૫. મહાયઞ્ઞવગ્ગો

૧. સત્તવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિસુત્તવણ્ણના

૪૪. પઞ્ચમસ્સ પઠમે યસ્મા નિદસ્સનત્થે નિપાતો (દી. નિ. ટી. ૨.૧૨૭) તસ્મા સેય્યથાપિ મનુસ્સાતિ યથા મનુસ્સાતિ વુત્તં હોતિ. વિસેસો હોતિયેવ સતિપિ બાહિરસ્સ કારણસ્સ અભેદે અજ્ઝત્તિકસ્સ ભિન્નત્તા. નાનત્તં કાયે એતેસં, નાનત્તો વા કાયો એતેસન્તિ નાનત્તકાયા. ઇમિના નયેન સેસપદેસુપિ અત્થો વેદિતબ્બો. નેસન્તિ મનુસ્સાનં. નાનત્તા સઞ્ઞા એતેસં અત્થીતિ નાનત્તસઞ્ઞિનો. સુખસમુસ્સયતો વિનિપાતો એતેસં અત્થીતિ વિનિપાતિકા સતિપિ દેવભાવે દિબ્બસમ્પત્તિયા અભાવતો. અપાયેસુ વા ગતો નત્થિ નિપાતો એતેસન્તિ વિનિપાતિકા. તેનાહ ‘‘ચતુઅપાયવિનિમુત્તા’’તિ. પિયઙ્કરમાતાદીનં વિયાતિ પિયઙ્કરમાતા કિર યક્ખિની પચ્ચૂસસમયે અનુરુદ્ધત્થેરસ્સ ધમ્મં સજ્ઝાયતો સુત્વા –

‘‘મા સદ્દમકરી પિયઙ્કર, ભિક્ખુ ધમ્મપદાનિ ભાસતિ;

અપિ ધમ્મપદં વિજાનિય, પટિપજ્જેમ હિતાય નો સિયા.

‘‘પાણેસુ ચ સંયમામસે, સમ્પજાનમુસા ન ભણામસે;

સિક્ખેમ સુસીલ્યમત્તનો, અપિ મુચ્ચેમ પિસાચયોનિયા’’તિ. (સં. નિ. ૧.૨૪૦) –

એવં પુત્તકં સઞ્ઞાપેત્વા તં દિવસં સોતાપત્તિફલં પત્તા. ઉત્તરમાતા પન ભગવતો ધમ્મં સુત્વાવ સોતાપન્ના જાતા.

બ્રહ્મકાયે પઠમજ્ઝાનનિબ્બત્તે બ્રહ્મસમૂહે, બ્રહ્મનિકાયે વા ભવાતિ બ્રહ્મકાયિકા. મહાબ્રહ્મુનો પરિસાય ભવાતિ બ્રહ્મપારિસજ્જા તસ્સ પરિચારકટ્ઠાને ઠિતત્તા. મહાબ્રહ્મુનો પુરોહિતટ્ઠાને ઠિતાતિ બ્રહ્મપુરોહિતા. આયુવણ્ણાદીહિ મહન્તા બ્રહ્માનોતિ મહાબ્રહ્માનો. સતિપિ તેસં તિવિધાનમ્પિ પઠમેન ઝાનેન ગન્ત્વા નિબ્બત્તભાવે ઝાનસ્સ પન પવત્તિભેદેન અયં વિસેસોતિ દસ્સેતું ‘‘બ્રહ્મપારિસજ્જા પના’’તિઆદિ વુત્તં. પરિત્તેનાતિ હીનેન. સા ચસ્સ હીનતા છન્દાદીનં હીનતાય વેદિતબ્બા. પટિલદ્ધમત્તં વા હીનં. કપ્પસ્સાતિ અસઙ્ખ્યેય્યકપ્પસ્સ. હીનપણીતાનં મજ્ઝે ભવત્તા મજ્ઝિમં. સા ચસ્સ મજ્ઝિમતા છન્દાદીનં મજ્ઝિમતાય વેદિતબ્બા. પટિલભિત્વા નાતિસુભાવિતં વા મજ્ઝિમં. ઉપડ્ઢકપ્પોતિ અસઙ્ખ્યેય્યકપ્પસ્સ ઉપડ્ઢકપ્પો. વિપ્ફારિકતરોતિ બ્રહ્મપારિસજ્જેહિ પમાણતો વિપુલતરો સભાવતો ઉળારતરો ચ હોતિ. સભાવેનપિ હિ ઉળારતમોવ. તં પનેત્થ અપ્પમાણં. તસ્સ હિ પરિત્તાભાદીનં પરિત્તસુભાદીનઞ્ચ કાયે સતિપિ સભાવવેમત્તે એકત્તવસેનેવ વવત્થપીયતીતિ ‘‘એકત્તકાયા’’ત્વેવ તે વુચ્ચન્તિ. પણીતેનાતિ ઉક્કટ્ઠેન. સા ચસ્સ ઉક્કટ્ઠતા છન્દાદીનં ઉક્કટ્ઠતાય વેદિતબ્બા. સુભાવિતં વા, સમ્મદેવ, વસિભાવં પાપિતં પણીતં ‘‘પધાનભાવં નીત’’ન્તિ કત્વા. ઇધાપિ કપ્પો અસઙ્ખ્યેય્યકપ્પવસેનેવ વેદિતબ્બો પરિપુણ્ણમહાકપ્પસ્સ અસમ્ભવતો. ઇતીતિ એવં વુત્તપ્પકારેન. તેતિ ‘‘બ્રહ્મકાયિકા’’તિ વુત્તા તિવિધાપિ બ્રહ્માનો. સઞ્ઞાય એકત્તાતિ તિહેતુકભાવેન એકસભાવત્તા. ન હિ તસ્સા સમ્પયુત્તધમ્મવસેન અઞ્ઞોપિ કોચિ ભેદો અત્થિ. એવન્તિ ઇમિના નાનત્તકાયા એકત્તસઞ્ઞિનો ગહિતાતિ દસ્સેતિ.

દણ્ડઉક્કાયાતિ દણ્ડદીપિકાય. સરતિ ધાવતિ, વિસ્સરતિ વિપ્પકિણ્ણા વિય ધાવતિ. દ્વે કપ્પાતિ દ્વે મહાકપ્પા. ઇતો પરેસુપિ એસેવ નયો. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સુત્તે. ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદવસેન આભસ્સરગ્ગહણેનેવ સબ્બેપિ તે પરિત્તાભાઅપ્પમાણાભાપિ ગહિતા.

સુન્દરા પભા સુભા, તાય કિણ્ણા સુભાકિણ્ણાતિ વત્તબ્બે. ભા-સદ્દસ્સ રસ્સત્તં અન્તિમ-ણ-કારસ્સ હ-કારઞ્ચ કત્વા ‘‘સુભકિણ્હા’’તિ વુત્તા. અટ્ઠકથાયં પન નિચ્ચલાય એકગ્ઘનાય પભાય સુભોતિ પરિયાયવચનન્તિ ‘‘સુભેન ઓકિણ્ણા વિકિણ્ણા’’તિ અત્થો વુત્તો. એત્થાપિ અન્તિમ-ણ-કારસ્સ હ-કારકરણં ઇચ્છિતબ્બમેવ. ન છિજ્જિત્વા પભા ગચ્છતિ એકગ્ઘનત્તા. ચતુત્થવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિમેવ ભજન્તિ કાયસ્સ સઞ્ઞાય ચ એકરૂપત્તા. વિપુલસન્તસુખાયુવણ્ણાદિફલત્તા વેહપ્ફલા. એત્થાતિ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયં.

વિવટ્ટપક્ખે ઠિતા અપુનરાવત્તનતો. ‘‘ન સબ્બકાલિકા’’તિ વત્વા તમેવ અસબ્બકાલિકત્તં વિભાવેતું ‘‘કપ્પસતસહસ્સમ્પી’’તિઆદિ વુત્તં. સોળસકપ્પસહસ્સચ્ચયેન ઉપ્પન્નાનં સુદ્ધાવાસબ્રહ્માનં પરિનિબ્બાયનતો અઞ્ઞેસઞ્ચ તત્થ અનુપ્પજ્જનતો બુદ્ધસુઞ્ઞે લોકે સુઞ્ઞં તં ઠાનં હોતિ, તસ્મા સુદ્ધાવાસા ન સબ્બકાલિકા. ખન્ધાવારટ્ઠાનસદિસા હોન્તિ સુદ્ધાવાસભૂમિયો. ઇમિના સુત્તેન સુદ્ધાવાસાનં સત્તાવાસભાવદીપનેનેવ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિભાવોપિ દીપિતો હોતિ, તસ્મા સુદ્ધાવાસાપિ સત્તસુ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતીસુ ચતુત્થવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિં, નવસુ સત્તાવાસેસુ ચતુત્થસત્તાવાસઞ્ચ ભજન્તિ.

સુખુમત્તાતિ સઙ્ખારાવસેસસુખુમભાવપ્પત્તત્તા. પરિબ્યત્તવિઞ્ઞાણકિચ્ચાભાવતો નેવ વિઞ્ઞાણં, ન સબ્બસો અવિઞ્ઞાણં હોતીતિ નાવિઞ્ઞાણં, તસ્મા પરિપ્ફુતવિઞ્ઞાણકિચ્ચવન્તીસુ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતીસુ ન વુત્તં.

સત્તવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સમાધિપરિક્ખારસુત્તવણ્ણના

૪૫. દુતિયે સમાધિપરિક્ખારાતિ એત્થ તયો પરિક્ખારા. ‘‘રથો સીલપરિક્ખારો, ઝાનક્ખો ચક્કવીરિયો’’તિ (સં. નિ. ૫.૪) હિ એત્થ અલઙ્કારો પરિક્ખારો નામ. ‘‘સત્તહિ નગરપરિક્ખારેહિ સુપરિક્ખતં હોતી’’તિ (અ. નિ. ૭.૬૭) એત્થ પરિવારો પરિક્ખારો નામ. ‘‘ગિલાનપચ્ચય…પે… જીવિતપરિક્ખારા’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૯૧-૧૯૨) એત્થ સમ્ભારો પરિક્ખારો નામ. સો ઇધ અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘મગ્ગસમાધિસ્સ સમ્ભારા’’તિ. પરિવારપરિક્ખારોપિ વટ્ટતિયેવ. પરિવારો હિ સમ્માદિટ્ઠાદયો મગ્ગધમ્મા સમ્માસમાધિસ્સ સહજાતાદિપચ્ચયભાવેન પરિકરણતો અભિસઙ્ખરણતો. પરિક્ખતાતિ પરિવારિતા. અયં વુચ્ચતિ અરિયો સમ્માસમાધીતિ અયં સત્તહિ રતનેહિ પરિવુતો ચક્કવત્તી વિય સત્તહિ અઙ્ગેહિ પરિવુતો અરિયો સમ્માસમાધીતિ વુચ્ચતિ. ઉપેચ્ચ નિસ્સીયતીતિ ઉપનિસા, સહ ઉપનિસાયાતિ સઉપનિસો, સઉપનિસ્સયો અત્થો, સપરિવારોયેવાતિ વુત્તં હોતિ. સહકારિકારણભૂતો હિ ધમ્મસમૂહો ઇધ ‘‘ઉપનિસો’’તિ અધિપ્પેતો.

સમાધિપરિક્ખારસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પઠમઅગ્ગિસુત્તવણ્ણના

૪૬. તતિયે અનુડહનટ્ઠેનાતિ કામં આહુનેય્યગ્ગિઆદયો તયો અગ્ગી બ્રાહ્મણેહિપિ ઇચ્છિતા સન્તિ. તે પન તેહિ ઇચ્છિતમત્તાવ, ન સત્તાનં તાદિસા અત્થસાધકા. યે પન સત્તાનં અત્થસાધકા, તે દસ્સેતું ‘‘આહુનં વુચ્ચતી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ આનેત્વા હુનનં પૂજનં ‘‘આહુન’’ન્તિ વુત્તં, તં આહુનં અરહન્તી માતાપિતરો. તેનાહ ભગવા – ‘‘આહુનેય્યાતિ, ભિક્ખવે, માતાપિતૂનં એતં અધિવચન’’ન્તિ (ઇતિવુ. ૧૦૬). યદગ્ગેન ચ તે પુત્તાનં બહૂપકારતાય આહુનેય્યાતિ, તેસુ સમ્માપટિપત્તિ નેસં હિતસુખાવહા, તદગ્ગેન તેસુ મિચ્છાપટિપત્તિ અહિતદુક્ખાવહાતિ આહ ‘‘તેસુ…પે… નિબ્બત્તન્તી’’તિ.

સ્વાયમત્થો (દી. નિ. અટ્ઠ. ૩.૩૦૫) મિત્તવિન્દકવત્થુના વેદિતબ્બો. મિત્તવિન્દકો હિ માતરા, ‘‘તાત, અજ્જ ઉપોસથિકો હુત્વા વિહારે સબ્બરત્તિં ધમ્મસ્સવનં સુણોહિ, સહસ્સં તે દસ્સામી’’તિ વુત્તો ધનલોભેન ઉપોસથં સમાદાય વિહારં ગન્ત્વા ‘‘ઇદં ઠાનં અકુતોભય’’ન્તિ સલ્લક્ખેત્વા ધમ્માસનસ્સ હેટ્ઠા નિપન્નો સબ્બરત્તિં નિદ્દાયિત્વા ઘરં અગમાસિ. માતા પાતોવ યાગું પચિત્વા ઉપનામેસિ. સો સહસ્સં ગહેત્વાવ પિવિ. અથસ્સ એતદહોસિ ‘‘ધનં સંહરિસ્સામી’’તિ. સો નાવાય સમુદ્દં પક્ખન્દિતુકામો અહોસિ. અથ નં માતા, ‘‘તાત, ઇમસ્મિં કુલે ચત્તાલીસકોટિધનં અત્થિ, અલં ગમનેના’’તિ નિવારેતિ. સો તસ્સા વચનં અનાદિયિત્વા ગચ્છતિ એવ. સા પુરતો અટ્ઠાસિ. અથ નં કુજ્ઝિત્વા ‘‘અયં મય્હં પુરતો તિટ્ઠતી’’તિ પાદેન પહરિત્વા પતિતં અન્તરં કત્વા અગમાસિ.

માતા ઉટ્ઠહિત્વા ‘‘માદિસાય માતરિ એવરૂપં કમ્મં કત્વા ગતસ્સ તે ગતટ્ઠાને સુખં ભવિસ્સતીતિ એવંસઞ્ઞી નામ ત્વં પુત્તા’’તિ આહ. તસ્સ નાવં આરુય્હ ગચ્છતો સત્તમે દિવસે નાવા અટ્ઠાસિ. અથ તે મનુસ્સા ‘‘અદ્ધા એત્થ પાપપુગ્ગલો અત્થિ, સલાકં દેથા’’તિ આહંસુ. સલાકા દીયમાના તસ્સેવ તિક્ખત્તું પાપુણિ. તે તસ્સ ઉળુમ્પં દત્વા તં સમુદ્દે પક્ખિપિંસુ. સો એકં દીપં ગન્ત્વા વિમાનપેતીહિ સદ્ધિં સમ્પત્તિં અનુભવન્તો તાહિ ‘‘પુરતો પુરતો મા અગમાસી’’તિ વુચ્ચમાનોપિ તદ્દિગુણં તદ્દિગુણં સમ્પત્તિં પસ્સન્તો અનુપુબ્બેન ખુરચક્કધરં એકં અદ્દસ. તં ચક્કં પદુમપુપ્ફં વિય ઉપટ્ઠાસિ. સો તં આહ, ‘‘અમ્ભો, ઇદં તયા પિળન્ધિતં પદુમં મય્હં દેહી’’તિ. ન ઇદં, સામિ, પદુમં, ખુરચક્કં એતન્તિ. સો ‘‘વઞ્ચેસિ મં ત્વં, કિં મયા પદુમં ન દિટ્ઠપુબ્બ’’ન્તિ વત્વા ‘‘ત્વં લોહિતચન્દનં વિલિમ્પિત્વા પિળન્ધનં પદુમપુપ્ફં મય્હં ન દાતુકામો’’તિ આહ. સો ચિન્તેસિ ‘‘અયમ્પિ મયા કતસદિસં કમ્મં કત્વા તસ્સ ફલં અનુભવિતુકામો’’તિ. અથ નં ‘‘ગણ્હ, રે’’તિ વત્વા તસ્સ મત્થકે ચક્કં ખિપિ. તેન વુત્તં –

‘‘ચતુબ્ભિ અટ્ઠજ્ઝગમા, અટ્ઠાહિ પિચ સોળસ;

સોળસાહિ ચ બાત્તિંસ, અત્રિચ્છં ચક્કમાસદો;

ઇચ્છાહતસ્સ પોસસ્સ, ચક્કં ભમતિ મત્થકે’’તિ. (જા. ૧.૧.૧૦૪; ૧.૫.૧૦૩);

સોતિ ગેહસામિકો ભત્તા. પુરિમનયેનેવાતિ અનુડહનસ્સ પચ્ચયતાય. તત્રિદં વત્થુ – કસ્સપબુદ્ધકાલે સોતાપન્નસ્સ ઉપાસકસ્સ ભરિયા અતિચારં ચરતિ. સો તં પચ્ચક્ખતો દિસ્વા ‘‘કસ્મા એવં કરોસી’’તિ આહ. સા ‘‘સચાહં એવરૂપં કરોમિ, અયં મે સુનખો વિલુપ્પમાનો ખાદતૂ’’તિ વત્વા કાલકતા કણ્ણમુણ્ડકદહે વેમાનિકપેતી હુત્વા નિબ્બત્તા દિવા સમ્પત્તિં અનુભવતિ, રત્તિં દુક્ખં. તદા બારાણસિરાજા મિગવં ચરન્તો અરઞ્ઞં પવિસિત્વા અનુપુબ્બેન કણ્ણમુણ્ડકદહં સમ્પત્તો તાય સદ્ધિં સમ્પત્તિં અનુભવતિ. સા તં વઞ્ચેત્વા રત્તિં દુક્ખં અનુભવતિ. સો ઞત્વા ‘‘કત્થ નુ ખો ગચ્છતી’’તિ પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો ગન્ત્વા અવિદૂરે ઠિતો કણ્ણમુણ્ડકદહતો નિક્ખમિત્વા તં ‘‘પટપટ’’ન્તિ ખાદમાનં એકં સુનખં દિસ્વા અસિના દ્વિધા છિન્દિ, દ્વે અહેસું. પુન છિન્ને ચત્તારો, પુન છિન્ને અટ્ઠ, પુન છિન્ને સોળસ અહેસું. સા ‘‘કિં કરોસિ, સામી’’તિ આહ. સો ‘‘કિં ઇદ’’ન્તિ આહ. સા ‘‘એવં અકત્વા ખેળપિણ્ડં ભૂમિયં નિટ્ઠુભિત્વા પાદેન ઘંસાહી’’તિ આહ. સો તથા અકાસિ. સુનખા અન્તરધાયિંસુ. મુટ્ઠિયોગો કિરાયં તસ્સ સુનખન્તરધાનસ્સ, યદિદં ખેળપિણ્ડં ભૂમિયં નિટ્ઠુભિત્વા પાદેન ઘંસનં, તં દિવસં તસ્સા કમ્મં ખીણં. રાજા વિપ્પટિસારી હુત્વા ગન્તું આરદ્ધો. સા ‘‘મય્હં, સામિ, કમ્મં ખીણં, મા અગમાસી’’તિ આહ. રાજા અસ્સુત્વાવ ગતો.

દક્ખિણાતિ ચત્તારો પચ્ચયા દીયમાના દક્ખન્તિ એતેહિ હિતસુખાનીતિ, તં દક્ખિણં અરહતીતિ દક્ખિણેય્યો, ભિક્ખુસઙ્ઘો.

પઠમઅગ્ગિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪-૫. દુતિયઅગ્ગિસુત્તાદિવણ્ણના

૪૭-૪૮. ચતુત્થે યઞ્ઞવાટં સમ્પાદેત્વા મહાયઞ્ઞં ઉદ્દિસ્સ સવિઞ્ઞાણકાનિ અવિઞ્ઞાણકાનિ ચ યઞ્ઞૂપકરણાનિ સજ્જિતાનીતિ આહ પાળિયં ‘‘મહાયઞ્ઞો ઉપક્ખટો’’તિ. તં ઉપકરણં તેસં તથાસજ્જનન્તિ આહ ‘‘ઉપક્ખટોતિ પચ્ચુપટ્ઠિતો’’તિ. વચ્છતરસતાનીતિ યુવભાવપ્પત્તાનિ નાતિબલવવચ્છસતાનિ. તે પન વચ્છા એવ હોન્તિ, ન દમ્મા, બલીબદ્દા વા. ઉરબ્ભાતિ તરુણમેણ્ડકા વુચ્ચન્તિ. ઉપનીતાનીતિ ઠપનત્થાય ઉપનીતાનિ. વિહિંસટ્ઠેનાતિ હિંસનટ્ઠેન. ઉપવાયતૂતિ ઉપગન્ત્વા સરીરદરથં નિબ્બાપેન્તો સણ્હસીતલા વાતો વાયતુ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. પઞ્ચમે નત્થિ વત્તબ્બં.

દુતિયઅગ્ગિસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. દુતિયસઞ્ઞાસુત્તવણ્ણના

૪૯. છટ્ઠે ન્હારુવિલેખનન્તિ ચમ્મં લિખન્તાનં ચમ્મં લિખિત્વા છડ્ડિતકસટં. ‘‘એસોહમસ્મી’’તિઆદિના અહંકરણં અહઙ્કારો. ‘‘એતં મમા’’તિ મમંકરણં મમઙ્કારો. તેનાહ ‘‘અહઙ્કારદિટ્ઠિતો’’તિઆદિ. તિસ્સો વિધાતિ સેય્યસદિસહીનવસેન તયો માના. ‘‘એકવિધેન રૂપસઙ્ગહો’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૫૮૪) કોટ્ઠાસો ‘‘વિધા’’તિ વુત્તો. ‘‘કથંવિધં સીલવન્તં વદન્તિ, કથંવિધં પઞ્ઞવન્તં વદન્તી’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૧.૯૫) પકારો. ‘‘તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, વિધા. કતમા તિસ્સો? સેય્યોહમસ્મીતિ વિધા’’તિ (વિભ. ૯૨૦) એત્થ માનો ‘‘વિધા’’તિ વુત્તો. ઇધાપિ માનોવ અધિપ્પેતો. માનો હિ વિદહનતો હીનાદિવસેન તિવિધા. તેનાકારેન દહનતો ઉપદહનતો ‘‘વિધા’’તિ વુચ્ચતિ.

દુતિયસઞ્ઞાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭-૮. મેથુનસુત્તાદિવણ્ણના

૫૦-૫૧. સત્તમે ઇધાતિ ઇમસ્મિં લોકે. એકચ્ચોતિ એકો. સમણો વા બ્રાહ્મણો વાતિ પબ્બજ્જામત્તેન સમણો વા, જાતિમત્તેન બ્રાહ્મણો વા. દ્વયંદ્વયસમાપત્તિન્તિ દ્વીહિ દ્વીહિ સમાપજ્જિતબ્બં, મેથુનન્તિ અત્થો. ન હેવ ખો સમાપજ્જતીતિ સમ્બન્ધો. ઉચ્છાદનં ઉબ્બટ્ટનં. સમ્બાહનં પરિમદ્દનં. સાદિયતીતિ અધિવાસેતિ. તદસ્સાદેતીતિ ઉચ્છાદનાદિં અભિરમતિ. નિકામેતીતિ ઇચ્છતિ. વિત્તિન્તિ તુટ્ઠિં. ઇદમ્પિ ખોતિ એત્થ ઇદન્તિ યથાવુત્તં સાદિયનાદિં ખણ્ડાદિભાવવસેન એકં કત્વા વુત્તં. પિ-સદ્દો વક્ખમાનં ઉપાદાય સમુચ્ચયત્થો, ખો-સદ્દો અવધારણત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યદેતં બ્રહ્મચારિપટિઞ્ઞસ્સ અસતિપિ દ્વયંદ્વયસમાપત્તિયં માતુગામસ્સ ઉચ્છાદનનહાપનસમ્બાહનસાદિયનાદિ. ઇદમ્પિ એકંસેન તસ્સ બ્રહ્મચરિયસ્સ ખણ્ડાદિભાવાપાદનતો ખણ્ડમ્પિ છિદ્દમ્પિ સબલમ્પિ કમ્માસમ્પીતિ. એવં પન ખણ્ડાદિભાવાપત્તિયા સો અપરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં ચરતિ, ન પરિસુદ્ધં, સંયુત્તો મેથુનસંયોગેન, ન વિસંયુત્તો. તતો ચસ્સ ન જાતિઆદીહિ પરિમુત્તીતિ દસ્સેન્તો ‘‘અયં વુચ્ચતી’’તિઆદિમાહ.

સઞ્જગ્ઘતીતિ કિલેસવસેન મહાહસિતં હસતિ. સંકીળતીતિ કાયસંસગ્ગવસેન કીળતિ. સંકેલાયતીતિ સબ્બસો માતુગામં કેલાયન્તો વિહરતિ. ચક્ખુનાતિ અત્તનો ચક્ખુના. ચક્ખુન્તિ માતુગામસ્સ ચક્ખું. ઉપનિજ્ઝાયતીતિ ઉપેચ્ચ નિજ્ઝાયતિ ઓલોકેતિ. તિરોકુટ્ટન્તિ કુટ્ટસ્સ પરતો. તથા તિરોપાકારં, ‘‘મત્તિકામયા ભિત્તિ કુટ્ટં, ઇટ્ઠકામયા પાકારો’’તિ વદન્તિ. યા કાચિ વા ભિત્તિ પોરિસકા દિયડ્ઢરતનપ્પમાણા કુટ્ટં, તતો અધિકો પાકારો. અસ્સાતિ બ્રહ્મચારિપટિઞ્ઞસ્સ. પુબ્બેતિ વતસમાદાનતો પુબ્બે. કામગુણેહીતિ કામકોટ્ઠાસેહિ. સમપ્પિતન્તિ સુટ્ઠુ અપ્પિતં સહિતં. સમઙ્ગિભૂતન્તિ સમન્નાગતં. પરિચારયમાનન્તિ કીળન્તં, ઉપટ્ઠહિયમાનં વા. પણિધાયાતિ પત્થેત્વા. સીલેનાતિઆદીસુ યમનિયમાદિસમાદાનવસેન સીલં, અવીતિક્કમવસેન વતં. ઉભયમ્પિ વા સીલં, દુક્કરચરિયવસેન પવત્તિતં વતં. તંતંઅકિચ્ચસમ્મતતો વા નિવત્તિલક્ખણં સીલં, તંતંસમાદાનવતો વેસભોજનકિચ્ચકરણાદિવિસેસપ્પટિપત્તિ વતં. સબ્બથાપિ દુક્કરચરિયા તપો. મેથુના વિરતિ બ્રહ્મચરિયન્તિ એવમ્પેત્થ પાળિવણ્ણના વેદિતબ્બા. અટ્ઠમં ઉત્તાનમેવ.

મેથુનસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. દાનમહપ્ફલસુત્તવણ્ણના

૫૨. નવમે ‘‘સાહુ દાન’’ન્તિ દાનં દેતીતિ ‘‘દાનં નામ સાધુ સુન્દર’’ન્તિ દાનં દેતીતિ અત્થો. દાનઞ્હિ દત્વા તં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ પામોજ્જપીતિસોમનસ્સાદયો ઉપ્પજ્જન્તિ, લોભદોસઇસ્સામચ્છેરાદયો વિદૂરીભવન્તિ. ઇદાનિ દાનં અનુકૂલધમ્મપરિબ્રૂહનેન પચ્ચનીકધમ્મવિદૂરીકરણેન ચ ભાવનાચિત્તસ્સ ઉપસોભનાય ચ પરિક્ખારાય ચ હોતીતિ ‘‘અલઙ્કારભૂતઞ્ચેવ પરિવારભૂતઞ્ચ દેતી’’તિ વુત્તં. ઝાનાનાગામી નામ હોતિ ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા બ્રહ્મલોકૂપપન્નાનં અરિયાનં હેટ્ઠા અનુપ્પજ્જનતો. ઇમં પેચ્ચ પરિભુઞ્જિસ્સામીતિ સાપેક્ખસ્સ દાનં પરલોકફલાસાય સાતિસયાય ચ પુબ્બાચારવસેન ઉપ્પજ્જમાનાય અનુભવત્તા તણ્હુત્તરં નામ હોતીતિ આહ ‘‘પઠમં તણ્હુત્તરિયદાન’’ન્તિ. દાનં નામ બુદ્ધાદીહિ પસત્થન્તિ ગરું ચિત્તીકારં ઉપટ્ઠપેત્વા દાતબ્બત્તા ‘‘દુતિયં ચિત્તીકારદાન’’ન્તિ વુત્તં. પુબ્બકેહિ પિતુપિતામહેહિ દિન્નપુબ્બં કતપુબ્બં જહાપેતું નામ નાનુચ્છવિકન્તિ અત્તભાવસભાગવસેન હિરોત્તપ્પં પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા દાતબ્બતો ‘‘તતિયં હિરોત્તપ્પદાન’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘અહં પચામિ, ન ઇમે પચન્તિ, નારહામિ પચન્તો અપચન્તાનં દાનં અદાતુ’’ન્તિ એવંસઞ્ઞી હુત્વા દેન્તો નિરવસેસં કત્વા દેતીતિ આહ ‘‘ચતુત્થં નિરવસેસદાન’’ન્તિ. ‘‘યથા તેસં પુબ્બકાનં ઇસીનં તાનિ મહાયઞ્ઞકાનિ અહેસું, એવં મે અયં દાનપરિભોગો ભવિસ્સતી’’તિ એવંસઞ્ઞિનો દાનં દક્ખિણં અરહેસુ દાતબ્બતો ‘‘પઞ્ચમં દક્ખિણેય્યદાન’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘ઇમં મે દાનં દદતો ચિત્તં પસીદતી’’તિઆદિના પીતિસોમનસ્સં ઉપ્પાદેત્વા દેન્તસ્સ દાનં સોમનસ્સબાહુલ્લપ્પત્તિયા સોમનસ્સુપચારં નામ હોતીતિ આહ ‘‘છટ્ઠં સોમનસ્સુપવિચારદાન’’ન્તિ વુત્તં.

દાનમહપ્ફલસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. નન્દમાતાસુત્તવણ્ણના

૫૩. દસમે ‘‘વુત્થવસ્સો પવારેત્વા…પે… નિક્ખમી’’તિ અઙ્ગુત્તરભાણકાનં મતેનેતં વુત્તં. મજ્ઝિમભાણકા પન વદન્તિ ‘‘ભગવા ઉપકટ્ઠાય વસ્સૂપનાયિકાય જેતવનતો ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો ચારિકં નિક્ખમિ. તેનેવ ચ અકાલે નિક્ખન્તત્તા કોસલરાજાદયો વારેતું આરભિંસુ. પવારેત્વા હિ ચરણં બુદ્ધાચિણ્ણ’’ન્તિ. પુણ્ણાય સમ્માપટિપત્તિં પચ્ચાસીસન્તો ભગવા ‘‘મમ નિવત્તનપચ્ચયા ત્વં કિં કરિસ્સસી’’તિ આહ. પુણ્ણાપિ…પે… પબ્બજીતિ એત્થ સેટ્ઠિ ‘‘પુણ્ણાય ભગવા નિવત્તિતો’’તિ સુત્વા તં ભુજિસ્સં કત્વા ધીતુટ્ઠાને ઠપેસિ. સા પબ્બજ્જં યાચિત્વા પબ્બજિ, પબ્બજિત્વા વિપસ્સનં આરભિ. અથસ્સા સત્થા આરદ્ધવિપસ્સકભાવં ઞત્વા ઇમં ઓભાસગાથં વિસ્સજ્જેસિ –

‘‘પુણ્ણે પૂરસ્સુ સદ્ધમ્મં, ચન્દો પન્નરસો યથા;

પરિપુણ્ણાય પઞ્ઞાય, દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સસી’’તિ. (થેરીગા. ૩);

સા ગાથાપરિયોસાને અરહત્તં પત્વા અભિઞ્ઞાતા સાવિકા અહોસિ. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

નન્દમાતાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

મહાયઞ્ઞવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પઠમપણ્ણાસકં નિટ્ઠિતં.