૧. મેત્તાસુત્તવણ્ણના

૧. અટ્ઠકનિપાતસ્સ પઠમે વડ્ઢિતાયાતિ ભાવનાપારિપૂરિવસેન પરિબ્રૂહિતાય. પુનપ્પુનં કતાયાતિ ભાવનાય બહુલીકરણેન અપરાપરં પવત્તિતાય. યુત્તયાનસદિસકતાયાતિ યથા યુત્તઆજઞ્ઞયાનં છેકેન સારથિના અધિટ્ઠિતં યથારુચિ પવત્તતિ, એવં યથારુચિ પવત્તારહતં ગમિતાય. પતિટ્ઠાનટ્ઠેનાતિ સબ્બસમ્પત્તિઅધિટ્ઠાનટ્ઠેન. પચ્ચુપટ્ઠિતાયાતિ ભાવનાબહુલીકારેહિ પતિ પતિ ઉપટ્ઠિતાય અવિજહિતાય. સમન્તતો ચિતાયાતિ સબ્બભાગેન ભાવનાનુરૂપં ચયં ગમિતાય. તેનાહ ‘‘ઉપચિતાયા’’તિ. સુટ્ઠુ સમારદ્ધાયાતિ અતિવિય સમ્મદેવ નિબ્બત્તિગતાય.

યો ચ મેત્તં ભાવયતીતિઆદીસુ યો કોચિ ગહટ્ઠો વા પબ્બજિતો વા. મેત્તન્તિ મેત્તાઝાનં.

અપ્પમાણન્તિ ભાવનાવસેન આરમ્મણવસેન ચ અપ્પમાણં. અસુભભાવનાદયો વિય હિ આરમ્મણે એકદેસગ્ગહણં અકત્વા અનવસેસફરણવસેન અનોધિસો ફરણવસેન ચ, અપ્પમાણારમ્મણતાય પગુણભાવનાવસેન ચ અપ્પમાણં. તનૂ સંયોજના હોન્તીતિ મેત્તં પાદકં કત્વા સમ્મસિત્વા હેટ્ઠિમે અરિયમગ્ગે અધિગચ્છન્તસ્સ સુખેનેવ પટિઘસંયોજનાદયો પહીયમાના તનૂ હોન્તીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

એવં કિલેસપ્પહાનઞ્ચ નિબ્બાનાધિગમઞ્ચ મેત્તાભાવનાય સિખાપ્પત્તમાનિસંસં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અઞ્ઞેપિ આનિસંસે દસ્સેતું ‘‘એકમ્પિ ચે’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અદુટ્ઠચિત્તોતિ મેત્તાબલેન સુટ્ઠુ વિક્ખમ્ભિતબ્યાપાદતાય બ્યાપાદેન અદૂસિતચિત્તો. મેત્તાયતીતિ હિતફરણવસેન મેત્તં કરોતિ. કુસલીતિ અતિસયેન કુસલવા મહાપુઞ્ઞો, પટિઘાદિઅનત્થવિગમેન ખેમી. સબ્બે ચ પાણેતિ ચ-સદ્દો બ્યતિરેકો. મનસાનુકમ્પીતિ ચિત્તેન અનુકમ્પન્તો. ઇદં વુત્તં હોતિ – એકસત્તવિસયાપિ તાવ મેત્તા મહાકુસલરાસિ, સબ્બે પન પાણે અત્તનો પુત્તં વિય હિતફરણેન મનસા અનુકમ્પન્તો પહુકં પહું અનપ્પકં અપરિયન્તં ચતુસટ્ઠિમહાકપ્પેપિ અત્તનો વિપાકપ્પબન્ધં પવત્તેતું સમત્થં ઉળારં પુઞ્ઞં અરિયો પરિસુદ્ધચિત્તો પુગ્ગલોવ કરોતિ નિપ્ફાદેતીતિ. સત્તભરિતન્તિ સત્તેહિ અવિરળં, આકિણ્ણમનુસ્સન્તિ અત્થો.

સઙ્ગહવત્થૂનીતિ (સં. નિ. ટી. ૧.૧.૧૨૦) લોકસ્સ સઙ્ગણ્હનકારણાનિ. નિપ્ફન્નસસ્સતો નવ ભાગે કસ્સકસ્સ દત્વા રઞ્ઞં એકભાગગ્ગહણં દસમભાગગ્ગહણં. એવં કસ્સકા હટ્ઠતુટ્ઠા સસ્સાનિ સમ્પાદેન્તીતિ આહ ‘‘સસ્સસમ્પાદને મેધાવિતાતિ અત્થો’’તિ. તતો ઓરભાગે કિર છભાગગ્ગહણં જાતં. છમાસિકન્તિ છન્નં છન્નં માસાનં પહોનકં. પાસેતીતિ પાસગતે વિય કરોતિ. વાચાય પિયં વાચાપિયં, તસ્સ કમ્મં વાચાપેય્યં. સબ્બસો રટ્ઠસ્સ ઇદ્ધાદિભાવતો ખેમં. નિરબ્બુદં ચોરિયાભાવતો. ઇદ્ધઞ્હિ રટ્ઠં અચોરિયં. ‘‘નિરગ્ગળ’’ન્તિ વુચ્ચતિ અપારુતઘરભાવતો.

ઉદ્ધંમૂલકં કત્વાતિ ઉમ્મૂલં કત્વા. દ્વીહિ પરિયઞ્ઞેહીતિ મહાયઞ્ઞસ્સ પુબ્બભાગે પચ્છા ચ પવત્તેતબ્બેહિ દ્વીહિ પરિવારયઞ્ઞેહિ. સત્ત…પે… ભીસનસ્સાતિ સત્તનવુતાધિકાનં પઞ્ચન્નં પસુસતાનં મારણેન ભેરવસ્સ પાપભીરુકાનં ભયાવહસ્સ. તથા હિ વદન્તિ –

‘‘છસતાનિ નિયુજ્જન્તિ, પસૂનં મજ્ઝિમે હનિ;

અસ્સમેધસ્સ યઞ્ઞસ્સ, ઊનાનિ પસૂહિ તીહી’’તિ. (સં. નિ. ટી. ૧.૧.૧૨૦; અ. નિ. ટી. ૨.૪.૩૯);

સમ્મન્તિ યુગચ્છિદ્દે પક્ખિપિતબ્બદણ્ડકં. પાસન્તીતિ ખિપન્તિ. સંહારિમેહીતિ સકટેહિ વહિતબ્બેહિ. પુબ્બે કિર એકો રાજા સમ્માપાસં યજન્તો સરસ્સતિનદિતીરે પથવિયા વિવરે દિન્ને નિમુગ્ગોયેવ અહોસિ. અન્ધબાલબ્રાહ્મણા ગતાનુગતિગતા ‘‘અયં તસ્સ સગ્ગગમનમગ્ગો’’તિ સઞ્ઞાય તત્થ સમ્માપાસં યઞ્ઞં પટ્ઠપેન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘નિમુગ્ગોકાસતો પભુતી’’તિ. અયૂપો અપ્પકદિવસો યાગો, સયૂપો બહુદિવસં સાધેય્યો સત્રયાગો. મન્તપદાભિસઙ્ખતાનં સપ્પિમધૂનં ‘‘વાજ’’મિતિ સમઞ્ઞા. હિરઞ્ઞસુવણ્ણગોમહિંસાદિ સત્તરસકદક્ખિણસ્સ. સારગબ્ભકોટ્ઠાગારાદીસુ નત્થિ એત્થ અગ્ગળાતિ નિરગ્ગળો. તત્થ કિર યઞ્ઞે અત્તનો સાપતેય્યં અનવસેસતો અનિગૂહિત્વા નિય્યાતીયતિ.

ચન્દપ્પભાતિ (ઇતિવુ. અટ્ઠ. ૨૭) ચન્દિમસ્સેવ પભાય. તારાગણાવ સબ્બેતિ યથા સબ્બેપિ તારાગણા ચન્દિમસોભાય સોળસિમ્પિ કલં નાગ્ઘન્તિ, એવં તે અસ્સમેધાદયો યઞ્ઞા મેત્તસ્સ ચિત્તસ્સ વુત્તલક્ખણેન સુભાવિતસ્સ સોળસિમ્પિ કલં નાનુભવન્તિ, ન પાપુણન્તિ, નાગ્ઘન્તીતિ અત્થો.

ઇદાનિ અપરેપિ દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકે મેત્તાભાવનાય આનિસંસે દસ્સેતું ‘‘યો ન હન્તી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યોતિ મેત્તાબ્રહ્મવિહારભાવનાનુયુત્તો પુગ્ગલો. ન હન્તીતિ તેનેવ મેત્તાભાવનાનુભાવેન દૂરવિક્ખમ્ભિતબ્યાપાદતાય ન કઞ્ચિ સત્તં હિંસતિ, લેડ્ડુદણ્ડાદીહિ ન વિબાધતિ વા. ન ઘાતેતીતિ પરં સમાદપેત્વા ન સત્તે મારાપેતિ ન વિબાધાપેતિ ચ. ન જિનાતીતિ સારમ્ભવિગ્ગાહિકકથાદિવસેન ન કઞ્ચિ જિનાતિ સારમ્ભસ્સેવ અભાવતો, જાનિકરણવસેન વા અટ્ટકરણાદિના ન કઞ્ચિ જિનાતિ. તેનાહ ‘‘ન અત્તના પરસ્સ જાનિં કરોતી’’તિ. ન જાપયેતિ પરેહિ પયોજેત્વા પરેસમ્પિ ધનજાનિં ન કારાપેય્ય. તેનાહ ‘‘ન પરેન પરસ્સ જાનિં કારેતી’’તિ. મેત્તાય વા અંસો અવિહેઠનટ્ઠેન અવયવભૂતોતિ મેત્તંસો.

મેત્તાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.