તુપ્પાદેસુ અલીના, તે એવ ઇધ અવિતક્કવિચારમત્તાતિ અધિપ્પેતાતિ દસ્સેતિ. તેનેવ હિ અનન્તરનયે સમુદયસચ્ચેન સમાનગતિકા ન સવિતક્કસવિચારેહીતિ તે ન ગહિતા. દસમોસાનનયેસુ ચ તેહિ વિપ્પયુત્તેહિ વિપ્પયુત્તાનં તેહિ વિપ્પયુત્તાનઞ્ચ સોળસહિ ધાતૂહિ વિપ્પયોગો અટ્ઠારસસઙ્ગહિતો ચ વુત્તો. વિતક્કસહિતેસુપિ પન તેસુ ગહિતેસુ સબ્બેપિ તે વિચારેન સમ્પયુત્તાતિ ‘‘એકેન ખન્ધેન કેહિચિ સમ્પયુત્તા’’તિ સક્કા વત્તું. સો હિ સમુદાયો વિચારં વજ્જેત્વા અઞ્ઞેન કેનચિ સમ્પયુત્તો ન હોતિ. ન હિ તદેકદેસસ્સ વિતક્કસ્સ વિચારતો અઞ્ઞેન સમ્પયોગો સમુદાયસ્સ હોતિ. યથા નાનાચિત્તુપ્પાદેસુ ઉપ્પજ્જમાનાનં ઇદ્ધિપાદાનં સમુદાયસ્સ ઇદ્ધિપાદસ્સ એકદેસાનં તીહિ ખન્ધેહિ સમ્પયોગો સમુદાયસ્સ ન હોતિ, એવમિધાપિ દટ્ઠબ્બં. યથા પન તેસુ એકોપિ વેદનાસઞ્ઞાક્ખન્ધેહિ સઙ્ખારક્ખન્ધેકદેસેન ચ અસમ્પયુત્તો નામ નત્થીતિ સમુદાયસ્સ તેહિ સમ્પયુત્તતા વુત્તા, એવમિધાપિ વિચારેન અસમ્પયુત્તસ્સ અવિતક્કવિચારમત્તસ્સ કસ્સચિ અભાવતો સમુદાયસ્સ તેન સમ્પયુત્તતા ન ન સક્કા વત્તું. ન હિ અવિતક્કવિચારમત્તાનં દસ્સનેનપહાતબ્બહેતુકાદીનં વિય સમ્પયુત્તતા ન વત્તબ્બા. યથા હિ દસ્સનેનપહાતબ્બહેતુકેસુ કેચિ સઙ્ખારક્ખન્ધેકદેસેન મોહેન સમ્પયુત્તા, કેચિ અસમ્પયુત્તાતિ ન સમુદાયો તેન સમ્પયુત્તો, નાપિ અઞ્ઞો કોચિ ધમ્મો અત્થિ, યેન સો સમુદાયો સમ્પયુત્તો સિયાતિ ‘‘દસ્સનેનપહાતબ્બહેતુકા ધમ્મા સમ્પયુત્તાતિ નત્થી’’તિ વુત્તં, એવં ભાવનાયપહાતબ્બહેતુકસહેતુકાદયોપિ. ન પનેવં યેન અવિતક્કવિચારમત્તસમુદાયો સમ્પયુત્તો સિયા, તં નત્થિ અવિતક્કવિચારમત્તેસુ કસ્સચિ વિચારેન અસમ્પયુત્તસ્સ અભાવા, તસ્મા તે ‘‘સમ્પયુત્તા’’તિ ન ન વત્તબ્બાતિ. સબ્બત્થ ચ એકધમ્મેપિ કેહિચીતિ બહુવચનનિદ્દેસો સઙ્ખાય અનિયમિતત્તા કતોતિ વેદિતબ્બો.

છટ્ઠનયસમ્પયોગવિપ્પયોગપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. સત્તમનયો સમ્પયુત્તેનવિપ્પયુત્તપદવણ્ણના

૩૦૬. સમ્પયુત્તેનવિપ્પયુત્તપદનિદ્દેસે રૂપક્ખન્ધાદયો તેહિ સમ્પયુત્તાભાવતો ન ગહિતા. સમુદયસચ્ચાદીનિ સતિપિ તેહિ સમ્પયુત્તે, સમ્પયુત્તેહિ ચ વિપ્પયુત્તે સમ્પયુત્તેનવિપ્પયુત્તાનં ખન્ધાદીહિ વિપ્પયોગાભાવતો. ન હિ સમુદયસચ્ચેન સમ્પયુત્તેહિ લોભસહગતચિત્તુપ્પાદેહિ વિપ્પયુત્તાનં તતો અઞ્ઞધમ્માનં ખન્ધાદીસુ કેનચિ વિપ્પયોગો અત્થિ. નનુ ચ તે એવ ચિત્તુપ્પાદા ચત્તારો ખન્ધા અડ્ઢદુતિયાનિ આયતનાનિ અડ્ઢદુતિયા ધાતુયો ચ હોન્તીતિ તેહિ વિપ્પયોગો વત્તબ્બોતિ? ન, તદઞ્ઞધમ્માનં ખન્ધાદિભાવતો. ન હિ તે એવ ધમ્મા ચત્તારો ખન્ધા, અથ ખો તે ચ તતો અઞ્ઞે ચ, તથા અડ્ઢદુતિયાયતનધાતુયોપિ. ન ચ તદઞ્ઞસમુદાયેહિ અઞ્ઞે વિપ્પયુત્તા હોન્તિ સમુદાયેકદેસાનં એકદેસઞ્ઞસમુદાયાનઞ્ચ વિપ્પયોગાભાવતો. એસ નયો મગ્ગસચ્ચસુખિન્દ્રિયાદીસુ. અવિતક્કવિચારમત્તેસુપિ નિરવસેસેસુ અધિપ્પેતેસુ તેસં સવિતક્કસવિચારસમાનગતિકત્તા અગ્ગહણે કારણં ન દિસ્સતિ.

અટ્ઠકથાયં પન એવરૂપાનીતિ યથા રૂપક્ખન્ધે વિસ્સજ્જનં ન યુજ્જતિ, એવં યેસુ અઞ્ઞેસુપિ ન યુજ્જતિ, તાનિ વિસ્સજ્જનસ્સ અયોગેન ‘‘એવરૂપાની’’તિ વુત્તાનિ, ન સમ્પયુત્તાભાવેનાતિ દટ્ઠબ્બં. યાનિ પન પદાનિ ધમ્મધાતુયા સમ્પયુત્તે ધમ્મે દીપેન્તીતિ એતેન વેદનાક્ખન્ધાદિપદાનિ દસ્સેતિ, વિઞ્ઞાણઞ્ચ અઞ્ઞેન અસમ્મિસ્સન્તિ વિઞ્ઞાણક્ખન્ધમનાયતનાદિપદાનિ. તત્થ અઞ્ઞેન અસમ્મિસ્સન્તિ અસમ્પયુત્તેન અસમ્મિસ્સન્તિ અત્થો. અદુક્ખમસુખાયવેદનાયસમ્પયુત્તપદાનિપિ હિ સમ્પયુત્તેહિ સમ્મિસ્સવિઞ્ઞાણદીપકાનિ ઇધ ગહિતાનીતિ. એતેન ચ લક્ખણેન એવરૂપાનેવ ગહિતાનીતિ દસ્સેતિ, ન એવરૂપાનિ ગહિતાનેવાતિ સમુદયસચ્ચાદિઇદ્ધિપાદાદિપદાનં અસઙ્ગહિતત્તા. ‘‘અથ ફસ્સસત્તકં ચિત્તં સહ યુત્તપદેહિ સત્તા’’તિ પુરાણપાઠો, અયં પન ઊનોતિ કત્વા ‘‘અથ ફસ્સસત્તકં, તિકે તયો સત્ત મહન્તરે ચા’’તિ પાઠો કતો.

૩૦૯. પુચ્છાય ઉદ્ધટપદેનેવ સદ્ધિં વિપ્પયુત્તાનં વસેનાતિ ઇદં પુચ્છાય ઉદ્ધટપદેન સમ્પયુત્તેહિ વિપ્પયુત્તા તેન સદ્ધિં વિપ્પયુત્તા હોન્તીતિ કત્વા વુત્તં. પાળિઉદ્દાનગાથાયં દ્વે ચ મનેન યુત્તા, વિતક્કવિચારણાતિ મનોધાતુયા એકન્તસમ્પયુત્તા દ્વે વિતક્કવિચારાતિ સવિતક્કપદં સવિચારપદઞ્ચ દસ્સેતિ.

સત્તમનયસમ્પયુત્તેનવિપ્પયુત્તપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. અટ્ઠમનયો વિપ્પયુત્તેનસમ્પયુત્તપદવણ્ણના

૩૧૭. વિપ્પયુત્તેનસમ્પયુત્તપદનિદ્દેસે રૂપક્ખન્ધાદીહિ વિપ્પયુત્તેનસમ્પયુત્તમેવ યથાનિદ્ધારિતં નત્થીતિ ‘‘રૂપક્ખન્ધેન યે ધમ્મા વિપ્પયુત્તા, તેહિ ધમ્મેહિ યે ધમ્મા સમ્પયુત્તા’’તિ અવત્વા ‘‘રૂપક્ખન્ધેન યે ધમ્મા વિપ્પયુત્તા, તે ધમ્મા કતિહિ ખન્ધેહિ…પે… સમ્પયુત્તાતિ નત્થી’’તિ વુત્તં. તેન રૂપક્ખન્ધેન વિપ્પયુત્તાનં કેનચિ ખન્ધાદિના સમ્પયોગાભાવતો યથાનિદ્ધારિતં વિપ્પયુત્તેનસમ્પયુત્તમેવ નત્થિ, કુતો તસ્સ પુન ખન્ધાદીહિ સમ્પયુત્તતાતિ દસ્સેતિ.

અટ્ઠમનયવિપ્પયુત્તેનસમ્પયુત્તપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. નવમનયો સમ્પયુત્તેનસમ્પયુત્તપદવણ્ણના

૩૧૯. સમ્પયુત્તેનસમ્પયુત્તપદવણ્ણનાયં યંખન્ધાદિવસેનાતિ સમાસપદં ઇદં દટ્ઠબ્બં, યસ્સ ખન્ધાદિનો વસેનાતિ અત્થો. તસ્સેવાતિ ચ તસ્સેવ ખન્ધાદિનોતિ અત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યં ઇધ સમ્પયુત્તં વુત્તં, તં રૂપક્ખન્ધાદીસુ અરણન્તેસુ યેન વેદનાક્ખન્ધાદિના સમ્પયુત્તં, પુન તસ્સેવ વેદનાક્ખન્ધાદિનો ખન્ધાદીહિ સમ્પયોગં પુચ્છિત્વા વિસ્સજ્જનં કતં. તઞ્હિ અત્તના સમ્પયુત્તેન સમ્પયુત્તત્તા ‘‘સમ્પયુત્તેન સમ્પયુત્ત’’ન્તિ નિદ્ધારિતન્તિ. રૂપેન વાતિ એતેન નિરોધસચ્ચઅપ્પચ્ચયઅસઙ્ખતેહિપિ અયોગો વુત્તો હોતીતિ દટ્ઠબ્બો, તથા રૂપમિસ્સકેહિ વાતિ એતેન અનુપાદિન્નઅનુપાદાનિયાદીહિ નિબ્બાનમિસ્સકેહિપિ. વક્ખતિ હિ ‘‘નિબ્બાનં પન સુખુમરૂપગતિકમેવા’’તિ. સબ્બારૂપક્ખન્ધસઙ્ગાહકેહીતિ વત્તમાનાનમેવ સમ્પયોગો લબ્ભતીતિ વત્તમાનેસુ એકમ્પિ ધમ્મં અનપનેત્વા અવિકલચતુક્ખન્ધસઙ્ગાહકેહિ અરૂપભવાદીહીતિ અત્થો. અયં પનેત્થ સઙ્ખેપો – યે સમ્પયોગં ન લભન્તિ રૂપક્ખન્ધાદયો, તે સબ્બે ન ગહિતા, ઇતરે ચ વેદનાક્ખન્ધાદયો સબ્બે ગહિતાતિ.

નવમનયસમ્પયુત્તેનસમ્પયુત્તપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. દસમનયો વિપ્પયુત્તેનવિપ્પયુત્તપદવણ્ણના

૩૫૩. વિપ્પયુત્તેનવિપ્પયુત્તપદનિદ્દેસે અગ્ગહિતેસુ ધમ્માયતનાદિધમ્મા અનારમ્મણમિસ્સકસબ્બચિત્તુપ્પાદગતધમ્મભાવતો તેહિ વિપ્પયુત્તસ્સ અભાવા ન ગહિતા, દુક્ખસચ્ચચતુમહાભવઅબ્યાકતાદિધમ્મા તેહિ વિપ્પયુત્તેહિ વિપ્પયુત્તાનં ખન્ધાદીહિ વિપ્પયોગાભાવતોતિ અયં વિસેસો વેદિતબ્બોતિ.

દસમનયવિપ્પયુત્તેનવિપ્પયુત્તપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૧. એકાદસમનયો સઙ્ગહિતેનસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તપદવણ્ણના

૪૦૯. એકાદસમનયવણ્ણનાયં ‘‘તે ચ સેસેહિ તીહિ ખન્ધેહિ એકેન મનાયતનેન સત્તહિ વિઞ્ઞાણધાતૂહી’’તિ એતેસં પદાનં ‘‘સમ્પયુત્તા નામા’’તિ એતેન સહ સમ્બન્ધો. ‘‘કેહિચી’’તિ એતસ્સ પનત્થં દસ્સેતું ‘‘સઙ્ખારક્ખન્ધે ધમ્માયતનધમ્મધાતૂસુ ચ ઠપેત્વા તણ્હ’’ન્તિ એતેન ‘‘તે ચા’’તિ વુત્તે સમુદયસચ્ચેન ખન્ધાદિસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતધમ્મે વિસેસેત્વા તેસં એવ વિસેસિતાનં અત્તવજ્જેહિ સેસેહિ સઙ્ખારક્ખન્ધે તણ્હાય ધમ્માયતનધમ્મધાતૂસુ ચ તણ્હાય વેદનાસઞ્ઞાક્ખન્ધેહિ સમ્પયોગારહેહિ સમ્પયુત્તતં સન્ધાયાહ ‘‘સેસેહિ સમ્પયુત્તત્તા કેહિચિ સમ્પયુત્તા નામા’’તિ.

એકાદસમનયસઙ્ગહિતેનસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૨. દ્વાદસમનયો સમ્પયુત્તેનસઙ્ગહિતાસઙ્ગહિતપદવણ્ણના

૪૧૭. દ્વાદસમનયે ચ નવમનયે વિય સમ્પયોગારહાવ લબ્ભન્તીતિ આહ ‘‘તેયેવ ઉદ્ધટા’’તિ.

દ્વાદસમનયસમ્પયુત્તેનસઙ્ગહિતાસઙ્ગહિતપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૩. તેરસમનયો અસઙ્ગહિતેનસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તપદવણ્ણના

૪૪૮. તેરસમનયવણ્ણનાયં યેહિ તીહિપિ સઙ્ગહેહિ અસઙ્ગહિતં વિઞ્ઞાણમેવ હોતિ, તે પાળિયં ‘‘રૂપઞ્ચ ધમ્માયતન’’ન્તિઆદિઉદ્દાનગાથાય દસ્સિતા બાવીસ ધમ્મા ‘‘રૂપક્ખન્ધેન સદિસપઞ્હા ધમ્મા’’તિ વુત્તા. યેહિ પન તીહિપિ સઙ્ગહેહિ અસઙ્ગહિતાનિ અરૂપભવેન વિય ઓળારિકાયતનાનેવ હોન્તિ, તે વુત્તાવસેસા સબ્બે ઇધ ઉદ્ધટા ‘‘અરૂપભવેન સદિસા’’તિ વુત્તા. સેસાતિ સેસા પઞ્ચમનયે આગતા વેદનાક્ખન્ધાદયો સતિપિ અસઙ્ગાહકત્તે ઇધ વિસ્સજ્જનં ન રુહન્તીતિ ન ઉદ્ધટા. યે પન અસઙ્ગાહકા એવ ન હોન્તિ દુક્ખસચ્ચાદિધમ્મા, તેસુ વત્તબ્બમેવ નત્થિ. યથા પન વેદનાક્ખન્ધાદયો ન રુહન્તિ, તં દસ્સેતું ‘‘વેદનાક્ખન્ધેન હી’’તિઆદિમાહ. તત્થ તેસઞ્ચ સમ્પયોગો નામ નત્થીતિ રૂપારૂપધમ્માનં અસમ્પયોગેહિ વોમિસ્સતાય સમ્પયોગો નત્થીતિ અત્થો.

યદિ પન તે કદાચિ અસબ્બવિઞ્ઞાણધાતુસમ્પયુત્તા અરૂપધમ્મા રૂપધમ્મા ચ સિયું, ન તેસં વિપ્પયોગો નત્થીતિ ‘‘વિપ્પયોગો ચ નત્થી’’તિ ન વુત્તં, ન વેદનાક્ખન્ધેન અસઙ્ગહિતાનં વિપ્પયોગસ્સ અત્થિતાયાતિ વેદિતબ્બં. ઉભયાભાવતો હિ વેદનાક્ખન્ધાદયો ઇધ ન રુહન્તીતિ. એવં પનેત્થ સિયા ‘‘વેદનાક્ખન્ધેન હિ ખન્ધાદિવસેન અનારમ્મણમિસ્સકા સત્તવિઞ્ઞાણધાતુધમ્મા અસઙ્ગહિતા હોન્તિ, તેસઞ્ચ સમ્પયોગો વિપ્પયોગો ચ નત્થી’’તિ. અનારમ્મણસહિતાનઞ્હિ સબ્બવિઞ્ઞાણધાતૂનં સબ્બવિઞ્ઞાણધાતુસમ્પયુત્તાનં તદુભયધમ્માનઞ્ચ વેદનાક્ખન્ધાદિવિઞ્ઞાણક્ખન્ધાદિચક્ખાયતનાદીહિ તીહિપિ સઙ્ગહેહિ અસઙ્ગહિતાનં સમ્પયોગવિપ્પયોગાભાવો અરુહણે કારણં. જાતિવિપ્પયોગભૂમિકાલસન્તાનવિપ્પયોગતો ચતુબ્બિધો વિપ્પયોગો. તત્થ જાતિવિપ્પયોગો ‘‘કુસલા ધમ્મા, અકુસલા ધમ્મા’’તિઆદિ, ભૂમિવિપ્પયોગો ‘‘કામાવચરા, રૂપાવચરા’’તિઆદિ, કાલવિપ્પયોગો ‘‘અતીતા ધમ્મા, અનાગતા ધમ્મા’’તિઆદિ, સન્તાનવિપ્પયોગો ‘‘અજ્ઝત્તા ધમ્મા, બહિદ્ધા ધમ્મા’’તિઆદિ. એવં વિપ્પયોગો ચતુધા વેદિતબ્બો.

તેરસમનયઅસઙ્ગહિતેનસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૪. ચુદ્દસમનયો વિપ્પયુત્તેનસઙ્ગહિતાસઙ્ગહિતપદવણ્ણના

૪૫૬. ચુદ્દસમનયે ધમ્માયતનાદીનં અનારમ્મણમિસ્સકસબ્બચિત્તુપ્પાદગતધમ્મભાવતો વિપ્પયોગસ્સ અરુહણં દટ્ઠબ્બં. જાતિઆદિત્તયસ્સ ચેત્થ ધમ્મસભાવમત્તત્તા ન કથઞ્ચિ સમ્પયોગો વિપ્પયોગો ચ રુહતિ અજ્ઝત્તબહિદ્ધધમ્માનં સબ્બધમ્મસમોધાનત્તા, અનિદસ્સનઅપ્પટિઘાદીનં અનારમ્મણમિસ્સકસબ્બચિત્તુપ્પાદત્તા. દુક્ખસચ્ચાદિધમ્માવ ઇધ તેહિ વિપ્પયુત્તાનં સઙ્ગહાસઙ્ગહસબ્ભાવા ગહિતાતિ.

પાળિઉદ્દાનગાથાયં સમુચ્છેદે ન લબ્ભન્તીતિ પરિયોસાને નયે ન લબ્ભન્તીતિ અત્થો. મોઘપુચ્છકેન ચાતિ અલબ્ભમાના ચ તે મોઘપુચ્છકેન હેતુના ન લબ્ભન્તિ તેસં પુચ્છાય મોઘત્તાતિ વુત્તં હોતિ. અથ વા મોઘપુચ્છકો અટ્ઠમો નયો, તેન ચ સહ ઓસાનનયે એતે ધમ્મા વિપ્પયોગસ્સપિ અભાવા સબ્બથાપિ ન લબ્ભન્તીતિ અત્થો.

ચુદ્દસમનયવિપ્પયુત્તેનસઙ્ગહિતાસઙ્ગહિતપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ધાતુકથાપકરણ-મૂલટીકા સમત્તા.