૬-૯. અનિચ્ચાનુપસ્સીસુત્તાદિવણ્ણના

૧૬-૧૯. છટ્ઠે ‘‘ઇધ સમસીસી કથિતો’’તિ વત્વા એવં સમસીસિતં વિભજિત્વા ઇધાધિપ્પેતં દસ્સેતું ‘‘સો ચતુબ્બિધો હોતી’’તિઆદિમાહ. રોગવસેન સમસીસી રોગસમસીસી. એસ નયો સેસેસુપિ. એકપ્પહારેનેવાતિ એકવેલાયમેવ. યો ચક્ખુરોગાદીસુ અઞ્ઞતરસ્મિં સતિ ‘‘ઇતો અનુટ્ઠિતો અરહત્તં પાપુણિસ્સામી’’તિ વિપસ્સનં પટ્ઠપેસિ, અથસ્સ અરહત્તઞ્ચ રોગતો વુટ્ઠાનઞ્ચ એકકાલમેવ હોતિ, અયં રોગસમસીસી નામ. ઇરિયાપથસ્સ પરિયોસાનન્તિ ઇરિયાપથન્તરસમાયોગો. યો ઠાનાદીસુ ઇરિયાપથેસુ અઞ્ઞતરં અધિટ્ઠાય ‘‘અવિકોપેત્વાવ અરહત્તં પાપુણિસ્સામી’’તિ વિપસ્સનં પટ્ઠપેસિ. અથસ્સ અરહત્તપ્પત્તિ ચ ઇરિયાપથવિકોપનઞ્ચ એકપ્પહારેનેવ હોતિ, અયં ઇરિયાપથસમસીસી નામ. જીવિતસમસીસી નામાતિ એત્થ ‘‘પલિબોધસીસં માનો, પરામાસસીસં દિટ્ઠિ, વિક્ખેપસીસં ઉદ્ધચ્ચં, કિલેસસીસં અવિજ્જા, અધિમોક્ખસીસં સદ્ધા, પગ્ગહસીસં વીરિયં, ઉપટ્ઠાનસીસં સતિ, અવિક્ખેપસીસં સમાધિ, દસ્સનસીસં પઞ્ઞા, પવત્તસીસં જીવિતિન્દ્રિયં, ચુતિસીસં વિમોક્ખો, સઙ્ખારસીસં નિરોધો’’તિ પટિસમ્ભિદાયં (પટિ. મ. ૩.૩૩) વુત્તેસુ સત્તરસસુ સીસેસુ પવત્તસીસં કિલેસસીસન્તિ દ્વે સીસાનિ ઇધાધિપ્પેતાનિ – ‘‘અપુબ્બં અચરિમં આસવપરિયાદાનઞ્ચ હોતિ જીવિતપરિયાદાનઞ્ચા’’તિ વચનતો. તેસુ કિલેસસીસં અરહત્તમગ્ગો પરિયાદિયતિ, પવત્તસીસં જીવિતિન્દ્રિયં ચુતિચિત્તં પરિયાદિયતિ. તત્થ અવિજ્જાપરિયાદાયકં ચિત્તં જીવિતિન્દ્રિયં પરિયાદાતું ન સક્કોતિ, જીવિતિન્દ્રિયપરિયાદાયકં અવિજ્જં પરિયાદાતું ન સક્કોતિ. અઞ્ઞં અવિજ્જાપરિયાદાયકં ચિત્તં, અઞ્ઞં જીવિતન્દ્રિયપરિયાદાયકં. યસ્સ ચેતં સીસદ્વયં સમં પરિયાદાનં ગચ્છતિ, સો જીવિતસમસીસી નામ.

કથં પનિદં સમં હોતીતિ? વારસમતાય. યસ્મિઞ્હિ વારે મગ્ગવુટ્ઠાનં હોતિ, સોતાપત્તિમગ્ગે પઞ્ચ પચ્ચવેક્ખણાનિ, સકદાગામિમગ્ગે પઞ્ચ, અનાગામિમગ્ગે પઞ્ચ, અરહત્તમગ્ગે ચત્તારીતિ એકૂનવીસતિમે પચ્ચવેક્ખણઞાણે પતિટ્ઠાય ભવઙ્ગં ઓતરિત્વા પરિનિબ્બાયતો ઇમાય વારસમતાય ઇદં ઉભયસીસપરિયાદાનમ્પિ સમં હોતીતિ ઇમાય વારસમતાય. વારસમવુત્તિદાયકેન હિ મગ્ગચિત્તેન અત્તનો અનન્તરં વિય નિપ્ફાદેતબ્બા પચ્ચવેક્ખણવારા ચ કિલેસપરિયાદાનસ્સેવ વારાતિ વત્તબ્બતં અરહતિ. ‘‘વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૭૮; સં. નિ. ૩.૧૨, ૧૪) વચનતો પચ્ચવેક્ખણપરિસમાપનેન કિલેસપરિયાદાનં સમ્પાપિતં નામ હોતીતિ ઇમાય વારવુત્તિયા સમતાય કિલેસપરિયાદાનજીવિતપરિયાદાનાનં સમતા વેદિતબ્બા. તેનેવાહ ‘‘યસ્મા પનસ્સ…પે... તસ્મા એવં વુત્ત’’ન્તિ.

આયુનો વેમજ્ઝં અનતિક્કમિત્વા અન્તરાવ કિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બાયતીતિ અન્તરાપરિનિબ્બાયી. તેનાહ ‘‘યો પઞ્ચસુ સુદ્ધાવાસેસૂ’’તિઆદિ. વેમજ્ઝેતિ અવિહાદીસુ યત્થ ઉપ્પન્નો, તત્થ આયુનો વેમજ્ઝે. આયુવેમજ્ઝં ઉપહચ્ચ અતિક્કમિત્વા તત્થ પરિનિબ્બાયતીતિ ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયી. તેનાહ ‘‘યો તત્થેવા’’તિઆદિ. અસઙ્ખારેન અપ્પયોગેન અનુસ્સાહેન અકિલમન્તો તિક્ખિન્દ્રિયતાય સુખેનેવ પરિનિબ્બાયતીતિ અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી. તેનાહ ‘‘યો તેસંયેવા’’તિઆદિ. તેસંયેવ પુગ્ગલાનન્તિ નિદ્ધારણે સામિવચનં. અપ્પયોગેનાતિ અધિમત્તપ્પયોગેન વિના અપ્પકસિરેન. સસઙ્ખારેન સપ્પયોગેન કિલમન્તો દુક્ખેન પરિનિબ્બાયતીતિ સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી. ઉદ્ધંવાહિભાવેન ઉદ્ધમસ્સ તણ્હાસોતં વટ્ટસોતઞ્ચાતિ, ઉદ્ધં વા ગન્ત્વા પટિલભિતબ્બતો ઉદ્ધમસ્સ મગ્ગસોતન્તિ ઉદ્ધંભોતો. પટિસન્ધિવસેન અકનિટ્ઠં ગચ્છતીતિ અકનિટ્ઠગામી.

એત્થ પન ચતુક્કં વેદિતબ્બં. યો હિ અવિહતો પટ્ઠાય ચત્તારો દેવલોકે સોધેત્વા અકનિટ્ઠં ગન્ત્વા પરિનિબ્બાયતિ, અયં ઉદ્ધંસોતો અકનિટ્ઠગામી નામ. અયઞ્હિ અવિહેસુ કપ્પસહસ્સં વસન્તો અરહત્તં પત્તું અસક્કુણિત્વા અતપ્પં ગચ્છતિ, તત્રાપિ દ્વે કપ્પસહસ્સાનિ વસન્તો અરહત્તં પત્તું અસક્કુણિત્વા સુદસ્સં ગચ્છતિ, તત્રાપિ ચત્તારિ કપ્પસહસ્સાનિ વસન્તો અરહત્તં પત્તું અસક્કુણિત્વા સુદસ્સિં ગચ્છતિ, તત્રાપિ અટ્ઠ કપ્પસહસ્સાનિ વસન્તો અરહત્તં પત્તું અસક્કુણિત્વા અકનિટ્ઠં ગચ્છતિ, તત્થ વસન્તો અગ્ગમગ્ગં અધિગચ્છતિ. તત્થ યો અવિહતો પટ્ઠાય દુતિયં વા ચતુત્થં વા દેવલોકં ગન્ત્વા પરિનિબ્બાયતિ, અયં ઉદ્ધંસોતો ન અકનિટ્ઠગામી નામ. યો કામભવતો ચવિત્વા અકનિટ્ઠેસુ પરિનિબ્બાયતિ, અયં ન ઉદ્ધંસોતો અકનિટ્ઠગામી નામ. યો હેટ્ઠા ચતૂસુ દેવલોકેસુ તત્થ તત્થેવ નિબ્બત્તિત્વા પરિનિબ્બાયતિ, અયં ન ઉદ્ધંસોતો ન અકનિટ્ઠગામીતિ.

એતે પન અવિહેસુ ઉપ્પન્નસમનન્તરઆયુવેમજ્ઝં અપ્પત્વાવ પરિનિબ્બાયનવસેન તયો અન્તરાપરિનિબ્બાયિનો, એકો ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયી, એકો ઉદ્ધંસોતોતિ પઞ્ચવિધો, અસઙ્ખારસસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિવિભાગેન દસ હોન્તિ, તથા અતપ્પસુદસ્સસુદસ્સીસૂતિ ચત્તારો દસકાતિ ચત્તારીસં. અકનિટ્ઠે પન ઉદ્ધંસોતો નત્થિ, તયો અન્તરાપરિનિબ્બાયિનો, એકો ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયીતિ ચત્તારો, અસઙ્ખારસસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિવિભાગેન અટ્ઠાતિ અટ્ઠચત્તારીસં અનાગામિનો. સત્તમાદીસુ નત્થિ વત્તબ્બં.

અનિચ્ચાનુપસ્સીસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.