૨. અનુસયવગ્ગો

૪.પુગ્ગલસુત્તવણ્ણના

૧૪. દુતિયસ્સ ચતુત્થે ઉભતો ઉભયથા, ઉભતો ઉભોહિ ભાગેહિ વિમુત્તોતિ ઉભતોભાગવિમુત્તો એકદેસસરૂપેકસેસનયેન. દ્વીહિ ભાગેહીતિ કરણે નિસ્સક્કે ચેતં બહુવચનં. આવુત્તિઆદિવસેન અયં નિયમો વેદિતબ્બોતિ આહ ‘‘અરૂપસમાપત્તિયા’’તિઆદિ. એતેન ‘‘સમાપત્તિયા વિક્ખમ્ભનવિમોક્ખેન, મગ્ગેન સમુચ્છેદવિમોક્ખેન વિમુત્તત્તા ઉભતોભાગવિમુત્તો’’તિ એવં પવત્તો તિપિટકચૂળનાગત્થેરવાદો, ‘‘નામકાયતો રૂપકાયતો ચ વિમુત્તત્તા ઉભતોભાગવિમુત્તો’’તિ એવં પવત્તો તિપિટકમહારક્ખિતત્થેરવાદો, ‘‘સમાપત્તિયા વિક્ખમ્ભનવિમોક્ખેન એકવારં, મગ્ગેન સમુચ્છેદવિમોક્ખેન એકવારં વિમુત્તત્તા ઉભતોભાગવિમુત્તો’’તિ એવં પવત્તો તિપિટકચૂળાભયત્થેરવાદો ચાતિ ઇમેસં તિણ્ણમ્પિ થેરવાદાનં એકજ્ઝં સઙ્ગહો કતોતિ દટ્ઠબ્બં. એત્થ ચ પઠમવાદે દ્વીહિ ભાગેહિ વિમુત્તો ઉભતોભાગવિમુત્તો વુત્તો, દુતિયવાદે ઉભતો ભાગતો વિમુત્તોતિ ઉભતોભાગવિમુત્તો, તતિયવાદે દ્વીહિ ભાગેહિ દ્વે વારે વિમુત્તોતિ અયમેતેસં વિસેસોતિ. વિમુત્તોતિ કિલેસેહિ વિમુત્તો, કિલેસવિક્ખમ્ભનસમુચ્છેદનેહિ વા કાયતો વિમુત્તોહિ અત્થો.

સોતિ ઉભતોભાગવિમુત્તો. કામઞ્ચેત્થ રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનમ્પિ અરૂપાવચરજ્ઝાનં વિય દુવઙ્ગિકં આનેઞ્જપ્પત્તન્તિ વુચ્ચતિ. તં પન પદટ્ઠાનં કત્વા અરહત્તં પત્તો ઉભતોભાગવિમુત્તો નામ ન હોતિ રૂપકાયતો અવિમુત્તત્તા. તઞ્હિ કિલેસકાયતોવ વિમુત્તં, ન રૂપકાયતો, તસ્મા તતો વુટ્ઠાય અરહત્તં પત્તો ઉભતોભાગવિમુત્તો ન હોતીતિ આહ ‘‘ચતુન્નં અરૂપ…પે… પઞ્ચવિધો હોતી’’તિ. અરૂપસમાપત્તીનન્તિ નિદ્ધારણે સામિવચનં. અરહત્તં પત્તઅનાગામિનોતિ ભૂતપુબ્બગતિયા વુત્તં. ન હિ અરહત્તં પત્તો અનાગામી નામ હોતિ. ‘‘રૂપી રૂપાનિ પસ્સતી’’તિઆદિકે નિરોધસમાપત્તિઅન્તે અટ્ઠ વિમોક્ખે વત્વા –

‘‘યતો ચ ખો, આનન્દ, ભિક્ખુ ઇમે અટ્ઠ વિમોક્ખે કાયેન ફુસિત્વા વિહરતિ, પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા આસવા પરિક્ખીણા હોન્તિ. અયં વુચ્ચતિ, આનન્દ, ભિક્ખુ ઉભતોભાગવિમુત્તો’’તિ –

યદિપિ મહાનિદાને (દી. નિ. ૨.૧૩૦) વુત્તં, તં પન ઉભતોભાગવિમુત્તસેટ્ઠવસેન વુત્તન્તિ, ઇધ પન સબ્બઉભતોભાગવિમુત્તે સઙ્ગહણત્થં ‘‘પઞ્ચવિધો હોતી’’તિ વત્વા ‘‘પાળિ પનેત્થ…પે… અટ્ઠવિમોક્ખલાભિનો વસેન આગતા’’તિ આહ. મજ્ઝિમનિકાયે પન કીટાગિરિસુત્તે (મ. નિ. ૨.૧૮૨) –

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો ઉભતોભાગવિમુત્તો? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો યે તે સન્તા વિમોક્ખા અતિક્કમ્મ રૂપે આરુપ્પા, તે કાયેન ફુસિત્વા વિહરતિ, પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા આસવા પરિક્ખીણા હોન્તિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો ઉભતોભાગવિમુત્તો’’તિ –

અરૂપસમાપત્તિવસેન ચત્તારો ઉભતોભાગવિમુત્તા, સેટ્ઠો ચ વુત્તો વુત્તલક્ખણૂપપત્તિતો. યથાવુત્તેસુ હિ પઞ્ચસુ પુરિમા ચત્તારો સમાપત્તિસીસં નિરોધં ન સમાપજ્જન્તીતિ પરિયાયેન ઉભતોભાગવિમુત્તા નામ. અટ્ઠસમાપત્તિલાભી અનાગામી તં સમાપજ્જિત્વા તતો વુટ્ઠાય વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પત્તોતિ નિપ્પરિયાયેન ઉભતોભાગવિમુત્તસેટ્ઠો નામ.

કતમો ચ પુગ્ગલોતિઆદિ પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિપાળિ. તત્થ કતમોતિ પુચ્છાવચનં. પુગ્ગલોતિ અસાધારણતો પુચ્છિતબ્બવચનં. ઇધાતિ ઇધસ્મિં સાસને. એકચ્ચોતિ એકો. અટ્ઠ વિમોક્ખે કાયેન ફુસિત્વા વિહરતીતિ અટ્ઠ સમાપત્તિયો સમાપજ્જિત્વા નામકાયતો પટિલભિત્વા વિહરતિ. પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા આસવા પરિક્ખીણા હોન્તીતિ વિપસ્સનાપઞ્ઞાય સઙ્ખારગતં, મગ્ગપઞ્ઞાય ચત્તારિ સચ્ચાનિ પસ્સિત્વા ચત્તારોપિ આસવા પરિક્ખીણા હોન્તિ. દિસ્વાતિ દસ્સનહેતુ. ન હિ આસવે પઞ્ઞાય પસ્સન્તિ, દસ્સનકારણા પન પરિક્ખીણા દિસ્વા પરિક્ખીણાતિ વુત્તા દસ્સનાયત્તપરિક્ખયત્તા. એવઞ્હિ દસ્સનં આસવાનં ખયસ્સ પુરિમકિરિયાભાવેન વુત્તં.

પઞ્ઞાવિમુત્તોતિ વિસેસતો પઞ્ઞાય એવ વિમુત્તો, ન તસ્સ અધિટ્ઠાનભૂતેન અટ્ઠવિમોક્ખસઙ્ખાતેન સાતિસયેન સમાધિનાતિ પઞ્ઞાવિમુત્તો. યો અરિયો અનધિગતઅટ્ઠવિમોક્ખો સબ્બસો આસવેહિ વિમુત્તો, તસ્સેતં અધિવચનં. અધિગતેપિ હિ રૂપજ્ઝાનવિમોક્ખે ન સો સાતિસયસમાધિનિસ્સિતોતિ ન તસ્સ વસેન ઉભતોભાગવિમુત્તતા હોતીતિ વુત્તોવાયમત્થો. અરૂપજ્ઝાનેસુ પન એકસ્મિમ્પિ સતિ ઉભતોભાગવિમુત્તોયેવ નામ હોતિ. તેન હિ અટ્ઠવિમોક્ખેકદેસેન તંનામદાનસમત્થેન અટ્ઠવિમોક્ખલાભીત્વેવ વુચ્ચતિ. સમુદાયે હિ પવત્તો વોહારો અવયવેપિ દિસ્સતિ યથા તં ‘‘સત્તિસયો’’તિ અનવસેસતો આસવાનં પરિક્ખીણત્તા. અટ્ઠવિમોક્ખપટિક્ખેપવસેનેવ ન એકદેસભૂતરૂપજ્ઝાનપ્પટિક્ખેપવસેન. એવઞ્હિ અરૂપજ્ઝાનેકદેસાભાવેપિ અટ્ઠવિમોક્ખપટિક્ખેપો ન હોતીતિ સિદ્ધં હોતિ. અરૂપાવચરજ્ઝાનેસુ હિ એકસ્મિમ્પિ સતિ ઉભતોભાગવિમુત્તોયેવ નામ હોતિ.

ફુટ્ઠન્તં સચ્છિકતોતિ ફુટ્ઠાનં અન્તો ફુટ્ઠન્તો, ફુટ્ઠાનં અરૂપજ્ઝાનાનં અનન્તરો કાલોતિ અધિપ્પાયો. અચ્ચન્તસંયોગે ચેતં ઉપયોગવચનં. તં ફુટ્ઠાનન્તરકાલમેવ સચ્છિકાતબ્બં સચ્છિકતો સચ્છિકરણૂપાયેનાતિ વુત્તં હોતિ, ભાવનપુંસકં વા એતં ‘‘એકમન્તં નિસીદી’’તિઆદીસુ વિય. યો હિ અરૂપજ્ઝાનેન રૂપકાયતો નામકાયેકદેસતો ચ વિક્ખમ્ભનવિમોક્ખેન વિમુત્તો, તેન નિરોધસઙ્ખાતો વિમોક્ખો આલોચિતો પકાસિતો વિય હોતિ, ન પન કાયેન સચ્છિકતો. નિરોધં પન આરમ્મણં કત્વા એકચ્ચેસુ આસવેસુ ખેપિતેસુ તેન સો સચ્છિકતો હોતિ, તસ્મા સો સચ્છિકાતબ્બં નિરોધં યથાઆલોચિતં નામકાયેન સચ્છિ કરોતીતિ ‘‘કાયસક્ખી’’તિ વુચ્ચતિ, ન તુ ‘‘વિમુત્તો’’તિ એકચ્ચાનં આસવાનં અપરિક્ખીણત્તા. તેનાહ ‘‘ઝાનફસ્સં પઠમં ફુસતિ, પચ્છા નિરોધં નિબ્બાનં સચ્છિકરોતી’’તિ. અયં ચતુન્નં અરૂપસમાપત્તીનં એકેકતો વુટ્ઠાય સઙ્ખારે સમ્મસિત્વા કાયસક્ખિભાવં પત્તાનં ચતુન્નં, નિરોધા વુટ્ઠાય અગ્ગમગ્ગપ્પત્તઅનાગામિનો ચ વસેન ઉભતોભાગવિમુત્તો વિય પઞ્ચવિધો નામ હોતીતિ વુત્તં અભિધમ્મટીકાયં (પુ. પ. મૂલટી. ૨૪) ‘‘કાયસક્ખિમ્હિપિ એસેવ નયો’’તિ. એકચ્ચે આસવાતિ હેટ્ઠિમમગ્ગવજ્ઝા આસવા.

દિટ્ઠન્તં પત્તોતિ દસ્સનસઙ્ખાતસ્સ સોતાપત્તિમગ્ગઞાણસ્સ અનન્તરં પત્તોતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘દિટ્ઠત્તા પત્તો’’તિપિ પાઠો. એતેન ચતુસચ્ચદસ્સનસઙ્ખાતાય દિટ્ઠિયા નિરોધસ્સ પત્તતં દીપેતિ. તેનાહ ‘‘દુક્ખા સઙ્ખારા’’તિઆદિ. તત્થ પઞ્ઞાયાતિ મગ્ગપઞ્ઞાય. પઠમફલટ્ઠતો પટ્ઠાય યાવ અગ્ગમગ્ગટ્ઠા દિટ્ઠિપ્પત્તો. તેનાહ ‘‘સોપિ કાયસક્ખી વિય છબ્બિધો હોતી’’તિ. યથા પન પઞ્ઞાવિમુત્તો, એવં અયમ્પિ સુક્ખવિપસ્સકો ચતૂહિ અરૂપજ્ઝાનેહિ વુટ્ઠાય દિટ્ઠિપ્પત્તભાવપ્પત્તા ચત્તારો ચાતિ પઞ્ચવિધો હોતીતિ વેદિતબ્બો. સદ્ધાવિમુત્તેપિ એસેવ નયો. ઇદં દુક્ખન્તિ એત્તકં દુક્ખં, ન ઇતો ઉદ્ધં દુક્ખન્તિ. યથાભૂતં પજાનાતીતિ ઠપેત્વા તણ્હં ઉપાદાનક્ખન્ધપઞ્ચકં દુક્ખસચ્ચન્તિ યાથાવતો પજાનાતિ. યસ્મા પન તણ્હા દુક્ખં જનેતિ નિબ્બત્તેતિ, તતો તં દુક્ખં સમુદેતિ, તસ્મા નં ‘‘અયં દુક્ખસમુદયો’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. યસ્મા પન ઇદં દુક્ખઞ્ચ સમુદયો ચ નિબ્બાનં પત્વા નિરુજ્ઝતિ, અપ્પવત્તિં ગચ્છતિ, તસ્મા ન ‘‘અયં દુક્ખનિરોધો’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. અરિયો પન અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો તં દુક્ખનિરોધં ગચ્છતિ, તેન તં ‘‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. એત્તાવતા નાનાક્ખણે સચ્ચવવત્થાનં દસ્સિતં. ઇદાનિ તં એકક્ખણે દસ્સેતું ‘‘તથાગતપ્પવેદિતા’’તિઆદિ વુત્તં. તથાગતપ્પવેદિતાતિ તથાગતેન બોધિમણ્ડે પટિવિદ્ધા વિદિતા પાકટા કતા. ધમ્માતિ ચતુસચ્ચધમ્મા. વોદિટ્ઠા હોન્તીતિ સુદિટ્ઠા. વોચરિતાતિ સુચરિતા, પઞ્ઞાય સુટ્ઠુ ચરાપિતાતિ અત્થો. અયન્તિ અયં એવરૂપો પુગ્ગલો દિટ્ઠિપ્પત્તોતિ.

સદ્ધાય વિમુત્તોતિ સદ્દહનવસેન વિમુત્તો. એતેન સબ્બથા અવિમુત્તસ્સપિ સદ્ધામત્તેન વિમુત્તભાવં દસ્સેતિ. સદ્ધાવિમુત્તોતિ વા સદ્ધાય અધિમુત્તોતિ અત્થો. કિં પન નેસં કિલેસપ્પહાને નાનત્તં અત્થીતિ? નત્થિ. અથ કસ્મા સદ્ધાવિમુત્તો દિટ્ઠિપ્પત્તં ન પાપુણાતીતિ? આગમનીયનાનત્તેન. દિટ્ઠિપ્પત્તો હિ આગમનમ્હિ કિલેસે વિક્ખમ્ભેન્તો અપ્પદુક્ખેન અકસિરેન અકિલમન્તોવ સક્કોતિ વિક્ખમ્ભિતું, સદ્ધાવિમુત્તો પન દુક્ખેન કસિરેન કિલમન્તો સક્કોતિ વિક્ખમ્ભિતું, તસ્મા સદ્ધાવિમુત્તો દિટ્ઠિપ્પત્તં ન પાપુણાતિ. તેનાહ ‘‘એતસ્સ હી’’તિઆદિ. સદ્દહન્તસ્સાતિ ‘‘એકંસતો અયં પટિપદા કિલેસક્ખયં આવહતિ સમ્માસમ્બુદ્ધેન ભાસિતત્તા’’તિ એવં સદ્દહન્તસ્સ. યસ્મા પનસ્સ અનિચ્ચાનુપસ્સનાદીહિ નિચ્ચસઞ્ઞાપહાનવસેન ભાવનાય પુબ્બેનાપરં વિસેસં પસ્સતો તત્થ તત્થ પચ્ચક્ખતાપિ અત્થિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘સદ્દહન્તસ્સ વિયા’’તિ. સેસપદદ્વયં તસ્સેવ વેવચનં. એત્થ ચ પુબ્બભાગમગ્ગભાવનાતિ વચનેન આગમનીયનાનત્તેન દિટ્ઠિપ્પત્તસદ્ધાવિમુત્તાનં પઞ્ઞાનાનત્તં હોતીતિ દસ્સિતં. અભિધમ્મટ્ઠકથાયમ્પિ (પુ. પ. અટ્ઠ. ૨૮) ‘‘નેસં કિલેસપ્પહાને નાનત્તં નત્થિ, પઞ્ઞાય નાનત્તં અત્થિયેવા’’તિ વત્વા ‘‘આગમનીયનાનત્તેનેવ સદ્ધાવિમુત્તો દિટ્ઠિપ્પત્તં ન પાપુણાતીતિ સન્નિટ્ઠાનં કત’’ન્તિ વુત્તં.

આરમ્મણં યાથાવતો ધારેતિ અવધારેતીતિ ધમ્મો, પઞ્ઞા. તં પઞ્ઞાસઙ્ખાતં ધમ્મં અધિમત્તતાય પુબ્બઙ્ગમં હુત્વા પવત્તં અનુસ્સરતીતિ ધમ્માનુસારી. તેનાહ ‘‘ધમ્મો’’તિઆદિ. પઞ્ઞાપુબ્બઙ્ગમન્તિ પઞ્ઞાપધાનં. ‘‘સદ્ધં અનુસ્સરતિ, સદ્ધાપુબ્બઙ્ગમં મગ્ગં ભાવેતી’’તિ ઇમમત્થં એસેવ નયોતિ અતિદિસતિ. પઞ્ઞં વાહેતીતિ પઞ્ઞાવાહી, પઞ્ઞં સાતિસયં પવત્તેતીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘પઞ્ઞાપુબ્બઙ્ગમં અરિયમગ્ગં ભાવેતી’’તિ. પઞ્ઞા વા પુગ્ગલં વાહેતિ નિબ્બાનાભિમુખં ગમેતીતિ પઞ્ઞાવાહી. સદ્ધાવાહીતિ એત્થાપિ ઇમિના નયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો. ઉભતોભાગવિમુત્તાદિકથાતિ ઉભતોભાગવિમુત્તાદીસુ આગમનતો પટ્ઠાય વત્તબ્બકથા. તસ્માતિ વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૭૭૩, ૮૮૯) વુત્તત્તા. તતો એવ વિસુદ્ધિમગ્ગસંવણ્ણનાયં (વિસુદ્ધિ. મહાટી. ૨.૭૭૩) વુત્તનયેનેવ ચેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

પુગ્ગલસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. ઉદકૂપમાસુત્તવણ્ણના

૧૫. પઞ્ચમે એકન્તકાળકેહીતિ નત્થિકવાદઅહેતુકવાદઅકિરિયવાદસઙ્ખાતેહિ નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિધમ્મેહિ. તેનાહ ‘‘નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિં સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ. એવં પુગ્ગલોતિ ઇમિના કારણેન એકવારં નિમુગ્ગો નિમુગ્ગોયેવ સો હોતિ. એતસ્સ હિ પુન ભવતો વુટ્ઠાનં નામ નત્થીતિ વદન્તિ મક્ખલિગોસાલાદયો વિય. હેટ્ઠા હેટ્ઠા નરકગ્ગીનંયેવ આહારો. સાધુ સદ્ધા કુસલેસૂતિ કુસલધમ્મેસુ સદ્ધા નામ સાહુ લદ્ધકાતિ ઉમ્મુજ્જતિ, સો તાવત્તકેનેવ કુસલેન ઉમ્મુજ્જતિ નામ. સાધુ હિરીતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. ચઙ્કવારેતિ રજકાનં ખારપરિસ્સાવને, સુરાપરિસ્સાવને વા. એવં પુગ્ગલોતિ ‘‘એવં સાધુ સદ્ધા’’તિ ઇમેસં સદ્ધાદીનં વસેન એકવારં ઉમ્મુજ્જિત્વા તેસં પરિહાનિયા પુન નિમુજ્જતિયેવ દેવદત્તાદયો વિય. દેવદત્તો હિ અટ્ઠ સમાપત્તિયો પઞ્ચ ચ અભિઞ્ઞાયો નિબ્બત્તેત્વાપિ પુન બુદ્ધાનં પટિપક્ખતાય તેહિ ગુણેહિ પરિહીનો રુહિરુપ્પાદકમ્મં સઙ્ઘભેદકમ્મઞ્ચ કત્વા કાયસ્સ ભેદા દુતિયચિત્તવારેન ચુતિચિત્તમનન્તરા નિરયે નિબ્બત્તો. કોકાલિકો દ્વે અગ્ગસાવકે ઉપવદિત્વા પદુમનિરયે નિબ્બત્તો.

નેવ હાયતિ નો વડ્ઢતીતિ અપ્પહોનકકાલેપિ ન હાયતિ, પહોનકકાલેપિ ન વડ્ઢતિ. ઉભયમ્પિ પનેતં અગારિકેનપિ અનગારિકેનપિ દીપેતબ્બં. એકચ્ચો હિ અગારિકો અપ્પહોનકકાલે પક્ખિકભત્તં વસ્સિકં વા ઉપનિબન્ધાપેસિ, સો પચ્છા પહોનકકાલેપિ પક્ખિકભત્તાદિમત્તમેવ પવત્તેતિ. અનગારિકોપિ આદિમ્હિ અપ્પહોનકકાલે ઉદ્દેસં ધુતઙ્ગં વા ગણ્હાતિ, મેધાવી બલવીરિયસમ્પત્તિયા પહોનકકાલે તતો ઉત્તરિં ન કરોતિ. એવં પુગ્ગલોતિ એવં ઇમાય સદ્ધાદીનં ઠિતિયા પુગ્ગલો ઉમ્મુજ્જિત્વા ઠિતો નામ હોતિ. ઉમ્મુજ્જિત્વા પતરતીતિ સકદાગામિપુગ્ગલો કિલેસતનુતાય ઉટ્ઠહિત્વા ગન્તબ્બદિસાભિમુખો તરતિ નામ.

પટિગાધપ્પત્તો હોતીતિ અનાગામિપુગ્ગલં સન્ધાય વદતિ. ઇમે પન સત્ત પુગ્ગલા ઉદકોપમેન દીપિતા. સત્ત કિર જઙ્ઘવાણિજા અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્ના અન્તરામગ્ગે એકં પુણ્ણનદિં પાપુણિંસુ. તેસુ પઠમં ઓતિણ્ણો ઉદકભીરુકો પુરિસો ઓતિણ્ણટ્ઠાનેયેવ નિમુજ્જિત્વા પુન સણ્ઠાતું નાસક્ખિ, અવસ્સંવ મચ્છકચ્છપભત્તં જાતો. દુતિયો ઓતિણ્ણટ્ઠાને નિમુજ્જિત્વા સકિં ઉટ્ઠહિત્વા પુન નિમુગ્ગો ઉટ્ઠાતું નાસક્ખિ, અન્તોયેવ મચ્છકચ્છપભત્તં જાતો. તતિયો નિમુજ્જિત્વા ઉટ્ઠિતો મજ્ઝે નદિયા ઠત્વા નેવ ઓરતો આગન્તું, ન પારં ગન્તું અસક્ખિ. ચતુત્થો ઉટ્ઠાય ઠિતો ઉત્તરણતિત્થં ઓલોકેસિ. પઞ્ચમો ઉત્તરણતિત્થં ઓલોકેત્વા પતરતિ. છટ્ઠો તં દિસ્વા પારિમતીરં ગન્ત્વા કટિપ્પમાણે ઉદકે ઠિતો. સત્તમો પારિમતીરં ગન્ત્વા ગન્ધચુણ્ણાદીહિ ન્હત્વા વરવત્થાદીનિ નિવાસેત્વા સુરભિવિલેપનં વિલિમ્પિત્વા નીલુપ્પલમાલાદીનિ પિલન્ધિત્વા નાનાલઙ્કારપ્પટિમણ્ડિતો મહાનગરં પવિસિત્વા પાસાદમારુહિત્વા ઉત્તમભોજનં ભુઞ્જતિ.

તત્થ જઙ્ઘવાણિજા વિય ઇમે સત્ત પુગ્ગલા, નદી વિય વટ્ટં, પઠમસ્સ ઉદકભીરુકસ્સ પુરિસસ્સ ઓતિણ્ણટ્ઠાનેયેવ નિમુજ્જનં વિય મિચ્છાદિટ્ઠિકસ્સ વટ્ટે નિમુજ્જનં, ઉમ્મુજ્જિત્વા નિમુજ્જનપુરિસો વિય સદ્ધાદીનં ઉપ્પત્તિમત્થકેન ઉમ્મુજ્જિત્વા તાસં હાનિયા નિમુગ્ગપુગ્ગલો, મજ્ઝે નદિયા ઠત્વા વિય સદ્ધાદીનં ઠિતિયા ઠિતિપુગ્ગલો, ઉત્તરણતિત્થં ઓલોકેન્તો વિય સોતાપન્નો, પતરન્તપુરિસો વિય કિલેસકામાવટ્ટતાય પતરન્તો સકદાગામી, તરિત્વા કટિમત્તે ઉદકે ઠિતપુરિસો વિય અનાવટ્ટધમ્મત્તા અનાગામી, ન્હત્વા પારિમતીરં ઉત્તરિત્વા થલે ઠિતપુરિસો વિય ચત્તારો ઓઘે અતિક્કમિત્વા નિબ્બાનથલે ઠિતો ખીણાસવબ્રાહ્મણો, થલે ઠિતપુરિસસ્સ નગરં પવિસિત્વા પાસાદં આરુય્હ ઉત્તમભોજનભુઞ્જનં વિય ખીણાસવસ્સ નિબ્બાનારમ્મણસમાપત્તિં અપ્પેત્વા વીતિનામનં વેદિતબ્બં.

ઉદકૂપમાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬-૯. અનિચ્ચાનુપસ્સીસુત્તાદિવણ્ણના

૧૬-૧૯. છટ્ઠે ‘‘ઇધ સમસીસી કથિતો’’તિ વત્વા એવં સમસીસિતં વિભજિત્વા ઇધાધિપ્પેતં દસ્સેતું ‘‘સો ચતુબ્બિધો હોતી’’તિઆદિમાહ. રોગવસેન સમસીસી રોગસમસીસી. એસ નયો સેસેસુપિ. એકપ્પહારેનેવાતિ એકવેલાયમેવ. યો ચક્ખુરોગાદીસુ અઞ્ઞતરસ્મિં સતિ ‘‘ઇતો અનુટ્ઠિતો અરહત્તં પાપુણિસ્સામી’’તિ વિપસ્સનં પટ્ઠપેસિ, અથસ્સ અરહત્તઞ્ચ રોગતો વુટ્ઠાનઞ્ચ એકકાલમેવ હોતિ, અયં રોગસમસીસી નામ. ઇરિયાપથસ્સ પરિયોસાનન્તિ ઇરિયાપથન્તરસમાયોગો. યો ઠાનાદીસુ ઇરિયાપથેસુ અઞ્ઞતરં અધિટ્ઠાય ‘‘અવિકોપેત્વાવ અરહત્તં પાપુણિસ્સામી’’તિ વિપસ્સનં પટ્ઠપેસિ. અથસ્સ અરહત્તપ્પત્તિ ચ ઇરિયાપથવિકોપનઞ્ચ એકપ્પહારેનેવ હોતિ, અયં ઇરિયાપથસમસીસી નામ. જીવિતસમસીસી નામાતિ એત્થ ‘‘પલિબોધસીસં માનો, પરામાસસીસં દિટ્ઠિ, વિક્ખેપસીસં ઉદ્ધચ્ચં, કિલેસસીસં અવિજ્જા, અધિમોક્ખસીસં સદ્ધા, પગ્ગહસીસં વીરિયં, ઉપટ્ઠાનસીસં સતિ, અવિક્ખેપસીસં સમાધિ, દસ્સનસીસં પઞ્ઞા, પવત્તસીસં જીવિતિન્દ્રિયં, ચુતિસીસં વિમોક્ખો, સઙ્ખારસીસં નિરોધો’’તિ પટિસમ્ભિદાયં (પટિ. મ. ૩.૩૩) વુત્તેસુ સત્તરસસુ સીસેસુ પવત્તસીસં કિલેસસીસન્તિ દ્વે સીસાનિ ઇધાધિપ્પેતાનિ – ‘‘અપુબ્બં અચરિમં આસવપરિયાદાનઞ્ચ હોતિ જીવિતપરિયાદાનઞ્ચા’’તિ વચનતો. તેસુ કિલેસસીસં અરહત્તમગ્ગો પરિયાદિયતિ, પવત્તસીસં જીવિતિન્દ્રિયં ચુતિચિત્તં પરિયાદિયતિ. તત્થ અવિજ્જાપરિયાદાયકં ચિત્તં જીવિતિન્દ્રિયં પરિયાદાતું ન સક્કોતિ, જીવિતિન્દ્રિયપરિયાદાયકં અવિજ્જં પરિયાદાતું ન સક્કોતિ. અઞ્ઞં અવિજ્જાપરિયાદાયકં ચિત્તં, અઞ્ઞં જીવિતન્દ્રિયપરિયાદાયકં. યસ્સ ચેતં સીસદ્વયં સમં પરિયાદાનં ગચ્છતિ, સો જીવિતસમસીસી નામ.

કથં પનિદં સમં હોતીતિ? વારસમતાય. યસ્મિઞ્હિ વારે મગ્ગવુટ્ઠાનં હોતિ, સોતાપત્તિમગ્ગે પઞ્ચ પચ્ચવેક્ખણાનિ, સકદાગામિમગ્ગે પઞ્ચ, અનાગામિમગ્ગે પઞ્ચ, અરહત્તમગ્ગે ચત્તારીતિ એકૂનવીસતિમે પચ્ચવેક્ખણઞાણે પતિટ્ઠાય ભવઙ્ગં ઓતરિત્વા પરિનિબ્બાયતો ઇમાય વારસમતાય ઇદં ઉભયસીસપરિયાદાનમ્પિ સમં હોતીતિ ઇમાય વારસમતાય. વારસમવુત્તિદાયકેન હિ મગ્ગચિત્તેન અત્તનો અનન્તરં વિય નિપ્ફાદેતબ્બા પચ્ચવેક્ખણવારા ચ કિલેસપરિયાદાનસ્સેવ વારાતિ વત્તબ્બતં અરહતિ. ‘‘વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૭૮; સં. નિ. ૩.૧૨, ૧૪) વચનતો પચ્ચવેક્ખણપરિસમાપનેન કિલેસપરિયાદાનં સમ્પાપિતં નામ હોતીતિ ઇમાય વારવુત્તિયા સમતાય કિલેસપરિયાદાનજીવિતપરિયાદાનાનં સમતા વેદિતબ્બા. તેનેવાહ ‘‘યસ્મા પનસ્સ…પે... તસ્મા એવં વુત્ત’’ન્તિ.

આયુનો વેમજ્ઝં અનતિક્કમિત્વા અન્તરાવ કિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બાયતીતિ અન્તરાપરિનિબ્બાયી. તેનાહ ‘‘યો પઞ્ચસુ સુદ્ધાવાસેસૂ’’તિઆદિ. વેમજ્ઝેતિ અવિહાદીસુ યત્થ ઉપ્પન્નો, તત્થ આયુનો વેમજ્ઝે. આયુવેમજ્ઝં ઉપહચ્ચ અતિક્કમિત્વા તત્થ પરિનિબ્બાયતીતિ ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયી. તેનાહ ‘‘યો તત્થેવા’’તિઆદિ. અસઙ્ખારેન અપ્પયોગેન અનુસ્સાહેન અકિલમન્તો તિક્ખિન્દ્રિયતાય સુખેનેવ પરિનિબ્બાયતીતિ અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી. તેનાહ ‘‘યો તેસંયેવા’’તિઆદિ. તેસંયેવ પુગ્ગલાનન્તિ નિદ્ધારણે સામિવચનં. અપ્પયોગેનાતિ અધિમત્તપ્પયોગેન વિના અપ્પકસિરેન. સસઙ્ખારેન સપ્પયોગેન કિલમન્તો દુક્ખેન પરિનિબ્બાયતીતિ સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી. ઉદ્ધંવાહિભાવેન ઉદ્ધમસ્સ તણ્હાસોતં વટ્ટસોતઞ્ચાતિ, ઉદ્ધં વા ગન્ત્વા પટિલભિતબ્બતો ઉદ્ધમસ્સ મગ્ગસોતન્તિ ઉદ્ધંભોતો. પટિસન્ધિવસેન અકનિટ્ઠં ગચ્છતીતિ અકનિટ્ઠગામી.

એત્થ પન ચતુક્કં વેદિતબ્બં. યો હિ અવિહતો પટ્ઠાય ચત્તારો દેવલોકે સોધેત્વા અકનિટ્ઠં ગન્ત્વા પરિનિબ્બાયતિ, અયં ઉદ્ધંસોતો અકનિટ્ઠગામી નામ. અયઞ્હિ અવિહેસુ કપ્પસહસ્સં વસન્તો અરહત્તં પત્તું અસક્કુણિત્વા અતપ્પં ગચ્છતિ, તત્રાપિ દ્વે કપ્પસહસ્સાનિ વસન્તો અરહત્તં પત્તું અસક્કુણિત્વા સુદસ્સં ગચ્છતિ, તત્રાપિ ચત્તારિ કપ્પસહસ્સાનિ વસન્તો અરહત્તં પત્તું અસક્કુણિત્વા સુદસ્સિં ગચ્છતિ, તત્રાપિ અટ્ઠ કપ્પસહસ્સાનિ વસન્તો અરહત્તં પત્તું અસક્કુણિત્વા અકનિટ્ઠં ગચ્છતિ, તત્થ વસન્તો અગ્ગમગ્ગં અધિગચ્છતિ. તત્થ યો અવિહતો પટ્ઠાય દુતિયં વા ચતુત્થં વા દેવલોકં ગન્ત્વા પરિનિબ્બાયતિ, અયં ઉદ્ધંસોતો ન અકનિટ્ઠગામી નામ. યો કામભવતો ચવિત્વા અકનિટ્ઠેસુ પરિનિબ્બાયતિ, અયં ન ઉદ્ધંસોતો અકનિટ્ઠગામી નામ. યો હેટ્ઠા ચતૂસુ દેવલોકેસુ તત્થ તત્થેવ નિબ્બત્તિત્વા પરિનિબ્બાયતિ, અયં ન ઉદ્ધંસોતો ન અકનિટ્ઠગામીતિ.

એતે પન અવિહેસુ ઉપ્પન્નસમનન્તરઆયુવેમજ્ઝં અપ્પત્વાવ પરિનિબ્બાયનવસેન તયો અન્તરાપરિનિબ્બાયિનો, એકો ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયી, એકો ઉદ્ધંસોતોતિ પઞ્ચવિધો, અસઙ્ખારસસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિવિભાગેન દસ હોન્તિ, તથા અતપ્પસુદસ્સસુદસ્સીસૂતિ ચત્તારો દસકાતિ ચત્તારીસં. અકનિટ્ઠે પન ઉદ્ધંસોતો નત્થિ, તયો અન્તરાપરિનિબ્બાયિનો, એકો ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયીતિ ચત્તારો, અસઙ્ખારસસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિવિભાગેન અટ્ઠાતિ અટ્ઠચત્તારીસં અનાગામિનો. સત્તમાદીસુ નત્થિ વત્તબ્બં.

અનિચ્ચાનુપસ્સીસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. નિદ્દસવત્થુસુત્તવણ્ણના

૨૦. દસમે નિદ્દસવત્થૂનીતિ આદિસદ્દલોપેનાયં નિદ્દેસોતિ આહ ‘‘નિદ્દસાદિવત્થૂની’’તિ. નત્થિ ઇદાનિ ઇમસ્સ દસાતિ નિદ્દસો. પઞ્હોતિ ઞાતું ઇચ્છિતો અત્થો. પુન દસવસ્સો ન હોતીતિ તેસં મતિમત્તમેતન્તિ દસ્સેતું ‘‘સો કિરા’’તિ કિરસદ્દગ્ગહણં. નિદ્દસોતિ ચેતં વચનમત્તં. તસ્સ નિબ્બીસાદિભાવસ્સ વિય નિન્નવાદિભાવસ્સ ચ ઇચ્છિતત્તાતિ દસ્સેતું ‘‘ન કેવલઞ્ચા’’તિઆદિ વુત્તં. ગામે વિચરન્તોતિ ગામે પિણ્ડાય ચરન્તો. ન ઇદં તિત્થિયાનં અધિવચનં તેસુ તન્નિમિત્તસ્સ અભાવા, સાસનેપિ સેખસ્સપિ ન ઇદં અધિવચનં, કિમઙ્ગં પન પુથુજ્જનસ્સ. યસ્સ પનેતં અધિવચનં યેન ચ કારણેન, તં દસ્સેતું ‘‘ખીણાસવસ્સેત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. અપ્પટિસન્ધિકભાવો હિસ્સ પચ્ચક્ખતો કારણં. પરમ્પરાય ઇતરાનિ યાનિ પાળિયં આગતાનિં.

સિક્ખાય સમ્મદેવ આદાનં સિક્ખાસમાદાનં. તં પનસ્સા પારિપૂરિયા વેદિતબ્બન્તિ આહ ‘‘સિક્ખાત્તયપૂરણે’’તિ. સિક્ખાય વા સમ્મદેવ આદિતો પટ્ઠાય રક્ખણં સિક્ખાસમાદાનં. તઞ્ચ અત્થતો પૂરણેન પરિચ્છિન્નં અરક્ખણે સબ્બેન સબ્બં અભાવતો, રક્ખણે ચ પરિપૂરણતો. બલવચ્છન્દોતિ દળ્હચ્છન્દો. આયતિન્તિ અનન્તરાનાગતદિવસાદિકાલો અધિપ્પેતો, ન અનાગતભવોતિ આહ ‘‘અનાગતે પુનદિવસાદીસુપી’’તિ. સિક્ખં પરિપૂરેન્તસ્સ તત્થ નિબદ્ધભત્તિતા અવિગતપેમતા. તેભૂમકધમ્માનં અનિચ્ચાદિવસેન સમ્મદેવ નિજ્ઝાનં ધમ્મનિસામનાતિ આહ ‘‘વિપસ્સનાયેતં અધિવચન’’ન્તિ. તણ્હાવિનયેતિ ભઙ્ગાનુપસ્સનાઞાણાનુભાવસિદ્ધે તણ્હાવિક્ખમ્ભને. એકીભાવેતિ ગણસઙ્ગણિકાકિલેસસઙ્ગણિકાવિગમસિદ્ધે વિવેકવાસે. વીરિયારમ્ભેતિ સમ્મપ્પધાનસ્સ પગ્ગણ્હને. તં પન સબ્બસો વીરિયસ્સ પરિબ્રૂહનં હોતીતિ આહ ‘‘કાયિકચેતસિકસ્સ વીરિયસ્સ પૂરણે’’તિ. સતિયઞ્ચેવ નિપકભાવે ચાતિ સતોકારિતાય ચેવ સમ્પજાનકારિતાય ચ. સતિસમ્પજઞ્ઞબલેનેવ હિ વીરિયારમ્ભો ઇજ્ઝતિ. દિટ્ઠિપટિવેધેતિ મગ્ગસમ્માદિટ્ઠિયા પટિવિજ્ઝને. તેનાહ ‘‘મગ્ગદસ્સને’’તિ.

નિદ્દસવત્થુસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અનુસયવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.