૧. સત્તવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિસુત્તવણ્ણના

૪૪. પઞ્ચમસ્સ પઠમે યસ્મા નિદસ્સનત્થે નિપાતો (દી. નિ. ટી. ૨.૧૨૭) તસ્મા સેય્યથાપિ મનુસ્સાતિ યથા મનુસ્સાતિ વુત્તં હોતિ. વિસેસો હોતિયેવ સતિપિ બાહિરસ્સ કારણસ્સ અભેદે અજ્ઝત્તિકસ્સ ભિન્નત્તા. નાનત્તં કાયે એતેસં, નાનત્તો વા કાયો એતેસન્તિ નાનત્તકાયા. ઇમિના નયેન સેસપદેસુપિ અત્થો વેદિતબ્બો. નેસન્તિ મનુસ્સાનં. નાનત્તા સઞ્ઞા એતેસં અત્થીતિ નાનત્તસઞ્ઞિનો. સુખસમુસ્સયતો વિનિપાતો એતેસં અત્થીતિ વિનિપાતિકા સતિપિ દેવભાવે દિબ્બસમ્પત્તિયા અભાવતો. અપાયેસુ વા ગતો નત્થિ નિપાતો એતેસન્તિ વિનિપાતિકા. તેનાહ ‘‘ચતુઅપાયવિનિમુત્તા’’તિ. પિયઙ્કરમાતાદીનં વિયાતિ પિયઙ્કરમાતા કિર યક્ખિની પચ્ચૂસસમયે અનુરુદ્ધત્થેરસ્સ ધમ્મં સજ્ઝાયતો સુત્વા –

‘‘મા સદ્દમકરી પિયઙ્કર, ભિક્ખુ ધમ્મપદાનિ ભાસતિ;

અપિ ધમ્મપદં વિજાનિય, પટિપજ્જેમ હિતાય નો સિયા.

‘‘પાણેસુ ચ સંયમામસે, સમ્પજાનમુસા ન ભણામસે;

સિક્ખેમ સુસીલ્યમત્તનો, અપિ મુચ્ચેમ પિસાચયોનિયા’’તિ. (સં. નિ. ૧.૨૪૦) –

એવં પુત્તકં સઞ્ઞાપેત્વા તં દિવસં સોતાપત્તિફલં પત્તા. ઉત્તરમાતા પન ભગવતો ધમ્મં સુત્વાવ સોતાપન્ના જાતા.

બ્રહ્મકાયે પઠમજ્ઝાનનિબ્બત્તે બ્રહ્મસમૂહે, બ્રહ્મનિકાયે વા ભવાતિ બ્રહ્મકાયિકા. મહાબ્રહ્મુનો પરિસાય ભવાતિ બ્રહ્મપારિસજ્જા તસ્સ પરિચારકટ્ઠાને ઠિતત્તા. મહાબ્રહ્મુનો પુરોહિતટ્ઠાને ઠિતાતિ બ્રહ્મપુરોહિતા. આયુવણ્ણાદીહિ મહન્તા બ્રહ્માનોતિ મહાબ્રહ્માનો. સતિપિ તેસં તિવિધાનમ્પિ પઠમેન ઝાનેન ગન્ત્વા નિબ્બત્તભાવે ઝાનસ્સ પન પવત્તિભેદેન અયં વિસેસોતિ દસ્સેતું ‘‘બ્રહ્મપારિસજ્જા પના’’તિઆદિ વુત્તં. પરિત્તેનાતિ હીનેન. સા ચસ્સ હીનતા છન્દાદીનં હીનતાય વેદિતબ્બા. પટિલદ્ધમત્તં વા હીનં. કપ્પસ્સાતિ અસઙ્ખ્યેય્યકપ્પસ્સ. હીનપણીતાનં મજ્ઝે ભવત્તા મજ્ઝિમં. સા ચસ્સ મજ્ઝિમતા છન્દાદીનં મજ્ઝિમતાય વેદિતબ્બા. પટિલભિત્વા નાતિસુભાવિતં વા મજ્ઝિમં. ઉપડ્ઢકપ્પોતિ અસઙ્ખ્યેય્યકપ્પસ્સ ઉપડ્ઢકપ્પો. વિપ્ફારિકતરોતિ બ્રહ્મપારિસજ્જેહિ પમાણતો વિપુલતરો સભાવતો ઉળારતરો ચ હોતિ. સભાવેનપિ હિ ઉળારતમોવ. તં પનેત્થ અપ્પમાણં. તસ્સ હિ પરિત્તાભાદીનં પરિત્તસુભાદીનઞ્ચ કાયે સતિપિ સભાવવેમત્તે એકત્તવસેનેવ વવત્થપીયતીતિ ‘‘એકત્તકાયા’’ત્વેવ તે વુચ્ચન્તિ. પણીતેનાતિ ઉક્કટ્ઠેન. સા ચસ્સ ઉક્કટ્ઠતા છન્દાદીનં ઉક્કટ્ઠતાય વેદિતબ્બા. સુભાવિતં વા, સમ્મદેવ, વસિભાવં પાપિતં પણીતં ‘‘પધાનભાવં નીત’’ન્તિ કત્વા. ઇધાપિ કપ્પો અસઙ્ખ્યેય્યકપ્પવસેનેવ વેદિતબ્બો પરિપુણ્ણમહાકપ્પસ્સ અસમ્ભવતો. ઇતીતિ એવં વુત્તપ્પકારેન. તેતિ ‘‘બ્રહ્મકાયિકા’’તિ વુત્તા તિવિધાપિ બ્રહ્માનો. સઞ્ઞાય એકત્તાતિ તિહેતુકભાવેન એકસભાવત્તા. ન હિ તસ્સા સમ્પયુત્તધમ્મવસેન અઞ્ઞોપિ કોચિ ભેદો અત્થિ. એવન્તિ ઇમિના નાનત્તકાયા એકત્તસઞ્ઞિનો ગહિતાતિ દસ્સેતિ.

દણ્ડઉક્કાયાતિ દણ્ડદીપિકાય. સરતિ ધાવતિ, વિસ્સરતિ વિપ્પકિણ્ણા વિય ધાવતિ. દ્વે કપ્પાતિ દ્વે મહાકપ્પા. ઇતો પરેસુપિ એસેવ નયો. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સુત્તે. ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદવસેન આભસ્સરગ્ગહણેનેવ સબ્બેપિ તે પરિત્તાભાઅપ્પમાણાભાપિ ગહિતા.

સુન્દરા પભા સુભા, તાય કિણ્ણા સુભાકિણ્ણાતિ વત્તબ્બે. ભા-સદ્દસ્સ રસ્સત્તં અન્તિમ-ણ-કારસ્સ હ-કારઞ્ચ કત્વા ‘‘સુભકિણ્હા’’તિ વુત્તા. અટ્ઠકથાયં પન નિચ્ચલાય એકગ્ઘનાય પભાય સુભોતિ પરિયાયવચનન્તિ ‘‘સુભેન ઓકિણ્ણા વિકિણ્ણા’’તિ અત્થો વુત્તો. એત્થાપિ અન્તિમ-ણ-કારસ્સ હ-કારકરણં ઇચ્છિતબ્બમેવ. ન છિજ્જિત્વા પભા ગચ્છતિ એકગ્ઘનત્તા. ચતુત્થવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિમેવ ભજન્તિ કાયસ્સ સઞ્ઞાય ચ એકરૂપત્તા. વિપુલસન્તસુખાયુવણ્ણાદિફલત્તા વેહપ્ફલા. એત્થાતિ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયં.

વિવટ્ટપક્ખે ઠિતા અપુનરાવત્તનતો. ‘‘ન સબ્બકાલિકા’’તિ વત્વા તમેવ અસબ્બકાલિકત્તં વિભાવેતું ‘‘કપ્પસતસહસ્સમ્પી’’તિઆદિ વુત્તં. સોળસકપ્પસહસ્સચ્ચયેન ઉપ્પન્નાનં સુદ્ધાવાસબ્રહ્માનં પરિનિબ્બાયનતો અઞ્ઞેસઞ્ચ તત્થ અનુપ્પજ્જનતો બુદ્ધસુઞ્ઞે લોકે સુઞ્ઞં તં ઠાનં હોતિ, તસ્મા સુદ્ધાવાસા ન સબ્બકાલિકા. ખન્ધાવારટ્ઠાનસદિસા હોન્તિ સુદ્ધાવાસભૂમિયો. ઇમિના સુત્તેન સુદ્ધાવાસાનં સત્તાવાસભાવદીપનેનેવ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિભાવોપિ દીપિતો હોતિ, તસ્મા સુદ્ધાવાસાપિ સત્તસુ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતીસુ ચતુત્થવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિં, નવસુ સત્તાવાસેસુ ચતુત્થસત્તાવાસઞ્ચ ભજન્તિ.

સુખુમત્તાતિ સઙ્ખારાવસેસસુખુમભાવપ્પત્તત્તા. પરિબ્યત્તવિઞ્ઞાણકિચ્ચાભાવતો નેવ વિઞ્ઞાણં, ન સબ્બસો અવિઞ્ઞાણં હોતીતિ નાવિઞ્ઞાણં, તસ્મા પરિપ્ફુતવિઞ્ઞાણકિચ્ચવન્તીસુ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતીસુ ન વુત્તં.

સત્તવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.