૩. અનુત્તરિયવગ્ગો

૧-૨. સામકસુત્તાદિવણ્ણના

૨૧-૨૨. તતિયસ્સ પઠમે કેવલકપ્પન્તિ એત્થ કેવલ-સદ્દો અનવસેસત્થો, કપ્પ-સદ્દો સમન્તભાવત્થો. તસ્મા કેવલકપ્પં પોક્ખરણિયન્તિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. અનવસેસં ફરિતું સમત્થસ્સપિ ઓભાસસ્સ કેનચિ કારણેન એકદેસફરણમ્પિ સિયા, અયં પન સબ્બસોવ ફરતીતિ દસ્સેતું સમન્તત્થો કપ્પ-સદ્દો ગહિતો. અત્તનો ઓભાસેન ફરિત્વાતિ વત્થાલઙ્કારસરીરસમુટ્ઠિતેન ઓભાસેન ફરિત્વા, ચન્દિમા વિય એકોભાસં એકપજ્જોતં કરિત્વાતિ અત્થો. સમનુઞ્ઞોતિ સમ્મદેવ કતમનુઞ્ઞો. તેનાહ ‘‘સમાનચિત્તો’’તિ, સમાનજ્ઝાસયોતિ અત્થો. દુક્ખં વચો એતસ્મિન્તિ દુબ્બચો, તસ્સ કમ્મં દોવચસ્સં, તસ્સ પુગ્ગલસ્સ અનાદરિયવસેન પવત્તા ચેતના, તસ્સ ભાવો અત્થિતા દોવચસ્સતા. અથ વા દોવચસ્સમેવ દોવચસ્સતા. સા અત્થતો સઙ્ખારક્ખન્ધો હોતિ. ચેતનાપધાનો હિ સઙ્ખારક્ખન્ધો. ચતુન્નં વા ખન્ધાનં અપદક્ખિણગ્ગાહિતાકારેન પવત્તાનં એતં અધિવચનન્તિ વદન્તિ. પાપા અસ્સદ્ધાદયો પુગ્ગલા એતસ્સ મિત્તાતિ પાપમિત્તો, તસ્સ ભાવો પાપમિત્તતા. સાપિ અત્થતો દોવચસ્સતા વિય દટ્ઠબ્બા. યાય હિ ચેતનાય પુગ્ગલો પાપમિત્તો પાપસમ્પવઙ્કો નામ હોતિ, સા ચેતના પાપમિત્તતા. ચત્તારોપિ વા અરૂપિનો ખન્ધા તદાકારપ્પવત્તા પાપમિત્તતા. દુતિયં ઉત્તાનમેવ.

સામકસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. ભયસુત્તવણ્ણના

૨૩. તતિયે સમ્ભવતિ જાતિમરણં એતેનાતિ સમ્ભવો, ઉપાદાનન્તિ આહ ‘‘જાતિયા ચ મરણસ્સ ચ સમ્ભવે પચ્ચયભૂતે’’તિ. અનુપાદાતિ અનુપાદાય. તેનાહ ‘‘અનુપાદિયિત્વા’’તિ. જાતિમરણાનિ સમ્મા ખીયન્તિ એત્થાતિ જાતિમરણસઙ્ખયો, નિબ્બાનન્તિ આહ ‘‘જાતિમરણાનં સઙ્ખયસઙ્ખાતે નિબ્બાને’’તિ. સબ્બદુક્ખં ઉપચ્ચગુન્તિ સકલમ્પિ વટ્ટદુક્ખં અતિક્કન્તા ચરિમચિત્તનિરોધેન વટ્ટદુક્ખલેસસ્સપિ અસમ્ભવતો.

ભયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. હિમવન્તસુત્તવણ્ણના

૨૪. ચતુત્થે સમાપત્તિકુસલો હોતીતિ સમાપજ્જનકુસલો હોતિ. તેનાહ ‘‘સમાપજ્જિતું કુસલો’’તિ. તત્થ અન્તોગતહેતુઅત્થો ઠિતિ-સદ્દો, તસ્મા ઠપનકુસલોતિ અત્થોતિ આહ ‘‘સમાધિં ઠપેતું સક્કોતીતિ અત્થો’’તિ. તત્થ ઠપેતું સક્કોતીતિ સત્તટ્ઠઅચ્છરામત્તં ખણં ઝાનં ઠપેતું સક્કોતિ અધિટ્ઠાનવસિભાવસ્સ નિપ્ફાદિતત્તા. યથાપરિચ્છેદેનાતિ યથાપરિચ્છિન્નકાલેન. વુટ્ઠાતું સક્કોતિ વુટ્ઠાનવસિભાવસ્સ નિપ્ફાદિતત્તા. કલ્લં સઞ્જાતં અસ્સાતિ કલ્લિતં, તસ્મિં કલ્લિતે કલ્લિતભાવે કુસલો કલ્લિતકુસલો. હાસેતું તોસેતું સમ્પહંસેતું. કલ્લં કાતુન્તિ સમાધાનસ્સ પટિપક્ખધમ્માનં દૂરીકરણેન સહકારીકારણાનઞ્ચ સમપ્પધાનેન સમાપજ્જને ચિત્તં સમત્થં કાતું. સમાધિસ્સ ગોચરકુસલોતિ સમાધિસ્મિં નિપ્ફાદેતબ્બે તસ્સ ગોચરે કમ્મટ્ઠાનસઞ્ઞિતે પવત્તિટ્ઠાને ભિક્ખાચારગોચરે સતિસમ્પજઞ્ઞયોગતો કુસલો છેકો. તેનાહ ‘‘સમાધિસ્સ અસપ્પાયે અનુપકારકે ધમ્મે વજ્જેત્વા’’તિઆદિ. પઠમજ્ઝાનાદિસમાધિં અભિનીહરિતુન્તિ પઠમજ્ઝાનાદિસમાધિં વિસેસભાગિયતાય અભિનીહરિતું ઉપનેતું.

હિમવન્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. અનુસ્સતિટ્ઠાનસુત્તવણ્ણના

૨૫. પઞ્ચમે અનુસ્સતિકારણાનીતિ અનુસ્સતિયો એવ દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકાદિહિતસુખાનં હેતુભાવતો કારણાનિ. નિક્ખન્તન્તિ નિસ્સટં. મુત્તન્તિ વિસ્સટ્ઠં. વુટ્ઠિતન્તિ અપેતં. સબ્બમેતં વિક્ખમ્ભનમેવ સન્ધાય વદતિ. ગેધમ્હાતિ પઞ્ચકામગુણતો. ઇદમ્પીતિ બુદ્ધાનુસ્સતિવસેન લદ્ધં ઉપચારજ્ઝાનમાહ. આરમ્મણં કરિત્વાતિ પચ્ચયં કરિત્વા, પાદકં કત્વાતિ અત્થો.

અનુસ્સતિટ્ઠાનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. મહાકચ્ચાનસુત્તવણ્ણના

૨૬. છટ્ઠે સમ્બાધેતિ વા તણ્હાસંકિલેસાદીનં સમ્પીળે સઙ્કરે ઘરાવાસે. ઓકાસા વુચ્ચન્તીતિ મગ્ગફલસુખાધિગમાય ઓકાસભાવતો ઓકાસાતિ વુચ્ચન્તિ. ઓકાસાધિગમોતિ લોકુત્તરધમ્મસ્સ અધિગમાય અધિગન્તબ્બઓકાસો. વિસુજ્ઝનત્થાયાતિ રાગાદીહિ મલેહિ અભિજ્ઝાવિસમલોભાદીહિ ચ ઉપક્કિલિટ્ઠચિત્તાનં વિસુદ્ધત્થાય. સા પનાયં ચિત્તસ્સ વિસુદ્ધિ સિજ્ઝમાના યસ્મા સોકાદીનં અનુપાદાય સંવત્તતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘સોકપરિદેવાનં સમતિક્કમાયા’’તિઆદિ. તત્થ સોચનં ઞાતિબ્યસનાદિનિમિત્તં ચેતસો સન્તાપો અન્તોતાપો અન્તોનિજ્ઝાનં સોકો, ઞાતિબ્યસનાદિનિમિત્તમેવ સોચિકતા. ‘‘કહં એકપુત્તકા’’તિઆદિના (મ. નિ. ૨.૩૫૩-૩૫૪; સં. નિ. ૨.૬૩) પરિદેવનવસેન લપનં પરિદેવો. સમતિક્કમનત્થાયાતિ પહાનાય. આયતિં અનુપ્પજ્જનઞ્હિ ઇધ સમતિક્કમો. દુક્ખદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમાયાતિ કાયિકદુક્ખસ્સ ચ ચેતસિકદોમનસ્સસ્સ ચાતિ ઇમેસં દ્વિન્નં અત્થઙ્ગમાય, નિરોધાયાતિ અત્થો. ઞાયતિ નિચ્છયેન કમતિ નિબ્બાનં, તં વા ઞાયતિ પટિવિજ્ઝતિ એતેનાતિ ઞાયો, અરિયમગ્ગો. ઇધ પન સહ પુબ્બભાગેન અરિયમગ્ગો ગહિતોતિ આહ ‘‘સહવિપસ્સનકસ્સ મગ્ગસ્સ અધિગમનત્થાયા’’તિ. અપચ્ચયપરિનિબ્બાનસ્સાતિ અનુપાદિસેસનિબ્બાનં સન્ધાય વદતિ. પચ્ચયવસેન અનુપ્પન્નં અસઙ્ખતં અમતધાતુમેવ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

મહાકચ્ચાનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. પઠમસમયસુત્તવણ્ણના

૨૭. સત્તમે વડ્ઢેતીતિ મનસો વિવટ્ટનિસ્સિતં વડ્ઢિં આવહતિ. મનોભાવનીયોતિ વા મનસા ભાવિતો સમ્ભાવિતો. યઞ્ચ આવજ્જતો મનસિ કરોતો ચિત્તં વિનીવરણં હોતિ. ઇમસ્મિં પક્ખે કમ્મસાધનો સમ્ભાવનત્થો ભાવનીય-સદ્દો. ‘‘થિનમિદ્ધવિનોદનકમ્મટ્ઠાન’’ન્તિ વત્વા તદેવ વિભાવેન્તો ‘‘આલોકસઞ્ઞં વા’’તિઆદિમાહ. વીરિયારમ્ભવત્થુઆદીનં વાતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન ઇધ અવુત્તાનં અતિભોજને નિમિત્તગ્ગાહાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. વુત્તઞ્હેતં ‘‘છ ધમ્મા થિનમિદ્ધસ્સ પહાનાય સંવત્તન્તિ અતિભોજને નિમિત્તગ્ગાહો, ઇરિયાપથસમ્પરિવત્તનતા, આલોકસઞ્ઞામનસિકારો, અબ્ભોકાસવાસો, કલ્યાણમિત્તતા, સપ્પાયકથા’’તિ (ઇતિવુ. અટ્ઠ. ૧૧૧). અન્તરાયસદ્દપરિયાયો ઇધ અન્તરા-સદ્દોતિ આહ ‘‘અનન્તરાયેના’’તિ.

પઠમસમયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. દુતિયસમયસુત્તવણ્ણના

૨૮. અટ્ઠમે મણ્ડલસણ્ઠાનમાળસઙ્ખેપેન કતા ભોજનસાલા મણ્ડલમાળાતિ અધિપ્પેતાતિ આહ ‘‘ભોજનસાલાયા’’તિ. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

દુતિયસમયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. ઉદાયીસુત્તવણ્ણના

૨૯. નવમે દિટ્ઠધમ્મો વુચ્ચતિ પચ્ચક્ખો અત્તભાવોતિ આહ ‘‘ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે’’તિ. સુખવિહારત્થાયાતિ નિક્કિલેસતાય નિરામિસેન સુખેન વિહારત્થાય. આલોકસઞ્ઞં મનસિ કરોતીતિ સૂરિયચન્દપજ્જોતમણિઉક્કાવિજ્જુઆદીનં આલોકો દિવા રત્તિઞ્ચ ઉપલદ્ધો, યથાલદ્ધવસેનેવ આલોકં મનસિ કરોતિ, ચિત્તે ઠપેતિ. તથા ચ નં મનસિ કરોતિ, યથાસ્સ સુભાવિતાલોકકસિણસ્સ વિય કસિણાલોકો યથિચ્છકં યાવદિચ્છકઞ્ચ સો આલોકો રત્તિયં ઉપતિટ્ઠતિ. યેન તત્થ દિવાસઞ્ઞં ઠપેતિ, દિવારિવ વિગતથિનમિદ્ધો હોતિ. તેનાહ ‘‘યથા દિવા તથા રત્તિ’’ન્તિ. દિવાતિ સઞ્ઞં ઠપેતીતિ વુત્તનયેન મનસિ કત્વા દિવારિવ સઞ્ઞં ઉપ્પાદેતિ. યથાનેન દિવા…પે… તથેવ તં મનસિ કરોતીતિ યથાનેન દિવા ઉપલદ્ધો સૂરિયાલોકો, એવં રત્તિમ્પિ દિવા દિટ્ઠાકારેનેવ તં આલોકં મનસિ કરોતિ. યથા ચનેન રત્તિં…પે… મનસિ કરોતીતિ યથા રત્તિયં ચન્દાલોકો ઉપલદ્ધો, એવં દિવાપિ રત્તિં દિટ્ઠાકારેનેવ તં આલોકં મનસિ કરોતિ, ચિત્તે ઠપેતિ. વિવટેનાતિ થિનમિદ્ધેન અપિહિતત્તા વિવટેન. અનોનદ્ધેનાતિ અસઞ્છાદિતેન. સહોભાસકન્તિ સઞ્ઞાણોભાસં. દિબ્બચક્ખુઞાણં રૂપગતસ્સ દિબ્બસ્સ ઇતરસ્સ ચ દસ્સનટ્ઠેન ઇધ ઞાણદસ્સનન્તિ અધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘દિબ્બચક્ખુસઙ્ખાતસ્સા’’તિઆદિ.

ઉદ્ધં જીવિતપરિયાદાનાતિ જીવિતક્ખયતો ઉપરિ મરણતો પરં. સમુગ્ગતેનાતિ ઉટ્ઠિતેન. ધુમાતત્તાતિ ઉદ્ધં ઉદ્ધં ધુમાતત્તા સૂનત્તા. સેતરત્તેહિ વિપરિભિન્નં વિમિસ્સિતં નીલં, પુરિમવણ્ણવિપરિણામભૂતં વા નીલં વિનીલં, વિનીલમેવ વિનીલકન્તિ ક-કારેન પદવડ્ઢનમાહ અનત્થન્તરતો યથા ‘‘પીતકં લોહિતક’’ન્તિ. પટિકૂલત્તાતિ જિગુચ્છનીયત્તા. કુચ્છિતં વિનીલં વિનીલકન્તિ કુચ્છનત્થો વા અયં ક-કારોતિ દસ્સેતું વુત્તં યથા ‘‘પાપકો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગચ્છતી’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૧૬; અ. નિ. ૫.૨૧૩). પરિભિન્નટ્ઠાનેહિ કાકધઙ્કાદીહિ. વિસ્સન્દમાનં પુબ્બન્તિ વિસ્સવન્તપુબ્બં, તહં તહં પગ્ઘરન્તપુબ્બન્તિ અત્થો. તથાભાવન્તિ વિસ્સન્દમાનપુબ્બતં.

સો ભિક્ખૂતિ યો ‘‘પસ્સેય્ય સરીરં સીવથિકાય છડ્ડિત’’ન્તિ વુત્તો, સો ભિક્ખુ. ઉપસંહરતિ સદિસતં. અયમ્પિ ખોતિઆદિ ઉપસંહરણાકારદસ્સનં. આયૂતિ રૂપજીવિતિન્દ્રિયં. અરૂપજીવિતિન્દ્રિયં પનેત્થ વિઞ્ઞાણગતિકમેવ. ઉસ્માતિ કમ્મજતેજો. એવંપૂતિકસભાવોતિ એવં અતિવિય પૂતિસભાવો આયુઆદિવિગમે વિયાતિ અધિપ્પાયો. એદિસો ભવિસ્સતીતિ એવંભાવીતિ આહ ‘‘એવમેવં ઉદ્ધુમાતાદિભેદો ભવિસ્સતી’’તિ.

લુઞ્ચિત્વા લુઞ્ચિત્વાતિ ઉપ્પાટેત્વા ઉપ્પાટેત્વા. સેસાવસેસમંસલોહિતયુત્તન્તિ સબ્બસો અક્ખાદિતત્તા તહં તહં સેસેન અપ્પાવસેસેન મંસલોહિતેન યુત્તં. અઞ્ઞેન હત્થટ્ઠિકન્તિ અવિસેસેન હત્થટ્ઠિકાનં વિપ્પકિણ્ણતા જોતિતાતિ અનવસેસતો તેસં વિપ્પકિણ્ણતં દસ્સેન્તો ‘‘ચતુસટ્ઠિભેદમ્પી’’તિઆદિમાહ. તેરોવસ્સિકાનીતિ તિરોવસ્સગતાનિ. તાનિ પન સંવચ્છરં વીતિવત્તાનિ હોન્તીતિ આહ ‘‘અતિક્કન્તસંવચ્છરાની’’તિ. પુરાણતાય ઘનભાવવિગમેન વિચુણ્ણતા ઇધ પૂતિભાવો. સો યથા હોતિ, તં દસ્સેન્તો ‘‘અબ્ભોકાસે’’તિઆદિમાહ. અનેકધાતૂનન્તિ ચક્ખુધાતુઆદીનં, કામધાતુઆદીનં વા. સતિયા ચ ઞાણસ્સ ચ અત્થાયાતિ ‘‘અભિક્કન્તે પટિક્કન્તે સમ્પજાનકારી હોતી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૨૧૪; ૨.૩૭૬; મ. નિ. ૧.૧૦૯) વુત્તાય સત્તટ્ઠાનિકાય સતિયા ચેવ તંસમ્પયુત્તઞાણસ્સ ચ અત્થાય.

ઉદાયીસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. અનુત્તરિયસુત્તવણ્ણના

૩૦. દસમે નિહીનન્તિ લામકં, કિલિટ્ઠં વા. ગામવાસિકાનન્તિ બાલાનં. પુથુજ્જનાનં ઇદન્તિ પોથુજ્જનિકં. તેનાહ ‘‘પુથુજ્જનાનં સન્તક’’ન્તિ, પુથુજ્જનેહિ સેવિતબ્બત્તા તેસં સન્તકન્તિ વુત્તં હોતિ. અનરિયન્તિ ન નિદ્દોસં. નિદ્દોસટ્ઠો હિ અરિયટ્ઠો. તેનાહ ‘‘ન ઉત્તમં ન પરિસુદ્ધ’’ન્તિ. અરિયેહિ વા ન સેવિતબ્બન્તિ અનરિયં. અનત્થસંહિતન્તિ દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકાદિવિવિધવિપુલાનત્થસહિતં. તાદિસઞ્ચ અત્થસન્નિસ્સિતં ન હોતીતિ આહ ‘‘ન અત્થસન્નિસ્સિત’’ન્તિ. ન વટ્ટે નિબ્બિન્દનત્થાયાતિ ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનાભાવતો. અસતિ પન વટ્ટે નિબ્બિદાય વિરાગાદીનં અસમ્ભવોયેવાતિ આહ ‘‘ન વિરાગાયા’’તિઆદિ.

અનુત્તમં અનુત્તરિયન્તિ આહ ‘‘એતં અનુત્તર’’ન્તિ. હત્થિસ્મિન્તિ નિમિત્તત્થે ભુમ્મન્તિ આહ ‘‘હત્થિનિમિત્તં સિક્ખિતબ્બ’’ન્તિ. હત્થિવિસયત્તા હત્થિસન્નિસ્સિતત્તા ચ હત્થિસિપ્પં ‘‘હત્થી’’તિ ગહેત્વા ‘‘હત્થિસ્મિમ્પિ સિક્ખતી’’તિ વુત્તં. તસ્મા હત્થિસિપ્પે સિક્ખતીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો.

લિઙ્ગબ્યત્તયેન વિભત્તિબ્યત્તયેન પારિચરિયેતિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘પારિચરિયાય પચ્ચુપટ્ઠિતા’’તિ. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

અનુત્તરિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અનુત્તરિયવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.