૫. ધમ્મિકવગ્ગો
૧. નાગસુત્તવણ્ણના
૪૩. પઞ્ચમસ્સ પઠમે પરિસિઞ્ચિતુન્તિ (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૭૨) યો ચુણ્ણમત્તિકાદીહિ ગત્તાનિ ઉબ્બટ્ટેન્તો મલ્લકમુટ્ઠાદીહિ વા ઘંસન્તો નહાયતિ, સો ‘‘નહાયતી’’તિ વુચ્ચતિ. યો તથા અકત્વા પકતિયાવ નહાયતિ, સો ‘‘પરિસિઞ્ચતી’’તિ વુચ્ચતિ. ભગવતો ચ સરીરે તથા હરિતબ્બં રજોજલ્લં નામ નુપલિમ્પતિ અચ્છછવિભાવતો, ઉતુગ્ગહણત્થં પન ભગવા કેવલં ઉદકે ઓતરતિ. તેનાહ ‘‘ગત્તાનિ પરિસિઞ્ચિતુ’’ન્તિ.
પુબ્બકોટ્ઠકોતિ પાચીનકોટ્ઠકો. સાવત્થિયં કિર જેતવનવિહારો કદાચિ મહા, કદાચિ ખુદ્દકો. તથા હિ સો વિપસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે યોજનિકો અહોસિ, સિખિસ્સ તિગાવુતો, વેસ્સભુસ્સ અડ્ઢયોજનિકો, કકુસન્ધસ્સ ગાવુતપ્પમાણો, કોણાગમનસ્સ અડ્ઢગાવુતપ્પમાણો, કસ્સપસ્સ વીસતિઉસભપ્પમાણો, અમ્હાકં ભગવતો કાલે અટ્ઠકરીસપ્પમાણો જાતો. તમ્પિ નગરં તસ્સ વિહારસ્સ કદાચિ પાચીનતો હોતિ, કદાચિ દક્ખિણતો, કદાચિ પચ્છિમતો, કદાચિ ઉત્તરતો. જેતવનગન્ધકુટિયં પન ચતુન્નં મઞ્ચપાદાનં પતિટ્ઠિતટ્ઠાનં અચલમેવ. ચત્તારિ હિ અચલચેતિયટ્ઠાનાનિ નામ મહાબોધિપલ્લઙ્કટ્ઠાનં, ઇસિપતને ધમ્મચક્કપ્પવત્તનટ્ઠાનં, સઙ્કસ્સનગરે દેવોરોહનકાલે સોપાનસ્સ પતિટ્ઠાનટ્ઠાનં, મઞ્ચપાદટ્ઠાનન્તિ. અયં પન પુબ્બકોટ્ઠકો કસ્સપદસબલસ્સ વીસતિઉસભવિહારકાલે પાચીનદ્વારકોટ્ઠકો અહોસિ. સો ઇદાનિ ‘‘પુબ્બકોટ્ઠકો’’ત્વેવ પઞ્ઞાયતિ.
કસ્સપદસબલસ્સ કાલે અચિરવતી નગરં પરિક્ખિપિત્વા સન્દમાના પુબ્બકોટ્ઠકં પત્વા ઉદકેન ભિન્દિત્વા મહન્તં ઉદકરહદં માપેસિ સમતિત્તિકં અનુપુબ્બગમ્ભીરં. તત્થ એકં રઞ્ઞો ન્હાનતિત્થં, એકં નાગરાનં, એકં ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ, એકં બુદ્ધાનન્તિ એવં પાટિએક્કાનિ ન્હાનતિત્થાનિ હોન્તિ રમણીયાનિવિપ્પકિણ્ણરજતપટ્ટસદિસવાલુકાનિ. ઇતિ ભગવતા આયસ્મતા આનન્દેન સદ્ધિં યેન અયં એવરૂપો પુબ્બકોટ્ઠકો, તેનુપસઙ્કમિ ગત્તાનિ પરિસિઞ્ચિતું. અથાયસ્મા આનન્દો ઉદકસાટિકં ઉપનામેસિ. ભગવા સુરત્તદુપટ્ટં અપનેત્વા ઉદકસાટિકં નિવાસેસિ. થેરો દુપટ્ટેન સદ્ધિં મહાચીવરં અત્તનો હત્થગતં અકાસિ. ભગવા ઉદકં ઓતરિ, સહોતરણેનેવસ્સ ઉદકે મચ્છકચ્છપા સબ્બે સુવણ્ણવણ્ણા અહેસું, યન્તનાળિકાહિ સુવણ્ણરસધારાનિ સિઞ્ચનકાલો વિય સુવણ્ણપટપ્પસારણકાલો વિય ચ અહોસિ. અથ ભગવતો નહાનવત્તં દસ્સેત્વા પચ્ચુત્તિણ્ણસ્સ થેરો સુરત્તદુપટ્ટં ઉપનામેસિ. ભગવા તં નિવાસેત્વા વિજ્જુલ્લતાસદિસં કાયબન્ધનં બન્ધિત્વા મહાચીવરં અન્તન્તેન સંહરિત્વા પદુમગબ્ભસદિસં કત્વા ઉપનીતં દ્વીસુ કણ્ણેસુ ગહેત્વા અટ્ઠાસિ. તેન વુત્તં ‘‘પુબ્બકોટ્ઠકે ગત્તાનિ પરિસિઞ્ચિત્વા એકચીવરો અટ્ઠાસી’’તિ.
એવં ઠિતસ્સ પન ભગવતો સરીરં વિકસિતપદુમપુપ્ફસદિસં સબ્બપાલિફુલ્લં પારિચ્છત્તકં, તારામરીચિવિકસિતઞ્ચ ગગનતલં સિરિયા અવહસમાનં વિય વિરોચિત્થ, બ્યામપ્પભાપરિક્ખેપવિલાસિની ચસ્સ દ્વત્તિંસવરલક્ખણમાલા ગન્થિત્વા ઠપિતા દ્વત્તિંસ ચન્દિમા વિય, દ્વત્તિંસ સૂરિયા વિય, પટિપાટિયા ઠપિતદ્વત્તિંસચક્કવત્તિદ્વત્તિંસદેવરાજદ્વત્તિંસમહાબ્રહ્માનો વિય ચ અતિવિય વિરોચિત્થ. યસ્મા ચ ભગવતો સરીરં સુધન્તચામીકરસમાનવણ્ણં, સુપરિસોધિતપવાળરુચિરતોરણં, સુવિસુદ્ધનીલરતનાવલિસદિસકેસતનુરુહં, તસ્મા તહં તહં વિનિગ્ગતસુજાતજાતિહિઙ્ગુલકરસૂપસોભિતં ઉપરિ સતમેઘરતનાવલિસુચ્છાદિતં જઙ્ગમમિવ કનકગિરિસિખરં વિરોચિત્થ. તસ્મિઞ્ચ સમયે દસબલસ્સ સરીરતો નિક્ખમિત્વા છબ્બણ્ણરસ્મિયો સમન્તતો અસીતિહત્થપ્પમાણે પદેસે આધાવન્તી વિધાવન્તી રતનાવલિરતનદામરતનચુણ્ણવિપ્પકિણ્ણં વિય પસારિતરતનચિત્તકઞ્ચનપટ્ટમિવ આસિઞ્ચમાનલાખારસધારાચિત્તમિવ ઉક્કાસતનિપાતસમાકુલમિવ નિરન્તરવિપ્પકિણ્ણકણિકારકિઙ્કિણિકપુપ્ફમિવ વાયુવેગસમુદ્ધતચિનપિટ્ઠચુણ્ણરઞ્જિતમિવ ઇન્દધનુવિજ્જુલ્લતાવિતાનસન્થતમિવ ચ ગગનતલં, તં ઠાનં પવનઞ્ચ સમ્મા ફરન્તિ. વણ્ણભૂમિ નામેસા. એવરૂપેસુ ઠાનેસુ બુદ્ધાનં સરીરવણ્ણં વા ગુણવણ્ણં વા ચુણ્ણિયપદેહિ વા ગાથાહિ વા અત્થઞ્ચ ઉપમાયો ચ કારણાનિ ચ આહરિત્વા પટિબલેન ધમ્મકથિકેન પૂરેત્વા કથેતું વટ્ટતિ. એવરૂપેસુ હિ ઠાનેસુ ધમ્મકથિકસ્સ થામો વેદિતબ્બો. પુબ્બસદિસાનિ કુરુમાનોતિ નિરુદકાનિ કુરુમાનો, સુક્ખાપયમાનોતિ અત્થો. સોદકે ગત્તે ચીવરં પારુપન્તસ્સ હિ ચીવરે કણ્ણિકાનિ ઉટ્ઠહન્તિ, પરિક્ખારભણ્ડં દુસ્સતિ, બુદ્ધાનં પન સરીરે રજોજલ્લં ન ઉપલિમ્પતિ, પદુમપત્તે ઉક્ખિત્તઉદકબિન્દુ વિય ઉદકં વિનિવટ્ટેત્વા ગચ્છતિ. એવં સન્તેપિ સિક્ખાગારવતાય ભગવા ‘‘પબ્બજિતવત્તં નામેત’’ન્તિ મહાચીવરં ઉભોસુ કણ્ણેસુ ગહેત્વા પુરતો કાયં પટિચ્છાદેત્વા અટ્ઠાસિ.
તાળિતઞ્ચ વાદિતઞ્ચ તાળિતવાદિતં, તૂરિયાનં તાળિતવાદિતં તૂરિયતાળિતવાદિતં. મહન્તઞ્ચ તં તૂરિયતાળિતવાદિતઞ્ચાતિ મહાતૂરિયતાળિતવાદિતં. તેનાહ ‘‘મહન્તેના’’તિઆદિ. અથ વા ભેરિમુદિઙ્ગપણવાદિતૂરિયાનં તાળિતં વીણાવેળુગોમુખિઆદીનં વાદિતઞ્ચ તૂરિયતાળિતવાદિતન્તિ વા એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.
અભિઞ્ઞાપારં ગતોતિ અભિઞ્ઞાપારગૂ. એવં સેસેસુપિ. સો હિ ભગવા સબ્બધમ્મે અભિજાનન્તો ગતોતિ અભિઞ્ઞાપારગૂ. તેસુ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધે પરિજાનન્તો ગતોતિ પરિઞ્ઞાપારગૂ. સબ્બકિલેસે પજહન્તો ગતોતિ પહાનપારગૂ. ચત્તારો મગ્ગે ભાવેન્તો ગતોતિ ભાવનાપારગૂ. નિરોધં સચ્છિકરોન્તો ગતોતિ સચ્છિકિરિયાપારગૂ. સબ્બસમાપત્તિં સમાપજ્જન્તો ગતોતિ સમાપત્તિપારગૂ. સુબ્રહ્મદેવપુત્તાદયોતિ એત્થ સો કિર દેવપુત્તો અચ્છરાસઙ્ઘપરિવુતો નન્દનકીળિતં કત્વા પારિચ્છત્તકમૂલે પઞ્ઞત્તાસને નિસીદિ. તં પઞ્ચસતા પરિવારેત્વા નિસિન્ના, પઞ્ચસતા રુક્ખં અભિરુહિત્વા મધુરસ્સરેન ગાયિત્વા પુપ્ફાનિ પાતેન્તિ. તાનિ ગહેત્વા ઇતરા એકતોવણ્ટિકમાલાવ ગન્થેન્તિ. અથ રુક્ખં અભિરુળ્હા ઉપચ્છેદકવસેન એકપ્પહારેનેવ કાલં કત્વા અવીચિમ્હિ નિબ્બત્તા મહાદુક્ખં અનુભવન્તિ. અથ કાલે ગચ્છન્તે દેવપુત્તો ‘‘ઇમાસં નેવ સદ્દો સુય્યતિ, ન પુપ્ફાનિ પાતેન્તિ, કહં નુ ખો ગતા’’તિ આવજ્જેન્તો નિરયે નિબ્બત્તભાવં દિસ્વા પિયવત્થુકસોકેન રુપ્પમાનો ચિન્તેસિ – ‘‘એતા તાવ યથાકમ્મેન ગતા, મય્હં આયુસઙ્ખારો કિત્તકો’’તિ. સો ‘‘સત્તમે દિવસે મયાપિ અવસેસાહિ પઞ્ચસતાહિ સદ્ધિં કાલં કત્વા તત્થેવ નિબ્બત્તિતબ્બ’’ન્તિ દિસ્વા બલવતરેન સોકેન સમપ્પિતો. ‘‘ઇમં મય્હં સોકં સદેવકે લોકે અઞ્ઞત્ર તથાગતા નિબ્બાપેતું સમત્થો નત્થી’’તિ ચિન્તેત્વા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં ઠિતો –
‘‘નિચ્ચં ઉત્રસ્તમિદં ચિત્તં, નિચ્ચં ઉબ્બિગ્ગમિદં મનો;
અનુપ્પન્નેસુ કિચ્છેસુ, અથો ઉપ્પતિતેસુ ચ;
સચે અત્થિ અનુત્રસ્તં, તં મે અક્ખાહિ પુચ્છિતો’’તિ. (સં. નિ. ૧.૯૮) –
ઇમં ગાથમભાસિ. ભગવાપિસ્સ –
‘‘નાઞ્ઞત્ર બોજ્ઝા તપસા, નાઞ્ઞત્રિન્દ્રિયસંવરા;
નાઞ્ઞત્ર સબ્બનિસ્સગ્ગા, સોત્થિં પસ્સામિ પાણિન’’ન્તિ. (સં. નિ. ૧.૯૮) –
ધમ્મં દેસેસિ. સો દેસનાપરિયોસાને વિગતસોકો પઞ્ચહિ અચ્છરાસતેહિ સદ્ધિં સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાય ભગવન્તં નમસ્સમાનો અટ્ઠાસિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં ‘‘દુક્ખપ્પત્તા સુબ્રહ્મદેવપુત્તાદયો’’તિ. આદિ-સદ્દેન ચન્દસૂરિયદેવપુત્તાદયો સઙ્ગણ્હાતિ. ચતૂહિ કારણેહીતિ આરકત્તા, અરીનં અરાનઞ્ચ હતત્તા, પચ્ચયાદીનં અરહત્તા, પાપકરણે રહાભાવાતિ ઇમેહિ ચતૂહિ કારણેહિ.
દસવિધસંયોજનાનીતિ ઓરમ્ભાગિયુદ્ધમ્ભાગિયભેદતો દસવિધસંયોજનાનિ. સબ્બે અચ્ચરુચીતિ સબ્બસત્તે અતિક્કમિત્વા પવત્તરુચિ. અટ્ઠમકન્તિ સોતાપત્તિમગ્ગટ્ઠં સન્ધાય વદતિ. સોતાપન્નોતિ ફલટ્ઠો ગહિતો.
સોરચ્ચન્તિ ‘‘તત્થ કતમં સોરચ્ચં? યો કાયિકો અવીતિક્કમો, વાચસિકો અવીતિક્કમો, કાયિકવાચસિકો અવીતિક્કમો, ઇદં વુચ્ચતિ સોરચ્ચં, સબ્બાપિ સીલસંવરો સોરચ્ચ’’ન્તિ (ધ. સ. ૧૩૪૯) વચનતો સુચિસીલં ‘‘સોરચ્ચ’’ન્તિ વુત્તં. કરૂણાતિ કરુણાબ્રહ્મવિહારમાહ. કરુણાપુબ્બભાગોતિ તસ્સ પુબ્બભાગં ઉપચારજ્ઝાનં વદતિ.
દુવિધેન ઝાનેનાતિ આરમ્મણૂપનિજ્ઝાનલક્ખણૂપનિજ્ઝાનભેદતો દુવિધેન ઝાનમનેન. પઞ્ચવિધમિચ્છાજીવવસેનાતિ કુહનાલપનાનેમિત્તિકતાનિપ્પેસિકતાલાભેનલાભંનિજિગીસનતાસઙ્ખાત- પઞ્ચવિધમિચ્છાજીવવસેન. ન લિપ્પતીતિ ન અલ્લીયતિ અનુસયતો આરમ્મણકરણતો વા તણ્હાદિટ્ઠિઅભિનિવેસાભાવતો. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.
નાગસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૨. મિગસાલાસુત્તવણ્ણના
૪૪. દુતિયે સમસમગતિયાતિ ક-કારસ્સ ય-કારવસેન નિદ્દેસોતિ આહ ‘‘સમભાવેનેવ સમગતિકા’’તિ. ભવિસ્સન્તીતિ અતીતત્થે અનાગતવચનં કતન્તિ આહ ‘‘ભવિસ્સન્તીતિ જાતા’’તિ. પુરાણસ્સ હિ ઇસિદત્તસ્સ ચ સમગતિકં સન્ધાય સા એવમાહ.
અમ્મકાતિ માતુગામો. ઉપચારવચનઞ્હેતં. ઇત્થીસુ યદિદં અમ્મકા માતુગામો જનની જનિકાતિ. તેનાહ ‘‘ઇત્થી હુત્વા ઇત્થિસઞ્ઞાય એવ સમન્નાગતા’’તિ.
દિટ્ઠિયા પટિવિજ્ઝિતબ્બં અપ્પટિવિદ્ધં હોતીતિ અત્થતો કારણતો ચ પઞ્ઞાય પટિવિજ્ઝિતબ્બં અપ્પટિવિદ્ધં હોતિ, નિજ્જટં નિગ્ગુમ્બં કત્વા યાથાવતો અવિદિતં હોતિ. સમયે સમયે કિલેસેહિ વિમુચ્ચનકં પીતિપામોજ્જં ઇધ સામાયિકં મ-કારે અકારસ્સ દીઘં કત્વા. તેનાહ – ‘‘સામાયિકમ્પિ વિમુત્તિં ન લભતીતિ કાલાનુકાલં ધમ્મસ્સવનં નિસ્સાય પીતિપામોજ્જં ન લભતી’’તિ. પમિણન્તીતિ એત્થ આરમ્ભત્થો પ-સદ્દોતિ આહ ‘‘તુલેતું આરભન્તી’’તિ. પણીતોતિ વિસિટ્ઠો.
તદન્તરન્તિ વચનવિપલ્લાસેન ઉપયોગત્થે સામિવચનં કતન્તિ આહ ‘‘તં અન્તરં તં કારણ’’ન્તિ. લોભસ્સ અપરાપરુપ્પત્તિયા બહુવચનવસેન ‘‘લોભધમ્મા’’તિ વુત્તા. સીલેન વિસેસી અહોસિ મેથુનધમ્મવિરતિયા સમન્નાગતત્તા.
મિગસાલાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૩-૬. ઇણસુત્તાદિવણ્ણના
૪૫-૪૮. તતિયે દલિદ્દો નામ દુગ્ગતો, તસ્સ ભાવો દાલિદ્દિયં. ન એતસ્સ સકં સાપતેય્યન્તિ અસ્સકો, અસાપતેય્યો. તેનાહ ‘‘અત્તનો સન્તકેન રહિતો’’તિ. ‘‘બુદ્ધો ધમ્મો સઙ્ઘો’’તિ વુત્તે ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો ભગવા, સ્વાક્ખાતો ધમ્મો, સુપ્પટિપન્નો સઙ્ઘો’’તિ કેનચિ અકમ્પિયભાવેન ઓકપ્પનં રતનત્તયગુણે ઓગાહેત્વા કપ્પનં ઓકપ્પનસદ્ધા નામ. ‘‘ઇદં અકુસલં કમ્મં નો સકં, ઇદં પન કમ્મં સક’’ન્તિ એવં બ્યતિરેકતો અન્વયતો ચ કમ્મસ્સકતજાનનપઞ્ઞા કમ્મસ્સકતપઞ્ઞા. તિવિધઞ્હિ દુચ્ચરિતં અત્તના કતમ્પિ સકકમ્મં નામ ન હોતિ અત્થભઞ્જનતો. સુચરિતં સકકમ્મં નામ અત્થજનનતો. ઇણાદાનસ્મિન્તિ પચ્ચત્તવચનત્થે એતં ભુમ્મન્તિ આહ ‘‘ઇણગ્ગહણં વદામી’’તિ.
કટગ્ગાહોતિ કતં સબ્બસો સિદ્ધમેવ કત્વા ગહણં. સો પન વિજયલાભો હોતીતિ આહ ‘‘જયગ્ગાહો’’તિ. હિરિમનો એતસ્સાતિ હિરિમનોતિ આહ ‘‘હિરિસમ્પયુત્તચિત્તો’’તિ, પાપજિગુચ્છનલક્ખણાય હિરિયા સમ્પયુત્તચિત્તોતિ અત્થો. ઓત્તપ્પતિ ઉબ્બિજ્જતિ ભાયતિ સીલેનાતિ ઓત્તપ્પી, ઓત્તપ્પેન સમન્નાગતો. નિરામિસં સુખન્તિ તતિયજ્ઝાનસુખં દૂરસમુસ્સારિતકામામિસત્તા. ઉપેક્ખન્તિ ચતુત્થજ્ઝાનુપેક્ખં, ન યં કિઞ્ચિ ઉપેક્ખાવેદનન્તિ આહ ‘‘ચતુત્થજ્ઝાનુપેક્ખ’’ન્તિ. આરદ્ધવીરિયોતિ પગ્ગહિતપરિપુણ્ણકાયિકચેતસિકવીરિયોતિ અત્થો. યો ગણસઙ્ગણિકં વિનોદેત્વા ચતૂસુ ઇરિયાપથેસુ અટ્ઠઆરમ્ભવત્થુવસેન એકકો હોતિ, તસ્સ કાયિકં વીરિયં આરદ્ધં નામ હોતિ. ચિત્તસઙ્ગણિકં વિનોદેત્વા અટ્ઠસમાપત્તિવસેન એકકો હોતિ. ગમને ઉપ્પન્નકિલેસસ્સ ઠાનં પાપુણિતું ન દેતિ, ઠાને ઉપ્પન્નકિલેસસ્સ નિસજ્જં, નિસજ્જાય ઉપ્પન્નકિલેસસ્સ સયનં પાપુણિતું ન દેતિ, ઉપ્પન્નટ્ઠાનેયેવ કિલેસે નિગ્ગણ્હાતિ. અયં ચેતસિકં વીરિયં આરદ્ધં નામ હોતિ. પટિપક્ખદૂરીભાવેન સેટ્ઠટ્ઠેન ચ એકો ઉદેતીતિ એકોદિ, એકગ્ગતા. તસ્સ યોગતો એકગ્ગચિત્તો ઇધ એકોદિ. પટિપક્ખતો અત્તાનં નિપાતિ, તં વા નિપયતિ વિસોસેતીતિ નિપકો. અઞ્ઞતરં કાયાદિભેદં આરમ્મણં સાતિસયાય સતિયા સરતીતિ સતો. તેનાહ ‘‘એકગ્ગચિત્તો’’તિઆદિ.
અકુપ્પા મે વિમુત્તીતિ મય્હં અરહત્તફલવિમુત્તિ અકુપ્પતાય અકુપ્પારમ્મણતાય ચ અકુપ્પા. સા હિ રાગાદીહિ ન કુપ્પતીતિ અકુપ્પતાયપિ અકુપ્પા. અકુપ્પં નિબ્બાનમસ્સા આરમ્મણન્તિ અકુપ્પારમ્મણતાયપિ અકુપ્પા. તેનેવાહ ‘‘અકુપ્પારમ્મણત્તા’’તિઆદિ. ભવસંયોજનાનન્તિ કામરાગપટિઘમાનદિટ્ઠિવિચિકિચ્છાસીલબ્બતપરામાસભવરાગઇસ્સામચ્છરિય- અવિજ્જાસઙ્ખાતાનં દસન્નં સંયોજનાનં. ઇમાનિ હિ સત્તે ભવેસુ સંયોજેન્તિ ઉપનિબન્ધન્તિ ભવાભવેન સંયોજેન્તિ, તસ્મા ભવસંયોજનાનીતિ વુચ્ચન્તિ. ખીણાસવો ઉત્તમઅણણો કિલેસઇણાનં અભાવતો. અઞ્ઞે હિ સત્તા યાવ ન કિલેસા પહીયન્તિ, તાવ સઇણા નામ અસેરિવિહારભાવતો. ચતુત્થાદીનિ ઉત્તાનત્થાનિ.
ઇણસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૭. ખેમસુત્તવણ્ણના
૪૯. સત્તમે વુત્થબ્રહ્મચરિયવાસોતિ નિવુત્થબ્રહ્મચરિયવાસો. કતકરણીયોતિ એત્થ કરણીયન્તિ પરિઞ્ઞાપહાનભાવનાસચ્છિકિરિયમાહ. તં પન યસ્મા ચતૂહિ મગ્ગેહિ પચ્ચેકં ચતૂસુ સચ્ચેસુ કત્તબ્બત્તા સોળસવિધં વેદિતબ્બં. તેનાહ ‘‘ચતૂહિ મગ્ગેહિ કત્તબ્બ’’ન્તિ. ખન્ધકિલેસઅભિસઙ્ખારસઙ્ખાતા તયો ઓસીદાપનટ્ઠેન ભારા વિયાતિ ભારા. તે ઓહિતા ઓરોપિતા નિક્ખિત્તા પાતિતા એતેનાતિ ઓહિતભારો. તેનાહ ‘‘ખન્ધભારં…પે… ઓતારેત્વા ઠિતો’’તિ. અનુપ્પત્તો સદત્થન્તિ અનુપ્પત્તસદત્થો. સદત્થોતિ ચ સકત્થમાહ ક-કારસ્સ દ-કારં કત્વા. એત્થ હિ અરહત્તં અત્તનો યોનિસોમનસિકારાયત્તત્તા અત્તૂપનિબન્ધટ્ઠેન સસન્તાનપરિયાપન્નત્તા અત્તાનં અવિજહનટ્ઠેન અત્તનો ઉત્તમત્થેન ચ અત્તનો અત્થત્તા ‘‘સકત્થો’’તિ વુચ્ચતિ. તેનાહ ‘‘સદત્થો વુચ્ચતિ અરહત્ત’’ન્તિ. સમ્મદઞ્ઞા વિમુત્તોતિ સમ્મા અઞ્ઞાય વિમુત્તો, અચ્છિન્નભૂતાય મગ્ગપઞ્ઞાય સમ્મા યથાભૂતં દુક્ખાદીસુ યો યથા જાનિતબ્બો, તથા જાનિત્વા વિમુત્તોતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘સમ્મા હેતુના’’તિઆદિ. વિમુત્તોતિ ચ દ્વે વિમુત્તિયો સબ્બસ્સ ચિત્તસંકિલેસસ્સ મગ્ગો નિબ્બાનાધિમુત્તિ ચ. નિબ્બાને અધિમુચ્ચનં તત્થ નિન્નપોણપબ્ભારતાય. અરહા સબ્બકિલેસેહિ વિમુત્તચિત્તત્તા ચિત્તવિમુત્તિયા વિમુત્તો. નિબ્બાનં અધિમુત્તત્તા નિબ્બાને વિમુત્તો. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.
ખેમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૮. ઇન્દ્રિયસંવરસુત્તવણ્ણના
૫૦. અટ્ઠમે ઉપનિસીદતિ ફલં એત્થાતિ કારણં ઉપનિસા. યથાભૂતઞાણદસ્સનન્તિ યથાસભાવજાનનસઙ્ખાતં દસ્સનં. એતેન તરુણવિપસ્સનં દસ્સેતિ. તરુણવિપસ્સના હિ બલવવિપસ્સનાય પચ્ચયો હોતિ. તરુણવિપસ્સનાતિ નામરૂપપરિગ્ગહે ઞાણં, પચ્ચયપરિગ્ગહે ઞાણં, સમ્મસને ઞાણં, મગ્ગામગ્ગે વવત્થપેત્વા ઠિતઞાણન્તિ ચતુન્નં ઞાણાનં અધિવચનં. નિબ્બિન્દતિ એતાયાતિ નિબ્બિદા. બલવવિપસ્સનાતિ ભયતુપટ્ઠાને ઞાણં આદીનવાનુપસ્સને ઞાણં મુચ્ચિતુકમ્યતાઞાણં સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણન્તિ ચતુન્નં ઞાણાનં અધિવચનં. પટિસઙ્ખાનુપસ્સના પન મુચ્ચિતુકમ્યતાપક્ખિકા એવ. ‘‘યાવ મગ્ગામગ્ગઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ, તાવ તરુણવિપસ્સના’’તિ હિ વચનતો ઉપક્કિલેસવિમુત્તઉદયબ્બયઞાણતો બલવવિપસ્સના. વિરજ્જતિ અરિયો સઙ્ખારતો એતેનાતિ વિરાગો, અરિયમગ્ગો. અરહત્તફલન્તિ ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસતો વુત્તં. ઇન્દ્રિયસંવરસ્સ સીલરક્ખણહેતુત્તા વુત્તં ‘‘સીલાનુરક્ખણઇન્દ્રિયસંવરો કથિતો’’તિ.
ઇન્દ્રિયસંવરસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૯. આનન્દસુત્તવણ્ણના
૫૧. નવમે થેરા ભિક્ખૂ વિહરન્તિ બહુસ્સુતા આગતાગમાતિઆદિપાળિપદેસુ ઇમિનાવ નયેન અત્થો દટ્ઠબ્બો – સીલાદિગુણાનં થિરભાવપ્પત્તિયા થેરા. સુત્તગેય્યાદિ બહુ સુતં એતેસન્તિ બહુસ્સુતા. વાચુગ્ગતધારણેન સમ્મદેવ ગરૂનં સન્તિકે આગમિતભાવેન આગતો પરિયત્તિધમ્મસઙ્ખાતો આગમો એતેસન્તિ આગતાગમા. સુત્તાતિધમ્મસઙ્ખાતસ્સ ધમ્મસ્સ ધારણેન ધમ્મધરા. વિનયધારણેન વિનયધરા. તેસંયેવ ધમ્મવિનયાનં માતિકાય ધારણેન માતિકાધરા. તત્થ તત્થ ધમ્મપરિપુચ્છાય પરિપુચ્છતિ. તં અત્થપરિપુચ્છાય પરિપઞ્હતિ વીમંસતિ વિચારેતિ. ઇદં, ભન્તે, કથં, ઇમસ્સ ક્વત્થોતિ પરિપુચ્છનપઞ્હનાકારદસ્સનં. આવિવટઞ્ચેવ પાળિયા અત્થં પદેસન્તરપાળિદસ્સનેન આગમતો વિવરન્તિ. અનુત્તાનીકતઞ્ચ યુત્તિવિભાવનેન ઉત્તાનીકરોન્તિ. કઙ્ખાટ્ઠાનિયેસુ ધમ્મેસુ સંસયુપ્પત્તિયા હેતુયા ગણ્ઠિટ્ઠાનભૂતેસુ પાળિપદેસુ યાથાવતો વિનિચ્છયદાનેન કઙ્ખં પટિવિનોદેન્તિ.
આનન્દસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૧૦. ખત્તિયસુત્તવણ્ણના
૫૨. દસમે ભોગે અધિપ્પાયો એતેસન્તિ ભોગાધિપ્પાયા. પઞ્ઞત્થાય એતેસં મનો ઉપવિચરતીતિ પઞ્ઞૂપવિચારા. પથવિયા દાયત્થાય વા ચિત્તં અભિનિવેસો એતેસન્તિ પથવીભિનિવેસા. મન્તા અધિટ્ઠાનં પતિટ્ઠા એતેસન્તિ મન્તાધિટ્ઠાના. ઇમિના નયેન સેસપદાનિપિ વેદિતબ્બાનિ. સેસં ઉત્તાનમેવ.
ખત્તિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૧૧. અપ્પમાદસુત્તવણ્ણના
૫૩. એકાદસમે જઙ્ગલાનન્તિ એત્થ યો નિપિચ્છલો ન અનૂપો નિરુદકતાય થદ્ધલૂખો ભૂમિપ્પદેસો, સો ‘‘જઙ્ગલો’’તિ વુચ્ચતિ. તબ્બહુલતાય પન ઇધ સબ્બો ભૂમિપ્પદેસો જઙ્ગલો. તસ્મિં જઙ્ગલે જાતા ભવાતિ વા જઙ્ગલા, તેસં જઙ્ગલાનં. એવઞ્હિ નદિચરાનમ્પિ હત્થીનં સઙ્ગહો કતો હોતિ સમોધાતબ્બાનં વિય સમોધાયકાનમ્પિ ઇધ જઙ્ગલગ્ગહણેન ગહેતબ્બતો. પથવીતલચારીનન્તિ ઇમિના જલચારિનો ચ નિવત્તેતિ અદિસ્સમાનપાદત્તા. ‘‘પાણાન’’ન્તિ સાધારણવચનમ્પિ ‘‘પદજાતાની’’તિ સદ્દન્તરસન્નિધાનેન વિસેસનિવિટ્ઠમેવ હોતીતિ આહ ‘‘સપાદકપાણાન’’ન્તિ. ‘‘મુત્તગત’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૧૧૯; અ. નિ. ૯.૧૧) ગત-સદ્દો વિય ઇધ જાત-સદ્દો અનત્થન્તરોતિ આહ ‘‘પદજાતાનીતિ પદાની’’તિ. સમોધાનન્તિ સમવરોધં, અન્તોગધં વા. તેનાહ ‘‘ઓધાનં ઉપનિક્ખેપં ગચ્છન્તી’’તિ. કૂટઙ્ગમાતિ પારિમન્તેન કૂટં ઉપગચ્છન્તિ. કૂટનિન્નાતિ કૂટચ્છિદ્દમગ્ગે પવિસનવસેન કૂટે નિન્ના. કૂટસમોસરણાતિ છિદ્દે અનુપવિસનવસેન ચ આહચ્ચ અવત્થાનેન ચ કૂટે સમોદહિત્વા ઠિતા. વણ્ટે પતમાને સબ્બાનિ ભૂમિયં પતન્તીતિ આહ ‘‘વણ્ટાનુવત્તકાનિ ભવન્તી’’તિ.
અપ્પમાદસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૧૨. ધમ્મિકસુત્તવણ્ણના
૫૪. દ્વાદસમે જાતિભૂમિયન્તિ એત્થ જનનં જાતિ, જાતિયા ભૂમિ જાતિભૂમિ, જાતટ્ઠાનં. તં ખો પનેતં નેવ કોસલમહારાજાદીનં, ન ચઙ્કિબ્રાહ્મણાદીનં, ન સક્કસુયામસન્તુસિતાદીનં, ન અસીતિમહાસાવકાનં, ન અઞ્ઞેસં સત્તાનં ‘‘જાતિભૂમી’’તિ વુચ્ચતિ. યસ્સ પન જાતદિવસે દસસહસ્સી લોકધાતુ એકદ્ધજમાલાવિપ્પકિણ્ણકુસુમવાસચુણ્ણગણસુગન્ધા સબ્બપાલિફુલ્લમિવ નન્દનવનં વિરોચમાના પદુમિનિપણ્ણે ઉદકબિન્દુ વિય અકમ્પિત્થ, જચ્ચન્ધાદીનઞ્ચ રૂપદસ્સનાદીનિ અનેકાનિ પાટિહારિયાનિ પવત્તિંસુ. તસ્સ સબ્બઞ્ઞુબોધિસત્તસ્સ જાતટ્ઠાનં, સાતિસયસ્સ પન જનકકપિલવત્થુસન્નિસ્સયો ‘‘જાતિભૂમી’’તિ વુચ્ચતિ. જાતિભૂમકા ઉપાસકાતિ જાતિભૂમિવાસિનો ઉપાસકા. સન્તનેત્વા સબ્બસો તનેત્વા પત્થરિત્વા ઠિતમૂલાનિ મૂલસન્તાનકાનિ. તાનિ પન અત્થતો મૂલાનિયેવાતિ આહ ‘‘મૂલસન્તાનકાનન્તિ મૂલાન’’ન્તિ.
જાતદિવસે આવુધાનં જોતિતત્તા, રઞ્ઞો અપરિમિતસ્સ ચ સત્તકાયસ્સ અનત્થતો પરિપાલનસમત્થતાય ચ ‘‘જોતિપાલો’’તિ લદ્ધનામત્તા વુત્તં ‘‘નામેન જોતિપાલો’’તિ. ગોવિન્દોતિ ગોવિન્દિયાભિસેકેન અભિસિત્તો, ગોવિન્દસ્સ ઠાને ઠપનાભિસેકેન અભિસિત્તોતિ અત્થો. તં કિર તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ કુલપરમ્પરાગતં ઠાનન્તરં. તેનાહ ‘‘ઠાનેન મહાગોવિન્દો’’તિ. ગવં પઞ્ઞઞ્ચ વિન્દતિ પટિલભતીતિ ગોવિન્દો, મહન્તો ગોવિન્દોતિ મહાગોવિન્દો. ગોતિ હિ પઞ્ઞાયેતં અધિવચનં ‘‘ગચ્છતિ અત્થે બુજ્ઝતી’’તિ કત્વા. મહાગોવિન્દો ચ અમ્હાકં બોધિસત્તોયેવ. સો કિર દિસમ્પતિસ્સ નામ રઞ્ઞો પુરોહિતસ્સ ગોવિન્દબ્રાહ્મણસ્સ પુત્તો હુત્વા અત્તનો પિતુસ્સ ચ રઞ્ઞો ચ અચ્ચયેન તસ્સ પુત્તો રેણુ, સહાયા ચસ્સ સત્તભૂ, બ્રહ્મદત્તો, વેસ્સભૂ, ભરતો, દ્વે ધતરટ્ઠાતિ ઇમે સત્ત રાજાનો યથા અઞ્ઞમઞ્ઞં ન વિવદન્તિ. એવં રજ્જે પતિટ્ઠાપેત્વા તેસં અત્થધમ્મે અનુસાસન્તે જમ્બુદીપતલે સબ્બેસં રાજાવ રઞ્ઞં, બ્રહ્માવ બ્રાહ્મણાનં, દેવોવ ગહપતિકાનં સક્કતો ગરુકતો માનિતો પૂજિતો અપચિતો ઉત્તમગારવટ્ઠાનં અહોસિ. તેન વુત્તં ‘‘રેણુઆદીનં સત્તન્નં રાજૂનં પુરોહિતો’’તિ. ઇમેવ સત્ત ભારધારા મહારાજાનો. વુત્તઞ્હેતં –
‘‘સત્તભૂ બ્રહ્મદત્તો ચ, વેસ્સભૂ ભરતો સહ;
રેણુ દ્વે ચ ધતરટ્ઠા, તદાસું સત્ત ભારધા’’તિ. (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૦૮);
રઞ્ઞો દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકત્થાનં પુરો વિધાનતો પુરે સંવિધાનતો પુરોહિતો. કોધામગન્ધેનાતિ કોધસઙ્ખાતેન પૂતિગન્ધેન. કરુણા અસ્સ અત્થીતિ કરુણન્તિ સપુબ્બભાગકરુણજ્ઝાનં વુત્તન્તિ આહ ‘‘કરુણાય ચ કરુણાપુબ્બભાગે ચ ઠિતા’’તિ. યકારો સન્ધિવસેન આગતોતિ આહ ‘‘યેતેતિ એતે’’તિ. અરહત્તતો પટ્ઠાય સત્તમોતિ સકદાગામી. સકદાગામિં ઉપાદાયાતિ સકદાગામિભાવં પટિચ્ચ. સકદાગામિસ્સ હિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ સકદાગામિભાવં પટિચ્ચ મુદૂનિ નામ હોન્તિ. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.
ધમ્મિકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
ધમ્મિકવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
પઠમપણ્ણાસકં નિટ્ઠિતં.