૯. પહારાદસુત્તવણ્ણના

૧૯. નવમે (ઉદા. અટ્ઠ. ૪૫; સારત્થ. ટી. ચૂળવગ્ગ ૩.૩૮૪) અસુરાતિ દેવા વિય ન સુરન્તિ ન કીળન્તિ ન વિરોચન્તીતિ અસુરા. સુરા નામ દેવા, તેસં પટિપક્ખાતિ વા અસુરા, વેપચિત્તિપહારાદાદયો. તેસં ભવનં સિનેરુસ્સ હેટ્ઠાભાગે. તે તત્થ પવિસન્તા નિક્ખમન્તા સિનેરુપાદે મણ્ડપાદીનિ નિમ્મિનિત્વા કીળન્તા અભિરમન્તિ. સા તત્થ તેસં અભિરતિ. ઇમે ગુણે દિસ્વાતિ આહ ‘‘યે દિસ્વા દિસ્વા અસુરા મહાસમુદ્દે અભિરમન્તી’’તિ.

યસ્મા લોકિયા જમ્બુદીપો, હિમવા તત્થ પતિટ્ઠિતસમુદ્દદહપબ્બતા તપ્પભવા નદિયોતિ એતેસુ યં યં ન મનુસ્સગોચરં, તત્થ સયં સમ્મૂળ્હા અઞ્ઞેપિ સમ્મોહયન્તિ, તસ્મા તત્થ સમ્મોહવિધમનત્થં ‘‘અયં તાવ જમ્બુદીપો’’તિઆદિ આરદ્ધં. દસસહસ્સયોજનપરિમાણો આયામતો વિત્થારતો ચાતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ. ઉદકેન અજ્ઝોત્થટો તદુપભોગિસત્તાનં પુઞ્ઞક્ખયેન. સુન્દરદસ્સનં કૂટન્તિ સુદસ્સનકૂટં, યં લોકે ‘‘હેમકૂટ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. મૂલગન્ધો કાલાનુસારિયાદિ. સારગન્ધો ચન્દનાદિ. ફેગ્ગુગન્ધો સલલાદિ. તચગન્ધો લવઙ્ગાદિ. પપટિકાગન્ધો કપિત્થાદિ. રસગન્ધો સજ્જુલસાદિ. પત્તગન્ધો તમાલહિરિવેરાદિ. પુપ્ફગન્ધો નાગકુસુમાદિ. ફલગન્ધો જાતિફલાદિ. ગન્ધગન્ધો સબ્બેસં ગન્ધાનં ગન્ધો. ‘‘સબ્બાનિ પુથુલતો પઞ્ઞાસ યોજનાનિ, આયામતો પન ઉબ્બેધતો વિય દ્વિયોજનસતાનેવા’’તિ વદન્તિ.

મનોહરસિલાતલાનીતિ રતનમયત્તા મનુઞ્ઞસોપાનસિલાતલાનિ. સુપટિયત્તાનીતિ તદુપભોગિસત્તાનં સાધારણકમ્મુનાવ સુટ્ઠુ પટિયત્તાનિ સુસણ્ઠિતાનિ હોન્તિ. મચ્છકચ્છપાદીનિ ઉદકં મલં કરોન્તિ, તદભાવતો ફલિકસદિસનિમ્મલોદકાનિ. તિરિયતો દીઘં ઉગ્ગતકૂટન્તિ ‘‘તિરચ્છાનપબ્બત’’ન્તિ આહ. પુરિમાનિ નામગોત્તાનીતિ એત્થ નદી નિન્નગાતિઆદિકં ગોત્તં, ગઙ્ગા યમુનાતિઆદિકં નામં.

સવમાનાતિ સન્દમાના. પૂરત્તન્તિ પુણ્ણભાવો. મસારગલ્લં ‘‘ચિત્તફલિક’’ન્તિપિ વદન્તિ. મહતં ભૂતાનન્તિ મહન્તાનં સત્તાનં. તિમી તિમિઙ્ગલા તિમિતિમિઙ્ગલાતિ તિસ્સો મચ્છજાતિયો. તિમિં ગિલનસમત્થા તિમિઙ્ગલા. તિમિઞ્ચ તિમિઙ્ગલઞ્ચ ગિલનસમત્થા તિમિતિમિઙ્ગલાતિ વદન્તિ.

મમ સાવકાતિ સોતાપન્નાદિકે અરિયપુગ્ગલે સન્ધાય વદતિ. ન સંવસતીતિ ઉપોસથકમ્માદિવસેન સંવાસં ન કરોતિ. ઉક્ખિપતીતિ અપનેતિ. વિમુત્તિરસોતિ કિલેસેહિ વિમુચ્ચનરસો. સબ્બા હિ સાસનસમ્પત્તિ યાવદેવ અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તસ્સ વિમુત્તિઅત્થા.

રતનાનીતિ રતિજનનટ્ઠેન રતનાનિ. સતિપટ્ઠાનાદયો હિ ભાવિયમાના પુબ્બભાગેપિ અનપ્પકં પીતિપામોજ્જં નિબ્બત્તેન્તિ, પગેવ અપરભાગે. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘યતો યતો સમ્મસતિ, ખન્ધાનં ઉદયબ્બયં;

લભતી પીતિપામોજ્જં, અમતં તં વિજાનત’’ન્તિ. (ધ. પ. ૩૭૪) –

લોકિયરતનનિબ્બત્તં પન પીતિપામોજ્જં ન તસ્સ કલભાગમ્પિ અગ્ઘતિ. અપિચ –

‘‘ચિત્તીકતં મહગ્ઘઞ્ચ, અતુલં દુલ્લભદસ્સનં;

અનોમસત્તપરિભોગં, રતનન્તિ પવુચ્ચતિ’’. (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૩; સં. નિ. અટ્ઠ. ૩.૫.૨૨૩; ખુ. પા. અટ્ઠ. ૬.૩; સુ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૨૬; મહાનિ. અટ્ઠ. ૫૦);

યદિ ચ ચિત્તીકતાદિભાવેન રતનં નામ હોતિ, સતિપટ્ઠાનાદીનંયેવ ભૂતતો રતનભાવો. બોધિપક્ખિયધમ્માનઞ્હિ સો આનુભાવો, યં સાવકા સાવકપારમિઞાણં, પચ્ચેકબુદ્ધા પચ્ચેકબોધિઞાણં, સમ્માસમ્બુદ્ધા સમ્માસમ્બોધિં અધિગચ્છન્તિ આસન્નકારણત્તા. આસન્નકારણઞ્હિ દાનાદિઉપનિસ્સયોતિ એવં રતિજનનટ્ઠેન ચિત્તીકતાદિઅત્થેન ચ રતનભાવો બોધિપક્ખિયધમ્માનં સાતિસયો. તેન વુત્તં ‘‘તત્રિમાનિ રતનાનિ, સેય્યથિદં. ચત્તારો સતિપટ્ઠાના’’તિઆદિ.

તત્થ આરમ્મણે ઓક્કન્તિત્વા ઉપટ્ઠાનટ્ઠેન ઉપટ્ઠાનં, સતિયેવ ઉપટ્ઠાનન્તિ સતિપટ્ઠાનં. આરમ્મણસ્સ પન કાયાદિવસેન ચતુબ્બિધત્તા વુત્તં ‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાના’’તિ. તથા હિ કાયવેદનાચિત્તધમ્મેસુ સુભસુખનિચ્ચઅત્તસઞ્ઞાનં પહાનતો અસુભદુક્ખાનિચ્ચાનત્તભાવગ્ગહણતો ચ નેસં કાયાનુપસ્સનાદિભાવો વિભત્તો.

સમ્મા પદહન્તિ એતેન, સયં વા સમ્મા પદહતિ, પસત્થં સુન્દરં વા પદહન્તીતિ સમ્મપ્પધાનં, પુગ્ગલસ્સ વા સમ્મદેવ પધાનભાવકરણતો સમ્મપ્પધાનં વીરિયસ્સેતં અધિવચનં. તમ્પિ અનુપ્પન્નુપ્પન્નાનં અકુસલાનં અનુપ્પાદનપ્પહાનવસેન અનુપ્પન્નુપ્પન્નાનં કુસલાનં ધમ્માનં ઉપ્પાદનટ્ઠાપનવસેન ચ ચતુકિચ્ચસાધકત્તા વુત્તં ‘‘ચત્તારો સમ્મપ્પધાના’’તિ.

ઇજ્ઝતીતિ ઇદ્ધિ, સમિજ્ઝતિ નિપ્ફજ્જતીતિ અત્થો. ઇજ્ઝન્તિ વા તાય સત્તા ઇદ્ધા વુદ્ધા ઉક્કંસગતા હોન્તીતિ ઇદ્ધિ. ઇતિ પઠમેન અત્થેન ઇદ્ધિ એવ પાદોતિ ઇદ્ધિપાદો, ઇદ્ધિકોટ્ઠાસોતિ અત્થો. દુતિયેન અત્થેન ઇદ્ધિયા પાદો પતિટ્ઠા અધિગમુપાયોતિ ઇદ્ધિપાદો. તેન હિ ઉપરૂપરિવિસેસસઙ્ખાતં ઇદ્ધિં પજ્જન્તિ પાપુણન્તિ. સ્વાયં ઇદ્ધિપાદો યસ્મા છન્દાદિકે ચત્તારો અધિપતિધમ્મે ધુરે જેટ્ઠકે કત્વા નિબ્બત્તીયતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા’’તિ.

પઞ્ચિન્દ્રિયાનીતિ સદ્ધાદીનિ પઞ્ચ ઇન્દ્રિયાનિ. તત્થ અસ્સદ્ધિયં અભિભવિત્વા અધિમોક્ખલક્ખણે ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ સદ્ધિન્દ્રિયં. કોસજ્જં અભિભવિત્વા પગ્ગહલક્ખણે, પમાદં અભિભવિત્વા ઉપટ્ઠાનલક્ખણે, વિક્ખેપં અભિભવિત્વા અવિક્ખેપલક્ખણે, અઞ્ઞાણં અભિભવિત્વા દસ્સનલક્ખણે ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ પઞ્ઞિન્દ્રિયં.

તાનિયેવ અસ્સદ્ધિયાદીહિ અનભિભવનીયતો અકમ્પિયટ્ઠેન સમ્પયુત્તધમ્મેસુ થિરભાવેન ચ બલાનિ વેદિતબ્બાનિ.

સત્ત બોજ્ઝઙ્ગાતિ બોધિયા, બોધિસ્સ વા અઙ્ગાતિ બોજ્ઝઙ્ગા. યા હિ એસા ધમ્મસામગ્ગી યાય લોકુત્તરમગ્ગક્ખણે ઉપ્પજ્જમાનાય લીનુદ્ધચ્ચપતિટ્ઠાનાયૂહનકામસુખત્તકિલમથાનુયોગઉચ્છેદસસ્સતાભિનિવેસાદીનં અનેકેસં ઉપદ્દવાનં પટિપક્ખભૂતાય સતિધમ્મવિચયવીરિયપીતિપસ્સદ્ધિસમાધિઉપેક્ખાસઙ્ખાતાય ધમ્મસામગ્ગિયા અરિયસાવકો બુજ્ઝતિ, કિલેસનિદ્દાય વુટ્ઠહતિ, ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝતિ, નિબ્બાનમેવ વા સચ્છિકરોતીતિ ‘‘બોધી’’તિ વુચ્ચતિ. તસ્સા ધમ્મસામગ્ગિસઙ્ખાતાય બોધિયા અઙ્ગાતિપિ બોજ્ઝઙ્ગા ઝાનઙ્ગમગ્ગઙ્ગાદયો વિય. યોપેસ વુત્તપ્પકારાય ધમ્મસામગ્ગિયા બુજ્ઝતીતિ કત્વા અરિયસાવકો ‘‘બોધી’’તિ વુચ્ચતિ. તસ્સ બોધિસ્સ અઙ્ગાતિપિ બોજ્ઝઙ્ગા સેનઙ્ગરથઙ્ગાદયો વિય. તેનાહુ પોરાણા ‘‘બુજ્ઝનકસ્સ પુગ્ગલસ્સ અઙ્ગાતિ બોજ્ઝઙ્ગા’’તિ (વિભ. અટ્ઠ. ૪૬૬; સં. નિ. અટ્ઠ. ૩.૫.૧૮૨; પટિ. મ. અટ્ઠ. ૨.૨.૧૭). ‘‘બોધાય સંવત્તન્તીતિ બોજ્ઝઙ્ગા’’તિઆદિના (પટિ. મ. ૨.૧૭) નયેનપિ બોજ્ઝઙ્ગત્થો વેદિતબ્બો.

અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગોતિ તંતંમગ્ગવજ્ઝેહિ કિલેસેહિ આરકત્તા, અરિયભાવકરત્તા, અરિયફલપ્પટિલાભકરત્તા ચ અરિયો. સમ્માદિટ્ઠિઆદીનિ અટ્ઠઙ્ગાનિ અસ્સ અત્થિ, અટ્ઠ અઙ્ગાનિયેવ વા અટ્ઠઙ્ગિકો. મારેન્તો કિલેસે ગચ્છતિ નિબ્બાનત્થિકેહિ વા મગ્ગીયતિ, સયં વા નિબ્બાનં મગ્ગતીતિ મગ્ગોતિ એવમેતેસં સતિપટ્ઠાનાદીનં અત્થવિભાગો વેદિતબ્બો.

સોતાપન્નોતિ મગ્ગસઙ્ખાતં સોતં આપજ્જિત્વા પાપુણિત્વા ઠિતો, સોતાપત્તિફલટ્ઠોતિ અત્થો. સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નોતિ સોતાપત્તિફલસ્સ અત્તપચ્ચક્ખકરણાય પટિપજ્જમાનો પઠમમગ્ગટ્ઠો, યો અટ્ઠમકોતિપિ વુચ્ચતિ. સકદાગામીતિ સકિદેવ ઇમં લોકં પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન આગમનસીલો દુતિયફલટ્ઠો. અનાગામીતિ પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન કામલોકં અનાગમનસીલો તતિયફલટ્ઠો. યો પન સદ્ધાનુસારી ધમ્માનુસારી એકબીજીતિએવમાદિકો અરિયપુગ્ગલવિભાગો, સો એતેસંયેવ પભેદોતિ. સેસં વુત્તનયસદિસમેવ.

પહારાદસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.