૧. મેત્તાવગ્ગો

૧. મેત્તાસુત્તવણ્ણના

૧. અટ્ઠકનિપાતસ્સ પઠમે વડ્ઢિતાયાતિ ભાવનાપારિપૂરિવસેન પરિબ્રૂહિતાય. પુનપ્પુનં કતાયાતિ ભાવનાય બહુલીકરણેન અપરાપરં પવત્તિતાય. યુત્તયાનસદિસકતાયાતિ યથા યુત્તઆજઞ્ઞયાનં છેકેન સારથિના અધિટ્ઠિતં યથારુચિ પવત્તતિ, એવં યથારુચિ પવત્તારહતં ગમિતાય. પતિટ્ઠાનટ્ઠેનાતિ સબ્બસમ્પત્તિઅધિટ્ઠાનટ્ઠેન. પચ્ચુપટ્ઠિતાયાતિ ભાવનાબહુલીકારેહિ પતિ પતિ ઉપટ્ઠિતાય અવિજહિતાય. સમન્તતો ચિતાયાતિ સબ્બભાગેન ભાવનાનુરૂપં ચયં ગમિતાય. તેનાહ ‘‘ઉપચિતાયા’’તિ. સુટ્ઠુ સમારદ્ધાયાતિ અતિવિય સમ્મદેવ નિબ્બત્તિગતાય.

યો ચ મેત્તં ભાવયતીતિઆદીસુ યો કોચિ ગહટ્ઠો વા પબ્બજિતો વા. મેત્તન્તિ મેત્તાઝાનં.

અપ્પમાણન્તિ ભાવનાવસેન આરમ્મણવસેન ચ અપ્પમાણં. અસુભભાવનાદયો વિય હિ આરમ્મણે એકદેસગ્ગહણં અકત્વા અનવસેસફરણવસેન અનોધિસો ફરણવસેન ચ, અપ્પમાણારમ્મણતાય પગુણભાવનાવસેન ચ અપ્પમાણં. તનૂ સંયોજના હોન્તીતિ મેત્તં પાદકં કત્વા સમ્મસિત્વા હેટ્ઠિમે અરિયમગ્ગે અધિગચ્છન્તસ્સ સુખેનેવ પટિઘસંયોજનાદયો પહીયમાના તનૂ હોન્તીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

એવં કિલેસપ્પહાનઞ્ચ નિબ્બાનાધિગમઞ્ચ મેત્તાભાવનાય સિખાપ્પત્તમાનિસંસં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અઞ્ઞેપિ આનિસંસે દસ્સેતું ‘‘એકમ્પિ ચે’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અદુટ્ઠચિત્તોતિ મેત્તાબલેન સુટ્ઠુ વિક્ખમ્ભિતબ્યાપાદતાય બ્યાપાદેન અદૂસિતચિત્તો. મેત્તાયતીતિ હિતફરણવસેન મેત્તં કરોતિ. કુસલીતિ અતિસયેન કુસલવા મહાપુઞ્ઞો, પટિઘાદિઅનત્થવિગમેન ખેમી. સબ્બે ચ પાણેતિ ચ-સદ્દો બ્યતિરેકો. મનસાનુકમ્પીતિ ચિત્તેન અનુકમ્પન્તો. ઇદં વુત્તં હોતિ – એકસત્તવિસયાપિ તાવ મેત્તા મહાકુસલરાસિ, સબ્બે પન પાણે અત્તનો પુત્તં વિય હિતફરણેન મનસા અનુકમ્પન્તો પહુકં પહું અનપ્પકં અપરિયન્તં ચતુસટ્ઠિમહાકપ્પેપિ અત્તનો વિપાકપ્પબન્ધં પવત્તેતું સમત્થં ઉળારં પુઞ્ઞં અરિયો પરિસુદ્ધચિત્તો પુગ્ગલોવ કરોતિ નિપ્ફાદેતીતિ. સત્તભરિતન્તિ સત્તેહિ અવિરળં, આકિણ્ણમનુસ્સન્તિ અત્થો.

સઙ્ગહવત્થૂનીતિ (સં. નિ. ટી. ૧.૧.૧૨૦) લોકસ્સ સઙ્ગણ્હનકારણાનિ. નિપ્ફન્નસસ્સતો નવ ભાગે કસ્સકસ્સ દત્વા રઞ્ઞં એકભાગગ્ગહણં દસમભાગગ્ગહણં. એવં કસ્સકા હટ્ઠતુટ્ઠા સસ્સાનિ સમ્પાદેન્તીતિ આહ ‘‘સસ્સસમ્પાદને મેધાવિતાતિ અત્થો’’તિ. તતો ઓરભાગે કિર છભાગગ્ગહણં જાતં. છમાસિકન્તિ છન્નં છન્નં માસાનં પહોનકં. પાસેતીતિ પાસગતે વિય કરોતિ. વાચાય પિયં વાચાપિયં, તસ્સ કમ્મં વાચાપેય્યં. સબ્બસો રટ્ઠસ્સ ઇદ્ધાદિભાવતો ખેમં. નિરબ્બુદં ચોરિયાભાવતો. ઇદ્ધઞ્હિ રટ્ઠં અચોરિયં. ‘‘નિરગ્ગળ’’ન્તિ વુચ્ચતિ અપારુતઘરભાવતો.

ઉદ્ધંમૂલકં કત્વાતિ ઉમ્મૂલં કત્વા. દ્વીહિ પરિયઞ્ઞેહીતિ મહાયઞ્ઞસ્સ પુબ્બભાગે પચ્છા ચ પવત્તેતબ્બેહિ દ્વીહિ પરિવારયઞ્ઞેહિ. સત્ત…પે… ભીસનસ્સાતિ સત્તનવુતાધિકાનં પઞ્ચન્નં પસુસતાનં મારણેન ભેરવસ્સ પાપભીરુકાનં ભયાવહસ્સ. તથા હિ વદન્તિ –

‘‘છસતાનિ નિયુજ્જન્તિ, પસૂનં મજ્ઝિમે હનિ;

અસ્સમેધસ્સ યઞ્ઞસ્સ, ઊનાનિ પસૂહિ તીહી’’તિ. (સં. નિ. ટી. ૧.૧.૧૨૦; અ. નિ. ટી. ૨.૪.૩૯);

સમ્મન્તિ યુગચ્છિદ્દે પક્ખિપિતબ્બદણ્ડકં. પાસન્તીતિ ખિપન્તિ. સંહારિમેહીતિ સકટેહિ વહિતબ્બેહિ. પુબ્બે કિર એકો રાજા સમ્માપાસં યજન્તો સરસ્સતિનદિતીરે પથવિયા વિવરે દિન્ને નિમુગ્ગોયેવ અહોસિ. અન્ધબાલબ્રાહ્મણા ગતાનુગતિગતા ‘‘અયં તસ્સ સગ્ગગમનમગ્ગો’’તિ સઞ્ઞાય તત્થ સમ્માપાસં યઞ્ઞં પટ્ઠપેન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘નિમુગ્ગોકાસતો પભુતી’’તિ. અયૂપો અપ્પકદિવસો યાગો, સયૂપો બહુદિવસં સાધેય્યો સત્રયાગો. મન્તપદાભિસઙ્ખતાનં સપ્પિમધૂનં ‘‘વાજ’’મિતિ સમઞ્ઞા. હિરઞ્ઞસુવણ્ણગોમહિંસાદિ સત્તરસકદક્ખિણસ્સ. સારગબ્ભકોટ્ઠાગારાદીસુ નત્થિ એત્થ અગ્ગળાતિ નિરગ્ગળો. તત્થ કિર યઞ્ઞે અત્તનો સાપતેય્યં અનવસેસતો અનિગૂહિત્વા નિય્યાતીયતિ.

ચન્દપ્પભાતિ (ઇતિવુ. અટ્ઠ. ૨૭) ચન્દિમસ્સેવ પભાય. તારાગણાવ સબ્બેતિ યથા સબ્બેપિ તારાગણા ચન્દિમસોભાય સોળસિમ્પિ કલં નાગ્ઘન્તિ, એવં તે અસ્સમેધાદયો યઞ્ઞા મેત્તસ્સ ચિત્તસ્સ વુત્તલક્ખણેન સુભાવિતસ્સ સોળસિમ્પિ કલં નાનુભવન્તિ, ન પાપુણન્તિ, નાગ્ઘન્તીતિ અત્થો.

ઇદાનિ અપરેપિ દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકે મેત્તાભાવનાય આનિસંસે દસ્સેતું ‘‘યો ન હન્તી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યોતિ મેત્તાબ્રહ્મવિહારભાવનાનુયુત્તો પુગ્ગલો. ન હન્તીતિ તેનેવ મેત્તાભાવનાનુભાવેન દૂરવિક્ખમ્ભિતબ્યાપાદતાય ન કઞ્ચિ સત્તં હિંસતિ, લેડ્ડુદણ્ડાદીહિ ન વિબાધતિ વા. ન ઘાતેતીતિ પરં સમાદપેત્વા ન સત્તે મારાપેતિ ન વિબાધાપેતિ ચ. ન જિનાતીતિ સારમ્ભવિગ્ગાહિકકથાદિવસેન ન કઞ્ચિ જિનાતિ સારમ્ભસ્સેવ અભાવતો, જાનિકરણવસેન વા અટ્ટકરણાદિના ન કઞ્ચિ જિનાતિ. તેનાહ ‘‘ન અત્તના પરસ્સ જાનિં કરોતી’’તિ. ન જાપયેતિ પરેહિ પયોજેત્વા પરેસમ્પિ ધનજાનિં ન કારાપેય્ય. તેનાહ ‘‘ન પરેન પરસ્સ જાનિં કારેતી’’તિ. મેત્તાય વા અંસો અવિહેઠનટ્ઠેન અવયવભૂતોતિ મેત્તંસો.

મેત્તાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨-૪. પઞ્ઞાસુત્તાદિવણ્ણના

૨-૪. દુતિયે આદિબ્રહ્મચરિયિકાયાતિ આદિબ્રહ્મચરિયમેવ આદિબ્રહ્મચરિયિકા. તેનાહ ‘‘મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ આદિભૂતાયા’’તિ. અરિયોતિ નિદ્દોસો પરિસુદ્ધો. તુણ્હીભાવો ન તિત્થિયાનં મૂગબ્બતગહણં વિય અપરિસુદ્ધોતિ અરિયો તુણ્હીભાવો. ચતુત્થજ્ઝાનન્તિ ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસેનેતં વુત્તં, પઠમજ્ઝાનાદીનિપિ અરિયો તુણ્હીભાવોત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છન્તિ. જાનન્તિ ઇદં કમ્મસાધનન્તિ આહ ‘‘જાનિતબ્બકં જાનાતી’’તિ. યથા વા એકચ્ચો વિપરીતં ગણ્હન્તો જાનન્તોપિ ન જાનાતિ, પસ્સન્તોપિ ન પસ્સતિ, ન એવમયં. અયં પન જાનન્તો જાનાતિ, પસ્સન્તો પસ્સતીતિ એવમેત્થ દટ્ઠબ્બો. તતિયાદીનિ સુવિઞ્ઞેય્યાનિ.

પઞ્ઞાસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. પઠમલોકધમ્મસુત્તવણ્ણના

૫. પઞ્ચમે લોકસ્સ ધમ્માતિ સત્તલોકસ્સ અવસ્સંભાવિધમ્મા. તેનાહ ‘‘એતેહિ મુત્તા નામ નત્થિ’’તિઆદિ. ઘાસચ્છાદનાદીનં લદ્ધિ લાભો, તાનિ એવ વા લદ્ધબ્બતો લાભો, તદભાવો અલાભો, લાભગ્ગહણેન ચેત્થ તબ્બિસયો અનુરોધો ગહિતો, અલાભગ્ગહણેન વિરોધો. યસ્મા લોહિતે સતિ તદુપઘાતવસેન પુબ્બો વિય અનુરોધો લદ્ધાવસરો એવ હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘લાભે આગતે અલાભો આગતોયેવા’’તિ. એસ નયો યસાદીસુપિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

પઠમલોકધમ્મસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬-૮. દુતિયલોકધમ્મસુત્તાદિવણ્ણના

૬-૮. છટ્ઠે અધિકં પયસતિ પયુજ્જતિ એતેનાતિ અધિપ્પયાસો, સવિસેસં ઇતિકત્તબ્બકિરિયા. તેનાહ ‘‘અધિકપ્પયોગો’’તિ. સત્તમટ્ઠમેસુ નત્થિ વત્તબ્બં.

દુતિયલોકધમ્મસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. નન્દસુત્તવણ્ણના

૯. નવમે દુવિધા કુલપુત્તા જાતિકુલપુત્તા આચારકુલપુત્તા ચ. તત્થ ‘‘તેન ખો પન સમયેન રટ્ઠપાલો કુલપુત્તો તસ્મિંયેવ થુલ્લકોટ્ઠિકે અગ્ગકુલિકસ્સ પુત્તો’’તિ (મ. નિ. ૨.૨૯૪) એવં આગતા ઉચ્ચાકુલપુત્તા જાતિકુલપુત્તા. ‘‘સદ્ધાયેતે કુલપુત્તા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતા’’તિ (મ. નિ. ૩.૭૮) એવં આગતા પન યત્થ કત્થચિ કુલે પસુતાપિ આચારકુલપુત્તા નામ. ઇધ પન ઉચ્ચાકુલપ્પસુતતં સન્ધાય ‘‘કુલપુત્તોતિ, ભિક્ખવે, નન્દં સમ્મા વદમાનો વદેય્યા’’તિ ભગવતા વુત્તન્તિ આહ ‘‘જાતિકુલપુત્તો’’તિ. ઉભોહિપિ પન કારણેહિ તસ્સ કુલપુત્તભાવોયેવ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

નન્દસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. કારણ્ડવસુત્તવણ્ણના

૧૦. દસમે પટિચરતીતિ પટિચ્છાદનવસેન ચરતિ પવત્તતિ. પટિચ્છાદનટ્ઠો એવ વા ચરતિ-સદ્દો અનેકત્થત્તા ધાતૂનન્તિ આહ ‘‘પટિચ્છાદેતી’’તિ. અઞ્ઞેનાઞ્ઞન્તિ પન પટિચ્છાદનાકારદસ્સનન્તિ આહ ‘‘અઞ્ઞેન કારણેના’’તિઆદિ. તત્થ અઞ્ઞં કારણં વચનં વાતિ યં ચોદકેન ચુદિતકસ્સ દોસવિભાવનં કારણં, વચનં વા વુત્તં, તં તતો અઞ્ઞેનેવ કારણેન, વચનેન વા પટિચ્છાદેતિ. કારણેનાતિ ચોદનાય અમૂલાય અમૂલિકભાવદીપનિયા યુત્તિયા વા. વચનેનાતિ તદત્થબોધકેન વચનેન. ‘‘કો આપન્નો’’તિઆદિના ચોદનં વિસ્સજ્જેત્વાવ વિક્ખેપાપજ્જનં અઞ્ઞેનાઞ્ઞં પટિચરણં. બહિદ્ધા કથાપનામના નામ ‘‘ઇત્થન્નામં આપત્તિં આપન્નોસી’’તિ વુત્તે – ‘‘પાટલિપુત્તં ગતોમ્હી’’તિઆદિના ચોદનં વિસ્સજ્જેત્વાતિ અયમેવ વિસેસો. યો હિ ‘‘આપત્તિં આપન્નોસી’’તિ વુત્તો ‘‘કો આપન્નો, કિં આપન્નો, કિસ્મિં આપન્ના, કં ભણથ, કિં ભણથા’’તિ વા વદતિ, ‘‘એવરૂપં કિઞ્ચિ તયા દિટ્ઠ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘ન સુણામી’’તિ સોતં વા ઉપનેતિ, અયં અઞ્ઞેનાઞ્ઞં પટિચરતિ નામ. યો પન ‘‘ઇત્થન્નામં નામ આપત્તિં આપન્નોસી’’તિ પુટ્ઠો ‘‘પાટલિપુત્તં ગતોમ્હી’’તિ વત્વા પુન ‘‘ન તવ પાટલિપુત્તગમનં પુચ્છામ, આપત્તિં પુચ્છામા’’તિ વુત્તે તતો ‘‘રાજગહં ગતોમ્હિ. રાજગહં વા યાહિ બ્રાહ્મણગહં વા, આપત્તિં આપન્નોસીતિ. તં તત્થ મે સૂકરમંસં લદ્ધ’’ન્તિઆદીનિ વદતિ, અયં બહિદ્ધા કથં અપનામેતિ નામ. સમણકચવરોતિ સમણવેસધારણેન સમણપ્પતિરૂપકતાય સમણાનં કચવરભૂતં.

કારણ્ડવં (સુ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨૮૩-૨૮૪) નિદ્ધમથાતિ વિપન્નસીલતાય કચવરભૂતં પુગ્ગલં કચવરમિવ અનપેક્ખા અપનેથ. કસમ્બું અપકસ્સથાતિ કસમ્બુભૂતઞ્ચ નં ખત્તિયાદીનં મજ્ઝગતં પભિન્નપગ્ઘરિતકુટ્ઠં ચણ્ડાલં વિય અપકડ્ઢથ. કિં કારણં? સઙ્ઘારામો નામ સીલવન્તાનં કતો, ન દુસ્સીલાનં. યતો એતદેવ સન્ધાયાહ ‘‘તતો પલાપે વાહેથ, અસ્સમણે સમણમાનિને’’તિ. યથા પલાપા અન્તોસારરહિતા અતણ્ડુલા બહિ થુસેન વીહી વિય દિસ્સન્તિ, એવં પાપભિક્ખૂ અન્તો સીલરહિતાપિ બહિ કાસાવાદિપરિક્ખારેન ભિક્ખૂ વિય દિસ્સન્તિ, તસ્મા ‘‘પલાપા’’તિ વુચ્ચન્તિ. તે પલાપે વાહેથ ઓપુનથ વિધમથ, પરમત્થતો અસ્સમણે સમણવેસમત્તેન સમણમાનિને. કપ્પયવ્હોતિ કપ્પેથ, કરોથાતિ વુત્તં હોતિ. પતિસ્સતાતિ સપ્પતિસ્સા. વટ્ટદુક્ખસ્સ અન્તં કરિસ્સથ, પરિનિબ્બાનં પાપુણિસ્સથાતિ અત્થો.

કારણ્ડવસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

મેત્તાવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.