૧૩. તેરસમનયો અસઙ્ગહિતેનસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તપદવણ્ણના

૪૪૮. તેરસમનયવણ્ણનાયં યેહિ તીહિપિ સઙ્ગહેહિ અસઙ્ગહિતં વિઞ્ઞાણમેવ હોતિ, તે પાળિયં ‘‘રૂપઞ્ચ ધમ્માયતન’’ન્તિઆદિઉદ્દાનગાથાય દસ્સિતા બાવીસ ધમ્મા ‘‘રૂપક્ખન્ધેન સદિસપઞ્હા ધમ્મા’’તિ વુત્તા. યેહિ પન તીહિપિ સઙ્ગહેહિ અસઙ્ગહિતાનિ અરૂપભવેન વિય ઓળારિકાયતનાનેવ હોન્તિ, તે વુત્તાવસેસા સબ્બે ઇધ ઉદ્ધટા ‘‘અરૂપભવેન સદિસા’’તિ વુત્તા. સેસાતિ સેસા પઞ્ચમનયે આગતા વેદનાક્ખન્ધાદયો સતિપિ અસઙ્ગાહકત્તે ઇધ વિસ્સજ્જનં ન રુહન્તીતિ ન ઉદ્ધટા. યે પન અસઙ્ગાહકા એવ ન હોન્તિ દુક્ખસચ્ચાદિધમ્મા, તેસુ વત્તબ્બમેવ નત્થિ. યથા પન વેદનાક્ખન્ધાદયો ન રુહન્તિ, તં દસ્સેતું ‘‘વેદનાક્ખન્ધેન હી’’તિઆદિમાહ. તત્થ તેસઞ્ચ સમ્પયોગો નામ નત્થીતિ રૂપારૂપધમ્માનં અસમ્પયોગેહિ વોમિસ્સતાય સમ્પયોગો નત્થીતિ અત્થો.

યદિ પન તે કદાચિ અસબ્બવિઞ્ઞાણધાતુસમ્પયુત્તા અરૂપધમ્મા રૂપધમ્મા ચ સિયું, ન તેસં વિપ્પયોગો નત્થીતિ ‘‘વિપ્પયોગો ચ નત્થી’’તિ ન વુત્તં, ન વેદનાક્ખન્ધેન અસઙ્ગહિતાનં વિપ્પયોગસ્સ અત્થિતાયાતિ વેદિતબ્બં. ઉભયાભાવતો હિ વેદનાક્ખન્ધાદયો ઇધ ન રુહન્તીતિ. એવં પનેત્થ સિયા ‘‘વેદનાક્ખન્ધેન હિ ખન્ધાદિવસેન અનારમ્મણમિસ્સકા સત્તવિઞ્ઞાણધાતુધમ્મા અસઙ્ગહિતા હોન્તિ, તેસઞ્ચ સમ્પયોગો વિપ્પયોગો ચ નત્થી’’તિ. અનારમ્મણસહિતાનઞ્હિ સબ્બવિઞ્ઞાણધાતૂનં સબ્બવિઞ્ઞાણધાતુસમ્પયુત્તાનં તદુભયધમ્માનઞ્ચ વેદનાક્ખન્ધાદિવિઞ્ઞાણક્ખન્ધાદિચક્ખાયતનાદીહિ તીહિપિ સઙ્ગહેહિ અસઙ્ગહિતાનં સમ્પયોગવિપ્પયોગાભાવો અરુહણે કારણં. જાતિવિપ્પયોગભૂમિકાલસન્તાનવિપ્પયોગતો ચતુબ્બિધો વિપ્પયોગો. તત્થ જાતિવિપ્પયોગો ‘‘કુસલા ધમ્મા, અકુસલા ધમ્મા’’તિઆદિ, ભૂમિવિપ્પયોગો ‘‘કામાવચરા, રૂપાવચરા’’તિઆદિ, કાલવિપ્પયોગો ‘‘અતીતા ધમ્મા, અનાગતા ધમ્મા’’તિઆદિ, સન્તાનવિપ્પયોગો ‘‘અજ્ઝત્તા ધમ્મા, બહિદ્ધા ધમ્મા’’તિઆદિ. એવં વિપ્પયોગો ચતુધા વેદિતબ્બો.

તેરસમનયઅસઙ્ગહિતેનસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.