૪. આસવસુત્તવણ્ણના

૫૮. ચતુત્થે સંવરેનાતિ સંવરેન હેતુભૂતેન વા. ઇધાતિ અયં ઇધ-સદ્દો સબ્બાકારતો ઇન્દિયસંવરસંવુતસ્સ પુગ્ગલસ્સ સન્નિસ્સયભૂતસાસનપરિદીપનો, અઞ્ઞસ્સ તથાભાવપ્પટિસેધનો વાતિ વુત્તં ‘‘ઇધાતિ ઇધસ્મિં સાસને’’તિ. પટિસઙ્ખાતિ પટિસઙ્ખાય. સઙ્ખા-સદ્દો ઞાણકોટ્ઠાસપઞ્ઞત્તિગણનાદીસુ દિસ્સતિ ‘‘સઙ્ખાયેકં પટિસેવતી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૧૬૮) હિ ઞાણે દિસ્સતિ. ‘‘પપઞ્ચસઞ્ઞાસઙ્ખા સમુદાચરન્તી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૦૨, ૨૦૪) કોટ્ઠાસે. ‘‘તેસં તેસં ધમ્માનં સઙ્ખા સમઞ્ઞા’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૧૩૧૩-૧૩૧૫) પઞ્ઞત્તિયં. ‘‘ન સુકરં સઙ્ખાતુ’’ન્તિઆદીસુ (સં. નિ. ૨.૧૨૮) ગણનાય. ઇધ પન ઞાણે દટ્ઠબ્બો. તેનેવાહ ‘‘પટિસઞ્જાનિત્વા પચ્ચવેક્ખિત્વાતિ અત્થો’’તિ. આદીનવપચ્ચવેક્ખણા આદીનવપટિસઙ્ખાતિ યોજના. સમ્પલિમટ્ઠન્તિ ઘંસિતં. અનુબ્યઞ્જનસોતિ હત્થપાદસિતઆલોકિતવિલોકિતાદિપ્પકારભાગસો. તઞ્હિ અયોનિસોમનસિકરોતો કિલેસાનં અનુબ્યઞ્જનતો ‘‘અનુબ્યઞ્જન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. નિમિત્તગ્ગાહોતિ ઇત્થિપુરિસનિમિત્તસ્સ સુભનિમિત્તાદિકસ્સ વા કિલેસવત્થુભૂતસ્સ નિમિત્તસ્સ ગાહો. આદિત્તપરિયાયેનાતિ આદિત્તપરિયાયે (સં. નિ. ૪.૨૮; મહાવ. ૫૪) આગતનયેન વેદિતબ્બો.

યથા ઇત્થિયા ઇન્દ્રિયં ઇત્થિન્દ્રિયં, ન એવમિદં, ઇદં પન ચક્ખુમેવ ઇન્દ્રિયન્તિ ચક્ખુન્દ્રિયં. તેનાહ ‘‘ચક્ખુમેવ ઇન્દ્રિય’’ન્તિ. યથા આવાટે નિયતટ્ઠિતિકો કચ્છપો ‘‘આવાટકચ્છપો’’તિ વુચ્ચતિ, એવં તપ્પટિબદ્ધવુત્તિતાય તં ઠાનો સંવરો ચક્ખુન્દ્રિયસંવરો. તેનાહ ‘‘ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરો ચક્ખુન્દ્રિયસંવરો’’તિ. નનુ ચ ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરો વા અસંવરો વા નત્થિ. ન હિ ચક્ખુપસાદં નિસ્સાય સતિ વા મુટ્ઠસ્સચ્ચં વા ઉપ્પજ્જતિ. અપિચ યદા રૂપારમ્મણં ચક્ખુસ્સ આપાથં આગચ્છતિ, તદા ભવઙ્ગે દ્વિક્ખત્તું ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધે કિરિયમનોધાતુ આવજ્જનકિચ્ચં સાધયમાના ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝતિ. તતો ચક્ખુવિઞ્ઞાણં દસ્સનકિચ્ચં, તતો વિપાકમનોધાતુ સમ્પટિચ્છનકિચ્ચં, તતો વિપાકમનોવિઞ્ઞાણધાતુ સન્તીરણકિચ્ચં, તતો કિરિયાહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુ વોટ્ઠબ્બનકિચ્ચં સાધયમાના ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝતિ, તદનન્તરં જવનં જવતિ. તત્થાપિ નેવ ભવઙ્ગસમયે, ન આવજ્જનાદીનં અઞ્ઞતરસમયે ચ સંવરો વા અસંવરો વા અત્થિ. જવનક્ખણે પન સચે દુસ્સીલ્યં વા મુટ્ઠસ્સચ્ચં વા અઞ્ઞાણં વા અક્ખન્તિ વા કોસજ્જં વા ઉપ્પજ્જતિ, અસંવરો હોતિ. તસ્મિં પન સીલાદીસુ ઉપ્પન્નેસુ સંવરો હોતિ, તસ્મા ‘‘ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરો’’તિ કસ્મા વુત્તન્તિ આહ ‘‘જવને ઉપ્પજ્જમાનોપિ હેસ…પે… ચક્ખુન્દ્રિયસંવરોતિ વુચ્ચતી’’તિ.

ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા નગરે ચતૂસુ દ્વારેસુ અસંવુતેસુ કિઞ્ચાપિ અન્તોઘરદ્વારકોટ્ઠકગબ્ભાદયો સુસંવુતા, તથાપિ અન્તોનગરે સબ્બં ભણ્ડં અરક્ખિતં અગોપિતમેવ હોતિ. નગરદ્વારેન હિ પવિસિત્વા ચોરા યદિચ્છકં કરેય્યું, એવમેવં જવને દુસ્સીલ્યાદીસુ ઉપ્પન્નેસુ તસ્મિં અસંવરે સતિ દ્વારમ્પિ અગુત્તં હોતિ ભવઙ્ગમ્પિ આવજ્જનાદીનિ વીથિચિત્તાનિપિ. યથા પન નગરદ્વારેસુ સંવુતેસુ કિઞ્ચાપિ અન્તોઘરાદયો અસંવુતા, તથાપિ અન્તોનગરે સબ્બં ભણ્ડં સુરક્ખિતં સુગોપિતમેવ હોતિ. નગરદ્વારેસુ હિ પિહિતેસુ ચોરાનં પવેસો નત્થિ, એવમેવં જવને સીલાદીસુ ઉપ્પન્નેસુ દ્વારમ્પિ સુગુત્તં હોતિ ભવઙ્ગમ્પિ આવજ્જનાદીનિ વીથિચિત્તાનિપિ, તસ્મા જવનક્ખણે ઉપ્પજ્જમાનોપિ ચક્ખુન્દ્રિયસંવરોતિ વુત્તોતિ.

સંવરેન સમન્નાગતો પુગ્ગલો સંવુતોતિ આહ ‘‘ઉપેતો’’તિ. અયમેવેત્થ અત્થો સુન્દરતરોતિ ઉપરિ પાળિયં સન્દિસ્સનતો વુત્તં. તેનાહ ‘‘તથા હી’’તિઆદિ.

યન્તિ આદેસોતિ ઇમિના લિઙ્ગવિપલ્લાસેન સદ્ધિં વચનવિપલ્લાસો કતોતિ દસ્સેતિ, નિપાતપદં વા એતં પુથુવચનત્થં. વિઘાતકરાતિ ચિત્તવિઘાતકરા, કાયચિત્તદુક્ખનિબ્બત્તકા વા. યથાવુત્તકિલેસહેતુકા દાહાનુબન્ધા વિપાકા એવ વિપાકપરિળાહા. યથા પનેત્થ આસવા અઞ્ઞે ચ વિઘાતકરા કિલેસપરિળાહા સમ્ભવન્તિ, તં દસ્સેતું ‘‘ચક્ખુદ્વારસ્મિઞ્હી’’તિઆદિ વુત્તં. તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. એત્થ ચ સંવરણૂપાયો, સંવરિતબ્બં, સંવરો, યતો સો સંવરો, યત્થ સંવરો, યથા સંવરો, યઞ્ચ સંવરફલન્તિ અયં વિભાગો વેદિતબ્બો. કથં? ‘‘પટિસઙ્ખા યોનિસો’’તિ હિ સંવરણૂપાયો. ચક્ખુન્દ્રિયં સંવરિતબ્બં. સંવરગ્ગહણેન ગહિતા સતિ સંવરો. ‘‘અસંવુતસ્સા’’તિ સંવરણાવધિ. અસંવરતો હિ સંવરણં. સંવરિતબ્બગ્ગહણસિદ્ધો ઇધ સંવરવિસયો. ચક્ખુન્દ્રિયઞ્હિ સંવરણં ઞાણં રૂપારમ્મણે સંવરયતીતિ અવુત્તસિદ્ધોયમત્થો. આસવતન્નિમિત્તકિલેસપરિળાહાભાવો ફલં. એવં સોતદ્વારાદીસુ યોજેતબ્બં. સબ્બત્થેવાતિ મનોદ્વારે પઞ્ચદ્વારે ચાતિ સબ્બસ્મિં દ્વારે.

પટિસઙ્ખા યોનિસો ચીવરન્તિઆદીસુ ‘‘સીતસ્સ પટિઘાતાયા’’તિઆદિના પચ્ચવેક્ખણમેવ યોનિસો પટિસઙ્ખા. ઈદિસન્તિ એવરૂપં ઇટ્ઠારમ્મણં. ભવપત્થનાય અસ્સાદયતોતિ ભવપત્થનામુખેન ભાવિતં આરમ્મણં અસ્સાદેન્તસ્સ. ચીવરન્તિ નિવાસનાદિ યં કિઞ્ચિચીવરં. પટિસેવતીતિ નિવાસનાદિવસેન પરિભુઞ્જતિ. યાવદેવાતિ પયોજનપરિમાણનિયમનં. સીતપ્પટિઘાતાદિયેવ હિ યોગિનો ચીવરપ્પટિસેવનપ્પયોજનં. સીતસ્સાતિ સીતધાતુક્ખોભતો વા ઉતુપરિણામતો વા ઉપ્પન્નસ્સ સીતસ્સ. પટિઘાતાયાતિ પટિઘાતનત્થં તપ્પચ્ચયસ્સ વિકારસ્સ વિનોદનત્થં. ઉણ્હસ્સાતિ અગ્ગિસન્તાપતો ઉપ્પન્નસ્સ ઉણ્હસ્સ. ડંસાદયો પાકટાયેવ. પુન યાવદેવાતિ નિયતપ્પયોજનપરિમાણનિયમનં. નિયતઞ્હિ પયોજનં ચીવરં પટિસેવન્તસ્સ હિરિકોપીનપ્પટિચ્છાદનં, ઇતરં કદાચિ. હિરિકોપીનન્તિ સમ્બાધટ્ઠાનં. યસ્મિઞ્હિ અઙ્ગે વિવટે હિરી કુપ્પતિ વિનસ્સતિ, તં હિરિયા કોપનતો હિરિકોપીનં, તંપટિચ્છાદનત્થં ચીવરં પટિસેવતિ.

પિણ્ડપાતન્તિ યં કિઞ્ચિ આહારં. સો હિ પિણ્ડોલ્યેન ભિક્ખુનો પત્તે પતનતો, તત્થ તત્થ લદ્ધભિક્ખાપિણ્ડાનં પાતો સન્નિપાતોતિ વા ‘‘પિણ્ડપાતો’’તિ વુચ્ચતિ. નેવ દવાયાતિ ન કીળનાય. ન મદાયાતિ ન બલમદમાનમદપુરિસમદત્થં. ન મણ્ડનાયાતિ ન અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનં પીણનભાવત્થં. ન વિભૂસનાયાતિ ન તેસંયેવ સોભત્થં, છવિસમ્પત્તિઅત્થન્તિ અત્થો. ઇમાનિ યથાક્કમં મોહદોસસણ્ઠાનવણ્ણરાગૂપનિસ્સયપ્પહાનત્થાનિ વેદિતબ્બાનિ. પુરિમં વા દ્વયં અત્તનો સંકિલેસુપ્પત્તિનિસેધનત્થં, ઇતરં પરસ્સપિ. ચત્તારિપિ કામસુખલ્લિકાનુયોગસ્સ પહાનત્થં વુત્તાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. કાયસ્સાતિ રૂપકાયસ્સ. ઠિતિયા યાપનાયાતિ પબન્ધટ્ઠિતત્થઞ્ચેવ પવત્તિયા અવિચ્છેદનત્થઞ્ચ, ચિરકાલટ્ઠિતત્થં જીવિતિન્દ્રિયસ્સ પવત્તાપનત્થં. વિહિંસૂપરતિયાતિ જિઘચ્છાદુક્ખસ્સ ઉપરમત્થં. બ્રહ્મચરિયાનુગ્ગહાયાતિ સાસનમગ્ગબ્રહ્મચરિયાનં અનુગ્ગણ્હનત્થં. ઇતીતિ એવં ઇમિના ઉપાયેન. પુરાણઞ્ચ વેદનં પટિહઙ્ખામીતિ પુરાણં અભુત્તપચ્ચયા ઉપ્પજ્જનકવેદનં પટિહનિસ્સામિ. નવઞ્ચ વેદનં ન ઉપ્પાદેસ્સામીતિ નવં ભુત્તપચ્ચયા ઉપ્પજ્જનકવેદનં ન ઉપ્પાદેસ્સામિ. તસ્સા હિ અનુપ્પજ્જનત્થમેવ આહારં પરિભુઞ્જતિ. એત્થ અભુત્તપચ્ચયા ઉપ્પજ્જનકવેદના નામ યથાવુત્તજિઘચ્છાનિમિત્તા વેદના. સા હિ અભુઞ્જન્તસ્સ ભિય્યો ભિય્યોપવડ્ઢનવસેન ઉપ્પજ્જતિ, ભુત્તપચ્ચયા અનુપ્પજ્જનકવેદનાપિ ખુદાનિમિત્તાવ અઙ્ગદાહસૂલાદિવેદના અપ્પવત્તા. સા હિ ભુત્તપચ્ચયા અનુપ્પન્નાવ ન ઉપ્પજ્જિસ્સતિ. વિહિંસાનિમિત્તતા ચેતાસં વિહિંસાય વિસેસો.

યાત્રા ચ મે ભવિસ્સતીતિ યાપના ચ મે ચતુન્નં ઇરિયાપથાનં ભવિસ્સતિ. ‘‘યાપનાયા’’તિ ઇમિના જીવિતિન્દ્રિયયાપના વુત્તા, ઇધ ચતુન્નં ઇરિયાપથાનં અવિચ્છેદસઙ્ખાતા યાપનાતિ અયમેતાસં વિસેસો. અનવજ્જતા ચ ફાસુવિહારો ચાતિ અયુત્તપરિયેસનપ્પટિગ્ગહણપરિભોગપરિવજ્જનેન અનવજ્જતા, પરિમિતપરિભોગેન ફાસુવિહારો. અસપ્પાયાપરિમિતભોજનપચ્ચયા અરતિતન્દીવિજમ્ભિતાવિઞ્ઞુગરહાદિદોસાભાવેન વા અનવજ્જતા. સપ્પાયપરિમિતભોજનપચ્ચયા કાયબલસમ્ભવેન ફાસુવિહારો. યાવદત્થં ઉદરાવદેહકભોજનપરિવજ્જનેન વા સેય્યસુખપસ્સસુખમિદ્ધસુખાદીનં અભાવતો અનવજ્જતા. ચતુપઞ્ચાલોપમત્તઊનભોજનેન ચતુઇરિયાપથયોગ્યતાપાદનતો ફાસુવિહારો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘ચત્તારો પઞ્ચ આલોપે, અભુત્વા ઉદકં પિવે;

અલં ફાસુવિહારાય, પહિતત્તસ્સ ભિક્ખુનો’’તિ. (થેરગા. ૯૮૩; મિ. પ. ૬.૫.૧૦);

એત્તાવતા ચ પયોજનપરિગ્ગહો, મજ્ઝિમા ચ પટિપદા દીપિતા હોતિ. યાત્રા ચ મે ભવિસ્સતીતિ પયોજનપરિગ્ગહદીપના. યાત્રા હિ નં આહારૂપયોગં પયોજેતિ. ધમ્મિકસુખાપરિચ્ચાગહેતુકો ફાસુવિહારો મજ્ઝિમા પટિપદા અન્તદ્વયપરિવજ્જનતો.

સેનાસનન્તિ સેનઞ્ચ આસનઞ્ચ. યત્થ વિહારાદિકે સેતિ નિપજ્જતિ આસતિ નિસીદતિ, તં સેનાસનં. ઉતુપરિસ્સયવિનોદનપ્પટિસલ્લાનારામત્થન્તિ ઉતુયેવ પરિસહનટ્ઠેન પરિસ્સયો સરીરાબાધચિત્તવિક્ખેપકરો, તસ્સ વિનોદનત્થં, અનુપ્પન્નસ્સ અનુપ્પાદનત્થં, ઉપ્પન્નસ્સ વૂપસમનત્થઞ્ચાતિ અત્થો. અથ વા યથાવુત્તો ઉતુ ચ સીહબ્યગ્ઘાદિપાકટપરિસ્સયો ચ રાગદોસાદિપટિચ્છન્નપરિસ્સયો ચ ઉતુપરિસ્સયો, તસ્સ વિનોદનત્થઞ્ચેવ એકીભાવફાસુકત્થઞ્ચ. ચીવરપ્પટિસેવને હિરીકોપીનપ્પટિચ્છાદનં વિય તં નિયતપયોજનન્તિ પુન ‘‘યાવદેવા’’તિ વુત્તં.

ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારન્તિ રોગસ્સ પચ્ચનીકપ્પવત્તિયા ગિલાનપચ્ચયો, તતો એવ ભિસક્કસ્સ અનુઞ્ઞાતવત્થુતાય ભેસજ્જં, જીવિતસ્સ પરિવારસમ્ભારભાવેહિ પરિક્ખારો ચાતિ ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારો, તં. વેય્યાબાધિકાનન્તિ વેય્યાબાધતો ધાતુક્ખોભતો ચ તંનિબ્બત્તકુટ્ઠગણ્ડપીળકાદિરોગતો ઉપ્પન્નાનં. વેદનાનન્તિ દુક્ખવેદનાનં. અબ્યાબજ્ઝપરમતાયાતિ નિદ્દુક્ખપરમભાવાય. યાવ તં દુક્ખં સબ્બં પહીનં હોતિ, તાવ પટિસેવામીતિ યોજના. એવમેત્થ સઙ્ખેપેનેવ પાળિવણ્ણના વેદિતબ્બા. નવવેદનુપ્પાદતોપીતિ ન કેવલં આયતિં એવ વિપાકપરિળાહા, અથ ખો અતિભોજનપચ્ચયા અલંસાટકાદીનં વિય નવવેદનુપ્પાદતોપિ વેદિતબ્બા.

કમ્મટ્ઠાનિકસ્સ ચલનં નામ કમ્મટ્ઠાનપરિચ્ચાગોતિ આહ ‘‘ચલતિ કમ્પતિ કમ્મટ્ઠાનં વિજહતી’’તિ. ‘‘ખમો હોતિ સીતસ્સ ઉણ્હસ્સા’’તિ એત્થ ચ લોમસનાગત્થેરસ્સ વત્થુ કથેતબ્બં. થેરો કિર ચેતિયપબ્બતે પિયઙ્ગુગુહાય પધાનઘરે વિહરન્તો અન્તરટ્ઠકે હિમપાતસમયે લોકન્તરિકનિરયં પચ્ચવેક્ખિત્વા કમ્મટ્ઠાનં અવિજહન્તોવ અબ્ભોકાસે વીતિનામેસિ. ગિમ્હસમયે ચ પચ્છાભત્તં બહિચઙ્કમે કમ્મટ્ઠાનં મનસિકરોતો સેદાપિસ્સ કચ્છેહિ મુચ્ચન્તિ. અથ નં અન્તેવાસિકો આહ – ‘‘ઇધ, ભન્તે, નિસીદથ, સીતલો ઓકાસો’’તિ. થેરો ‘‘ઉણ્હભયેનેવમ્હિ, આવુસો, ઇધ નિસિન્નો’’તિ અવીચિમહાનિરયં પચ્ચવેક્ખિત્વા નિસીદિયેવ. ઉણ્હન્તિ ચેત્થ અગ્ગિસન્તાપોવ વેદિતબ્બો સૂરિયસન્તાપસ્સ પરતો વુચ્ચમાનત્તા. સૂરિયસન્તાપવસેન પનેતં વત્થુ વુત્તં.

યો ચ દ્વે તયો વારે ભત્તં વા પાનીયં વા અલભમાનોપિ અનમતગ્ગે સંસારે અત્તનો પેત્તિવિસયૂપપત્તિં પચ્ચવેક્ખિત્વા અવેધન્તો કમ્મટ્ઠાનં ન વિજહતિયેવ. ડંસમકસવાતાતપસમ્ફસ્સેહિ ફુટ્ઠો ચેપિ તિરચ્છાનૂપપત્તિં પચ્ચવેક્ખિત્વા અવેધન્તો કમ્મટ્ઠાનં ન વિજહતિયેવ. સરીસપસમ્ફસ્સેન ફુટ્ઠો ચાપિ અનમતગ્ગે સંસારે સીહબ્યગ્ઘાદિમુખેસુ અનેકવારં પરિવત્તિતપુબ્બભાવં પચ્ચવેક્ખિત્વા અવેધન્તો કમ્મટ્ઠાનં ન વિજહતિયેવ પધાનિયત્થેરો વિય, અયં ‘‘ખમો જિઘચ્છાય…પે… સરીસપસમ્ફસ્સાન’’ન્તિ વેદિતબ્બો. થેરં કિર ખણ્ડચેલવિહારે કણિકારપધાનિયઘરે અરિયવંસધમ્મં સુણન્તઞ્ઞેવ ઘોરવિસો સપ્પો ડંસિ. થેરો જાનિત્વાપિ પસન્નચિત્તો નિસિન્નો ધમ્મંયેવ સુણાતિ, વિસવેગો થદ્ધો અહોસિ. થેરો ઉપસમ્પદમાળં આદિં કત્વા સીલં પચ્ચવેક્ખિત્વા ‘‘વિસુદ્ધસીલોમ્હી’’તિ પીતિં ઉપ્પાદેસિ, સહ પીતુપ્પાદા વિસં નિવત્તિત્વા પથવિં પાવિસિ. થેરો તત્થેવ ચિત્તેકગ્ગતં લભિત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણિ.

યો પન અક્કોસવસેન દુરુત્તે દુરુત્તત્તાયેવ ચ દુરાગતે અપિ અન્તિમવત્થુસઞ્ઞિતે વચનપથે સુત્વા ખન્તિગુણંયેવ પચ્ચવેક્ખિત્વા ન વેધતિ દીઘભાણકઅભયત્થેરો વિય, અયં ‘‘ખમો દુરુત્તાનં દુરાગતાનં વચનપથાન’’ન્તિ વેદિતબ્બો. થેરો કિર પચ્ચયસન્તોસભાવનારામતાય મહાઅરિયવંસપ્પટિપદં કથેસિ, સબ્બો મહાગામો આગચ્છતિ, થેરસ્સ મહાસક્કારો ઉપ્પજ્જિ. તં અઞ્ઞતરો મહાથેરો અધિવાસેતું અસક્કોન્તો ‘‘દીઘભાણકો ‘અરિયવંસં કથેમી’તિ સબ્બરત્તિં કોલાહલં કરોતી’’તિઆદીહિ અક્કોસિ. ઉભોપિ ચ અત્તનો અત્તનો વિહારં ગચ્છન્તા ગાવુતમત્તં એકપથેન અગમંસુ. સકલગાવુતમ્પિ સો તં અક્કોસિયેવ. તતો યત્થ દ્વિન્નં વિહારાનં મગ્ગો ભિજ્જતિ, તત્થ ઠત્વા દીઘભાણકત્થેરો તં વન્દિત્વા ‘‘એસો, ભન્તે, તુમ્હાકં મગ્ગો’’તિ આહ. સો અસ્સુણન્તો વિય અગમાસિ. થેરોપિ વિહારં ગન્ત્વા પાદે પક્ખાલેત્વા નિસીદિ. તમેનં અન્તેવાસિકો ‘‘કિં, ભન્તે, સકલગાવુતં પરિભાસન્તં ન કિઞ્ચિ અવોચુત્થા’’તિ આહ. થેરો ‘‘ખન્તિયેવાવુસો, મય્હં ભારો, ન અક્ખન્તિ, એકપદુદ્ધારેપિ કમ્મટ્ઠાનવિયોગં ન પસ્સામી’’તિ આહ.

વચનમેવ તદત્થં ઞાપેતુકામાનઞ્ચ પથો ઉપાયોતિ આહ ‘‘વચનમેવ વચનપથો’’તિ. અસુખટ્ઠેન વા તિબ્બા. યઞ્હિ ન સુખં, તં અનિટ્ઠં તિબ્બન્તિ વુચ્ચતિ. અધિવાસકજાતિકો હોતીતિ યથાવુત્તવેદનાનં અધિવાસકસભાવો હોતિ. ચિત્તલપબ્બતે પધાનિયત્થેરસ્સ કિર રત્તિં પધાનેન વીતિનામેત્વા ઠિતસ્સ ઉદરવાતો ઉપ્પજ્જતિ. સો તં અધિવાસેતું અસક્કોન્તો આવત્તતિ પરિવત્તતિ. તમેનં ચઙ્કમનપસ્સે ઠિતો પિણ્ડપાતિયત્થેરો આહ – ‘‘આવુસો, પબ્બજિતો નામ અધિવાસનસીલો હોતી’’તિ. સો ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ અધિવાસેત્વા નિચ્ચલો સયિ. વાતો નાભિતો યાવ હદયં ફાલેસિ. થેરો વેદનં વિક્ખમ્ભેત્વા વિપસ્સન્તો મુહુત્તેન અનાગામી હુત્વા પરિનિબ્બાયિ. એવં સબ્બત્થાતિ ‘‘ઉણ્હેન ફુટ્ઠસ્સ સીતં પત્થયતો’’તિઆદિના સબ્બત્થ ઉણ્હાદિનિમિત્તં કામાસવુપ્પત્તિ વેદિતબ્બા. નત્થિ સુગતિભવે સીતં વા ઉણ્હં વાતિ અનિટ્ઠં સીતં વા ઉણ્હં વા નત્થીતિ અધિપ્પાયો. અત્તગ્ગાહે સતિ અત્તનિયગ્ગાહોતિ આહ ‘‘મય્હં સીતં ઉણ્હન્તિ ગાહો દિટ્ઠાસવો’’તિ.

અહં સમણોતિ ‘‘અહં સમણો, કિં મમ જીવિતેન વા મરણેન વા’’તિ એવં ચિન્તેત્વાતિ અધિપ્પાયો. પચ્ચવેક્ખિત્વાતિ ગામપ્પવેસપ્પયોજનાદિઞ્ચ પચ્ચવેક્ખિત્વા. પટિક્કમતીતિ હત્થિઆદીનં સમીપગમનતો અપક્કમતિ. ઠાયન્તિ એત્થાતિ ઠાનં, કણ્ટકાનં ઠાનં કણ્ટકટ્ઠાનં, યત્થ કણ્ટકાનિ સન્તિ, તં ઓકાસન્તિ વુત્તં હોતિ. અમનુસ્સદુટ્ઠાનીતિ અમનુસ્સસઞ્ચારેન દૂસિતાનિ, સપરિસ્સયાનીતિ અત્થો. અનિયતવત્થુભૂતન્તિ અનિયતસિક્ખાપદસ્સ કારણભૂતં. વેસિયાદિભેદતોતિ વેસિયાવિધવાથુલ્લકુમારિકાપણ્ડકપાનાગારભિક્ખુનિભેદતો. સમાનન્તિ સમં, અવિસમન્તિ અત્થો. અકાસિ વાતિ તાદિસં અનાચારં અકાસિ વા. સીલસંવરસઙ્ખાતેનાતિ કથં પરિવજ્જનં સીલં? અનાસનપરિવજ્જનેન હિ અનાચારપરિવજ્જનં વુત્તં. અનાચારાગોચરપરિવજ્જનં ચારિત્તસીલતાય સીલસંવરો. તથા હિ ભગવતા ‘‘પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો વિહરતી’’તિ (વિભ. ૫૦૮) સીલસંવરવિભજને આચારગોચરસમ્પત્તિં દસ્સેન્તેન ‘‘અત્થિ અનાચારો, અત્થિ અગોચરો’’તિઆદિના (વિભ. ૫૧૩-૫૧૪) આચારગોચરા વિભજિત્વા દસ્સિતા. ‘‘ચણ્ડં હત્થિં પરિવજ્જેતી’’તિ વચનતો હત્થિઆદિપરિવજ્જનમ્પિ ભગવતો વચનાનુટ્ઠાનન્તિ કત્વા આચારસીલમેવાતિ વેદિતબ્બં.

ઇતિપીતિ ઇમિનાપિ કારણેન અયોનિસોમનસિકારસમુટ્ઠિતત્તાપિ, લોભાદિસહગતત્તાપિ, કુસલપ્પટિપક્ખતોપીતિઆદીહિ કારણેહિ અયં વિતક્કો અકુસલોતિ અત્થો. ઇમિના નયેન સાવજ્જોતિઆદીસુપિ અત્થો વેદિતબ્બો. એત્થ ચ અકુસલોતિઆદિના દિટ્ઠધમ્મિકં કામવિતક્કસ્સ આદીનવં દસ્સેતિ, દુક્ખવિપાકોતિ ઇમિના સમ્પરાયિકં. અત્તબ્યાબાધાય સંવત્તતીતિઆદીસુપિ ઇમિનાવ નયેન આદીનવવિભાવના વેદિતબ્બા. ઉપ્પન્નસ્સ કામવિતક્કસ્સ અનધિવાસનં નામ પુન તાદિસસ્સ અનુપ્પાદનં. તં પનસ્સ પહાનં વિનોદનં બ્યન્તિકરણં અનભાવગમનન્તિ ચ વત્તું વટ્ટતીતિ પાળિયં – ‘‘ઉપ્પન્નં કામવિતક્કં નાધિવાસેતી’’તિ વત્વા ‘‘પજહતી’’તિઆદિ વુત્તન્તિ તમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘અનધિવાસેન્તો કિં કરોતી’’તિઆદિમાહ. પહાનઞ્ચેત્થ વિક્ખમ્ભનમેવ, ન સમુચ્છેદોતિ દસ્સેતું ‘‘વિનોદેતી’’તિઆદિ વુત્તન્તિ વિક્ખમ્ભનવસેનેવ અત્થો દસ્સિતો. ઉપ્પન્નુપ્પન્નેતિ તેસં પાપવિતક્કાનં ઉપ્પાદાવત્થાગહણં વા કતં સિયા અનવસેસગ્ગહણં વા. તેસુ પઠમં સન્ધાયાહ ‘‘ઉપ્પન્નમત્તે’’તિ, સમ્પતિજાતેતિ અત્થો. અનવસેસગ્ગહણં બ્યાપનિચ્છાયં હોતીતિ દસ્સેતું ‘‘સતક્ખત્તુમ્પિ ઉપ્પન્નુપ્પન્ને’’તિ વુત્તં.

ઞાતિવિતક્કોતિ ‘‘અમ્હાકં ઞાતયો સુખજીવિનો સમ્પત્તિયુત્તા’’તિઆદિના ગેહસ્સિતપેમવસેન ઞાતકે આરબ્ભ ઉપ્પન્નવિતક્કો. જનપદવિતક્કોતિ ‘‘અમ્હાકં જનપદો સુભિક્ખો સમ્પન્નસસ્સો રમણીયો’’તિઆદિના ગેહસ્સિતપેમવસેન જનપદં આરબ્ભ ઉપ્પન્નવિતક્કો. ઉક્કુટિકપ્પધાનાદીહિ દુક્ખે નિજ્જિણ્ણે સમ્પરાયે સત્તા સુખી હોન્તિ અમરાતિ દુક્કરકારિકાય પટિસંયુત્તો અમરત્થાય વિતક્કો. તં વા આરબ્ભ અમરાવિક્ખેપદિટ્ઠિસહગતો અમરો ચ સો વિતક્કો ચાતિ અમરાવિતક્કો. પરાનુદ્દયતાપટિસંયુત્તોતિ પરેસુ ઉપટ્ઠાકાદીસુ સહનન્દિતાદિવસેન પવત્તો અનુદ્દયતાપતિરૂપકો ગેહસ્સિતપેમપ્પટિસંયુત્તો વિતક્કો. લાભસક્કારસિલોકપ્પટિસંયુત્તોતિ ચીવરાદિલાભેન ચ સક્કારેન ચ કિત્તિસદ્દેન ચ આરમ્મણકરણવસેન પટિસંયુત્તો. અનવઞ્ઞત્તિપ્પટિસંયુત્તોતિ ‘‘અહો વત મં પરે ન અવજાનેય્યું, ન હેટ્ઠા કત્વા મઞ્ઞેય્યું, પાસાણચ્છત્તં વિય ગરું કરેય્યુ’’ન્તિ ઉપ્પન્નવિતક્કો.

કામવિતક્કો કામસઙ્કપ્પનસભાવતો કામાસવપ્પત્તિયા સાતિસયત્તા ચ કામનાકારોતિ આહ ‘‘કામવિતક્કો પનેત્થ કામાસવો’’તિ. તબ્બિસેસોતિ કામાસવવિસેસો ભવસભાવત્તાતિ અધિપ્પાયો. કામવિતક્કાદિકે વિનોદેતિ અત્તનો સન્તાનતો નીહરતિ એતેનાતિ વિનોદનં, વીરિયન્તિ આહ ‘‘વીરિયસંવરસઙ્ખાતેન વિનોદનેના’’તિ.

‘‘સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા ભાવિતા બહુલીકતા વિજ્જાવિમુત્તિયો પરિપૂરેન્તી’’તિ વચનતો વિજ્જાવિમુત્તીનં અનધિગમો તતો ચ સકલવટ્ટદુક્ખાનતિવત્તિ અભાવનાય આદીનવો. વુત્તવિપરિયાયેન ભગવતો ઓરસપુત્તભાવાદિવસેન ચ ભાવનાય આનિસંસો વેદિતબ્બો. થોમેન્તોતિ આસવપહાનસ્સ દુક્કરત્તા તાય એવ દુક્કરકિરિયાય તં અભિત્થવન્તો. સંવરેનેવ પહીનાતિ સંવરેન પહીના એવ. તેન વુત્તં ‘‘ન અપ્પહીનેસુયેવ પહીનસઞ્ઞી’’તિ.

આસવસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.