૧. નાગસુત્તવણ્ણના

૪૩. પઞ્ચમસ્સ પઠમે પરિસિઞ્ચિતુન્તિ (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૭૨) યો ચુણ્ણમત્તિકાદીહિ ગત્તાનિ ઉબ્બટ્ટેન્તો મલ્લકમુટ્ઠાદીહિ વા ઘંસન્તો નહાયતિ, સો ‘‘નહાયતી’’તિ વુચ્ચતિ. યો તથા અકત્વા પકતિયાવ નહાયતિ, સો ‘‘પરિસિઞ્ચતી’’તિ વુચ્ચતિ. ભગવતો ચ સરીરે તથા હરિતબ્બં રજોજલ્લં નામ નુપલિમ્પતિ અચ્છછવિભાવતો, ઉતુગ્ગહણત્થં પન ભગવા કેવલં ઉદકે ઓતરતિ. તેનાહ ‘‘ગત્તાનિ પરિસિઞ્ચિતુ’’ન્તિ.

પુબ્બકોટ્ઠકોતિ પાચીનકોટ્ઠકો. સાવત્થિયં કિર જેતવનવિહારો કદાચિ મહા, કદાચિ ખુદ્દકો. તથા હિ સો વિપસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે યોજનિકો અહોસિ, સિખિસ્સ તિગાવુતો, વેસ્સભુસ્સ અડ્ઢયોજનિકો, કકુસન્ધસ્સ ગાવુતપ્પમાણો, કોણાગમનસ્સ અડ્ઢગાવુતપ્પમાણો, કસ્સપસ્સ વીસતિઉસભપ્પમાણો, અમ્હાકં ભગવતો કાલે અટ્ઠકરીસપ્પમાણો જાતો. તમ્પિ નગરં તસ્સ વિહારસ્સ કદાચિ પાચીનતો હોતિ, કદાચિ દક્ખિણતો, કદાચિ પચ્છિમતો, કદાચિ ઉત્તરતો. જેતવનગન્ધકુટિયં પન ચતુન્નં મઞ્ચપાદાનં પતિટ્ઠિતટ્ઠાનં અચલમેવ. ચત્તારિ હિ અચલચેતિયટ્ઠાનાનિ નામ મહાબોધિપલ્લઙ્કટ્ઠાનં, ઇસિપતને ધમ્મચક્કપ્પવત્તનટ્ઠાનં, સઙ્કસ્સનગરે દેવોરોહનકાલે સોપાનસ્સ પતિટ્ઠાનટ્ઠાનં, મઞ્ચપાદટ્ઠાનન્તિ. અયં પન પુબ્બકોટ્ઠકો કસ્સપદસબલસ્સ વીસતિઉસભવિહારકાલે પાચીનદ્વારકોટ્ઠકો અહોસિ. સો ઇદાનિ ‘‘પુબ્બકોટ્ઠકો’’ત્વેવ પઞ્ઞાયતિ.

કસ્સપદસબલસ્સ કાલે અચિરવતી નગરં પરિક્ખિપિત્વા સન્દમાના પુબ્બકોટ્ઠકં પત્વા ઉદકેન ભિન્દિત્વા મહન્તં ઉદકરહદં માપેસિ સમતિત્તિકં અનુપુબ્બગમ્ભીરં. તત્થ એકં રઞ્ઞો ન્હાનતિત્થં, એકં નાગરાનં, એકં ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ, એકં બુદ્ધાનન્તિ એવં પાટિએક્કાનિ ન્હાનતિત્થાનિ હોન્તિ રમણીયાનિવિપ્પકિણ્ણરજતપટ્ટસદિસવાલુકાનિ. ઇતિ ભગવતા આયસ્મતા આનન્દેન સદ્ધિં યેન અયં એવરૂપો પુબ્બકોટ્ઠકો, તેનુપસઙ્કમિ ગત્તાનિ પરિસિઞ્ચિતું. અથાયસ્મા આનન્દો ઉદકસાટિકં ઉપનામેસિ. ભગવા સુરત્તદુપટ્ટં અપનેત્વા ઉદકસાટિકં નિવાસેસિ. થેરો દુપટ્ટેન સદ્ધિં મહાચીવરં અત્તનો હત્થગતં અકાસિ. ભગવા ઉદકં ઓતરિ, સહોતરણેનેવસ્સ ઉદકે મચ્છકચ્છપા સબ્બે સુવણ્ણવણ્ણા અહેસું, યન્તનાળિકાહિ સુવણ્ણરસધારાનિ સિઞ્ચનકાલો વિય સુવણ્ણપટપ્પસારણકાલો વિય ચ અહોસિ. અથ ભગવતો નહાનવત્તં દસ્સેત્વા પચ્ચુત્તિણ્ણસ્સ થેરો સુરત્તદુપટ્ટં ઉપનામેસિ. ભગવા તં નિવાસેત્વા વિજ્જુલ્લતાસદિસં કાયબન્ધનં બન્ધિત્વા મહાચીવરં અન્તન્તેન સંહરિત્વા પદુમગબ્ભસદિસં કત્વા ઉપનીતં દ્વીસુ કણ્ણેસુ ગહેત્વા અટ્ઠાસિ. તેન વુત્તં ‘‘પુબ્બકોટ્ઠકે ગત્તાનિ પરિસિઞ્ચિત્વા એકચીવરો અટ્ઠાસી’’તિ.

એવં ઠિતસ્સ પન ભગવતો સરીરં વિકસિતપદુમપુપ્ફસદિસં સબ્બપાલિફુલ્લં પારિચ્છત્તકં, તારામરીચિવિકસિતઞ્ચ ગગનતલં સિરિયા અવહસમાનં વિય વિરોચિત્થ, બ્યામપ્પભાપરિક્ખેપવિલાસિની ચસ્સ દ્વત્તિંસવરલક્ખણમાલા ગન્થિત્વા ઠપિતા દ્વત્તિંસ ચન્દિમા વિય, દ્વત્તિંસ સૂરિયા વિય, પટિપાટિયા ઠપિતદ્વત્તિંસચક્કવત્તિદ્વત્તિંસદેવરાજદ્વત્તિંસમહાબ્રહ્માનો વિય ચ અતિવિય વિરોચિત્થ. યસ્મા ચ ભગવતો સરીરં સુધન્તચામીકરસમાનવણ્ણં, સુપરિસોધિતપવાળરુચિરતોરણં, સુવિસુદ્ધનીલરતનાવલિસદિસકેસતનુરુહં, તસ્મા તહં તહં વિનિગ્ગતસુજાતજાતિહિઙ્ગુલકરસૂપસોભિતં ઉપરિ સતમેઘરતનાવલિસુચ્છાદિતં જઙ્ગમમિવ કનકગિરિસિખરં વિરોચિત્થ. તસ્મિઞ્ચ સમયે દસબલસ્સ સરીરતો નિક્ખમિત્વા છબ્બણ્ણરસ્મિયો સમન્તતો અસીતિહત્થપ્પમાણે પદેસે આધાવન્તી વિધાવન્તી રતનાવલિરતનદામરતનચુણ્ણવિપ્પકિણ્ણં વિય પસારિતરતનચિત્તકઞ્ચનપટ્ટમિવ આસિઞ્ચમાનલાખારસધારાચિત્તમિવ ઉક્કાસતનિપાતસમાકુલમિવ નિરન્તરવિપ્પકિણ્ણકણિકારકિઙ્કિણિકપુપ્ફમિવ વાયુવેગસમુદ્ધતચિનપિટ્ઠચુણ્ણરઞ્જિતમિવ ઇન્દધનુવિજ્જુલ્લતાવિતાનસન્થતમિવ ચ ગગનતલં, તં ઠાનં પવનઞ્ચ સમ્મા ફરન્તિ. વણ્ણભૂમિ નામેસા. એવરૂપેસુ ઠાનેસુ બુદ્ધાનં સરીરવણ્ણં વા ગુણવણ્ણં વા ચુણ્ણિયપદેહિ વા ગાથાહિ વા અત્થઞ્ચ ઉપમાયો ચ કારણાનિ ચ આહરિત્વા પટિબલેન ધમ્મકથિકેન પૂરેત્વા કથેતું વટ્ટતિ. એવરૂપેસુ હિ ઠાનેસુ ધમ્મકથિકસ્સ થામો વેદિતબ્બો. પુબ્બસદિસાનિ કુરુમાનોતિ નિરુદકાનિ કુરુમાનો, સુક્ખાપયમાનોતિ અત્થો. સોદકે ગત્તે ચીવરં પારુપન્તસ્સ હિ ચીવરે કણ્ણિકાનિ ઉટ્ઠહન્તિ, પરિક્ખારભણ્ડં દુસ્સતિ, બુદ્ધાનં પન સરીરે રજોજલ્લં ન ઉપલિમ્પતિ, પદુમપત્તે ઉક્ખિત્તઉદકબિન્દુ વિય ઉદકં વિનિવટ્ટેત્વા ગચ્છતિ. એવં સન્તેપિ સિક્ખાગારવતાય ભગવા ‘‘પબ્બજિતવત્તં નામેત’’ન્તિ મહાચીવરં ઉભોસુ કણ્ણેસુ ગહેત્વા પુરતો કાયં પટિચ્છાદેત્વા અટ્ઠાસિ.

તાળિતઞ્ચ વાદિતઞ્ચ તાળિતવાદિતં, તૂરિયાનં તાળિતવાદિતં તૂરિયતાળિતવાદિતં. મહન્તઞ્ચ તં તૂરિયતાળિતવાદિતઞ્ચાતિ મહાતૂરિયતાળિતવાદિતં. તેનાહ ‘‘મહન્તેના’’તિઆદિ. અથ વા ભેરિમુદિઙ્ગપણવાદિતૂરિયાનં તાળિતં વીણાવેળુગોમુખિઆદીનં વાદિતઞ્ચ તૂરિયતાળિતવાદિતન્તિ વા એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

અભિઞ્ઞાપારં ગતોતિ અભિઞ્ઞાપારગૂ. એવં સેસેસુપિ. સો હિ ભગવા સબ્બધમ્મે અભિજાનન્તો ગતોતિ અભિઞ્ઞાપારગૂ. તેસુ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધે પરિજાનન્તો ગતોતિ પરિઞ્ઞાપારગૂ. સબ્બકિલેસે પજહન્તો ગતોતિ પહાનપારગૂ. ચત્તારો મગ્ગે ભાવેન્તો ગતોતિ ભાવનાપારગૂ. નિરોધં સચ્છિકરોન્તો ગતોતિ સચ્છિકિરિયાપારગૂ. સબ્બસમાપત્તિં સમાપજ્જન્તો ગતોતિ સમાપત્તિપારગૂ. સુબ્રહ્મદેવપુત્તાદયોતિ એત્થ સો કિર દેવપુત્તો અચ્છરાસઙ્ઘપરિવુતો નન્દનકીળિતં કત્વા પારિચ્છત્તકમૂલે પઞ્ઞત્તાસને નિસીદિ. તં પઞ્ચસતા પરિવારેત્વા નિસિન્ના, પઞ્ચસતા રુક્ખં અભિરુહિત્વા મધુરસ્સરેન ગાયિત્વા પુપ્ફાનિ પાતેન્તિ. તાનિ ગહેત્વા ઇતરા એકતોવણ્ટિકમાલાવ ગન્થેન્તિ. અથ રુક્ખં અભિરુળ્હા ઉપચ્છેદકવસેન એકપ્પહારેનેવ કાલં કત્વા અવીચિમ્હિ નિબ્બત્તા મહાદુક્ખં અનુભવન્તિ. અથ કાલે ગચ્છન્તે દેવપુત્તો ‘‘ઇમાસં નેવ સદ્દો સુય્યતિ, ન પુપ્ફાનિ પાતેન્તિ, કહં નુ ખો ગતા’’તિ આવજ્જેન્તો નિરયે નિબ્બત્તભાવં દિસ્વા પિયવત્થુકસોકેન રુપ્પમાનો ચિન્તેસિ – ‘‘એતા તાવ યથાકમ્મેન ગતા, મય્હં આયુસઙ્ખારો કિત્તકો’’તિ. સો ‘‘સત્તમે દિવસે મયાપિ અવસેસાહિ પઞ્ચસતાહિ સદ્ધિં કાલં કત્વા તત્થેવ નિબ્બત્તિતબ્બ’’ન્તિ દિસ્વા બલવતરેન સોકેન સમપ્પિતો. ‘‘ઇમં મય્હં સોકં સદેવકે લોકે અઞ્ઞત્ર તથાગતા નિબ્બાપેતું સમત્થો નત્થી’’તિ ચિન્તેત્વા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં ઠિતો –

‘‘નિચ્ચં ઉત્રસ્તમિદં ચિત્તં, નિચ્ચં ઉબ્બિગ્ગમિદં મનો;

અનુપ્પન્નેસુ કિચ્છેસુ, અથો ઉપ્પતિતેસુ ચ;

સચે અત્થિ અનુત્રસ્તં, તં મે અક્ખાહિ પુચ્છિતો’’તિ. (સં. નિ. ૧.૯૮) –

ઇમં ગાથમભાસિ. ભગવાપિસ્સ –

‘‘નાઞ્ઞત્ર બોજ્ઝા તપસા, નાઞ્ઞત્રિન્દ્રિયસંવરા;

નાઞ્ઞત્ર સબ્બનિસ્સગ્ગા, સોત્થિં પસ્સામિ પાણિન’’ન્તિ. (સં. નિ. ૧.૯૮) –

ધમ્મં દેસેસિ. સો દેસનાપરિયોસાને વિગતસોકો પઞ્ચહિ અચ્છરાસતેહિ સદ્ધિં સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાય ભગવન્તં નમસ્સમાનો અટ્ઠાસિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં ‘‘દુક્ખપ્પત્તા સુબ્રહ્મદેવપુત્તાદયો’’તિ. આદિ-સદ્દેન ચન્દસૂરિયદેવપુત્તાદયો સઙ્ગણ્હાતિ. ચતૂહિ કારણેહીતિ આરકત્તા, અરીનં અરાનઞ્ચ હતત્તા, પચ્ચયાદીનં અરહત્તા, પાપકરણે રહાભાવાતિ ઇમેહિ ચતૂહિ કારણેહિ.

દસવિધસંયોજનાનીતિ ઓરમ્ભાગિયુદ્ધમ્ભાગિયભેદતો દસવિધસંયોજનાનિ. સબ્બે અચ્ચરુચીતિ સબ્બસત્તે અતિક્કમિત્વા પવત્તરુચિ. અટ્ઠમકન્તિ સોતાપત્તિમગ્ગટ્ઠં સન્ધાય વદતિ. સોતાપન્નોતિ ફલટ્ઠો ગહિતો.

સોરચ્ચન્તિ ‘‘તત્થ કતમં સોરચ્ચં? યો કાયિકો અવીતિક્કમો, વાચસિકો અવીતિક્કમો, કાયિકવાચસિકો અવીતિક્કમો, ઇદં વુચ્ચતિ સોરચ્ચં, સબ્બાપિ સીલસંવરો સોરચ્ચ’’ન્તિ (ધ. સ. ૧૩૪૯) વચનતો સુચિસીલં ‘‘સોરચ્ચ’’ન્તિ વુત્તં. કરૂણાતિ કરુણાબ્રહ્મવિહારમાહ. કરુણાપુબ્બભાગોતિ તસ્સ પુબ્બભાગં ઉપચારજ્ઝાનં વદતિ.

દુવિધેન ઝાનેનાતિ આરમ્મણૂપનિજ્ઝાનલક્ખણૂપનિજ્ઝાનભેદતો દુવિધેન ઝાનમનેન. પઞ્ચવિધમિચ્છાજીવવસેનાતિ કુહનાલપનાનેમિત્તિકતાનિપ્પેસિકતાલાભેનલાભંનિજિગીસનતાસઙ્ખાત- પઞ્ચવિધમિચ્છાજીવવસેન. ન લિપ્પતીતિ ન અલ્લીયતિ અનુસયતો આરમ્મણકરણતો વા તણ્હાદિટ્ઠિઅભિનિવેસાભાવતો. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

નાગસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.