૫. અનુગ્ગહિતસુત્તવણ્ણના

૨૫. પઞ્ચમે સમ્માદિટ્ઠીતિ વિપસ્સનાસમ્માદિટ્ઠીતિઆદિના અઙ્ગુત્તરભાણકાનં મતેન અયં અત્થવણ્ણના આરદ્ધા, મજ્ઝિમભાણકા પનેત્થ અઞ્ઞથા અત્થં વદન્તિ. વુત્તઞ્હેતં મજ્ઝિમટ્ઠકથાયં (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૪૫૨) –

‘‘અનુગ્ગહિતા’’તિ લદ્ધૂપકારા. સમ્માદિટ્ઠીતિ અરહત્તમગ્ગસમ્માદિટ્ઠિ. ફલક્ખણે નિબ્બત્તા ચેતોવિમુત્તિ ફલં અસ્સાતિ ચેતોવિમુત્તિફલા. તદેવ ચેતોવિમુત્તિસઙ્ખાતં ફલં આનિસંસો અસ્સાતિ ચેતોવિમુત્તિફલાનિસંસા. દુતિયપદેપિ એસેવ નયો. એત્થ ચતુત્થફલપઞ્ઞા પઞ્ઞાવિમુત્તિ નામ, અવસેસા ધમ્મા ચેતોવિમુત્તીતિ વેદિતબ્બા. ‘‘સીલાનુગ્ગહિતા’’તિઆદીસુ સીલન્તિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલં. સુતન્તિ સપ્પાયધમ્મસ્સવનં. સાકચ્છાતિ કમ્મટ્ઠાને ખલનપક્ખલનચ્છેદનકથા. સમથોતિ વિપસ્સનાપાદિકા અટ્ઠ સમાપત્તિયો. વિપસ્સનાતિ સત્તવિધા અનુપસ્સના. ચતુપારિસુદ્ધિસીલઞ્હિ પૂરેન્તસ્સ, સપ્પાયધમ્મસ્સવનં સુણન્તસ્સ, કમ્મટ્ઠાને ખલનપક્ખલનં છિન્દન્તસ્સ વિપસ્સનાપાદિકાસુ અટ્ઠસુ સમાપત્તીસુ કમ્મં કરોન્તસ્સ, સત્તવિધં અનુપસ્સનં ભાવેન્તસ્સ અરહત્તમગ્ગો ઉપ્પજ્જિત્વા ફલં દેતિ.

‘‘યથા હિ મધુરં અમ્બપક્કં પરિભુઞ્જિતુકામો અમ્બપોતકસ્સ સમન્તા ઉદકકોટ્ઠકં થિરં કત્વા બન્ધતિ, ઘટં ગહેત્વા કાલેન કાલં ઉદકં આસિઞ્ચતિ, ઉદકસ્સ અનિક્ખમનત્થં મરિયાદં થિરં કરોતિ. યા હોતિ સમીપે વલ્લિ વા સુક્ખદણ્ડકો વા કિપિલ્લિકપુટો વા મક્કટકજાલં વા, તં અપનેતિ, ખણિત્તિં ગહેત્વા કાલેન કાલં મૂલાનિ પરિખણતિ, એવમસ્સ અપ્પમત્તસ્સ ઇમાનિ પઞ્ચ કારણાનિ કરોતો સો અમ્બો વડ્ઢિત્વા ફલં દેતિ, એવં સમ્પદમિદં વેદિતબ્બં. રુક્ખસ્સ સમન્તતો કોટ્ઠકબન્ધનં વિય હિ સીલં દટ્ઠબ્બં, કાલેન કાલં ઉદકસિઞ્ચનં વિય ધમ્મસ્સવનં, મરિયાદાય થિરભાવકરણં વિય સમથો, સમીપે વલ્લિઆદીનં હરણં વિય કમ્મટ્ઠાને ખલનપક્ખલનચ્છેદનં, કાલેન કાલં ખણિત્તિં ગહેત્વા મૂલખણનં વિય સત્તન્નં અનુપસ્સનાનં ભાવના, તેહિ પઞ્ચહિ કારણેહિ અનુગ્ગહિતસ્સ અમ્બરુક્ખસ્સ મધુરફલદાનકાલો વિય ઇમસ્સ ભિક્ખુનો ઇમેહિ પઞ્ચહિ ધમ્મેહિ અનુગ્ગહિતાય સમ્માદિટ્ઠિયા અરહત્તફલદાનં વેદિતબ્બ’’ન્તિ.

એત્થ ચ લદ્ધૂપકારાતિ યથારહં નિસ્સયાદિવસેન લદ્ધપચ્ચયા. વિપસ્સનાસમ્માદિટ્ઠિયા અનુગ્ગહિતભાવેન ગહિતત્તા મગ્ગસમ્માદિટ્ઠીસુ ચ અરહત્તમગ્ગસમ્માદિટ્ઠિ. અનન્તરસ્સ હિ વિધિ પટિસેધો વા, અગ્ગફલસમાધિમ્હિ તપ્પરિક્ખારધમ્મેસુયેવ ચ કેવલો ચેતોપરિયાયો નિરુળ્હોતિ સમ્માદિટ્ઠીતિ અરહત્તમગ્ગસમ્માદિટ્ઠિ. ફલક્ખણેતિ અનન્તરં કાલન્તરે ચાતિ દુવિધેપિ ફલક્ખણે. પટિપ્પસ્સદ્ધિવસેન સબ્બસંકિલેસેહિ ચેતોવિમુચ્ચતિ એતાયાતિ ચેતોવિમુત્તિ, અગ્ગફલપઞ્ઞં ઠપેત્વા અવસેસા ફલધમ્મા. તેનાહ ‘‘ચેતોવિમુત્તિ ફલં અસ્સાતિ, ચેતોવિમુત્તિસઙ્ખાતં ફલં આનિસંસો’’તિ. સબ્બકિલેસેહિ ચેતસો વિમુચ્ચનસઙ્ખાતં પટિપ્પસ્સમ્ભનસઞ્ઞિતં પહાનં ફલં આનિસંસો ચાતિ યોજના. ઇધ ચેતોવિમુત્તિસદ્દેન પહાનમત્તં ગહિતં, પુબ્બે પહાયકધમ્મા. અઞ્ઞથા ફલધમ્મા એવ આનિસંસોતિ ગય્હમાને પુનવચનં નિરત્થકં સિયા. પઞ્ઞાવિમુત્તિફલાનિસંસાતિ એત્થાપિ એવમેવ અત્થો વેદિતબ્બો. સમ્માવાચાકમ્મન્તાજીવા સીલસભાવત્તા વિસેસતો સમાધિસ્સ ઉપકારા, તથા સમ્માસઙ્કપ્પો ઝાનસભાવત્તા. તથા હિ સો ‘‘અપ્પના’’તિ નિદ્દિટ્ઠો. સમ્માસતિસમ્માવાયામા પન સમાધિપક્ખિયા એવાતિ આહ ‘‘અવસેસા ધમ્મા ચેતોવિમુત્તીતિ વેદિતબ્બા’’તિ.

ચતુપારિસુદ્ધિસીલન્તિ અરિયમગ્ગાધિગમસ્સ પદટ્ઠાનભૂતં ચતુપારિસુદ્ધિસીલં. સુતાદીસુપિ એસેવ નયો. અત્તનો ચિત્તપ્પવત્તિઆરોચનવસેન સહ કથનં સંકથા, સંકથાવ સાકચ્છા. ઇધ પન કમ્મટ્ઠાનપ્પટિબદ્ધાતિ આહ ‘‘કમ્મટ્ઠાને…પે… કથા’’તિ. તસ્સ કમ્મટ્ઠાનસ્સ એકવારં વિધિયા અપ્પટિપજ્જનં ખલનં, અનેકવારં પક્ખલનં, તદુભયસ્સ વિચ્છેદની અપનયની કથા ખલનપક્ખલનચ્છેદનકથા. પૂરેન્તસ્સાતિ વિવટ્ટસન્નિસ્સિતં કત્વા પાલેન્તસ્સ બ્રૂહેન્તસ્સ ચ. સુણન્તસ્સાતિ ‘‘યથાઉગ્ગહિતકમ્મટ્ઠાનં ફાતિં ગમિસ્સતી’’તિ એવં સુણન્તસ્સ. તેનેવ હિ ‘‘સપ્પાયધમ્મસ્સવન’’ન્તિ વુત્તં. કમ્મં કરોન્તસ્સાતિ ભાવનાનુયોગકમ્મં કરોન્તસ્સ. પઞ્ચસુપિ ઠાનેસુ અન્ત-સદ્દો હેતુઅત્થજોતનો દટ્ઠબ્બો. એવઞ્હિ ‘‘યથા હી’’તિઆદિના વુચ્ચમાના અમ્બૂપમા યુજ્જેય્ય.

ઉદકકોટ્ઠકન્તિ જલાવાટં. થિરં કત્વા બન્ધતીતિ અસિથિલં દળ્હં નાતિમહન્તં નાતિખુદ્દકં કત્વા યોજેતિ. થિરં કરોતીતિ ઉદકસિઞ્ચનકાલે તતો તતો પવત્તિત્વા ઉદકસ્સ અનિક્ખમનત્થં જલાવાટપાળિં થિરતરં કરોતિ. સુક્ખદણ્ડકોતિ તસ્સેવ અમ્બગચ્છસ્સ સુક્ખકો સાખાસીસકો. કિપિલ્લિકપુટોતિ તમ્બકિપિલ્લિકપુટો. ખણિત્તિન્તિ કુદાલં. કોટ્ઠકબન્ધનં વિય સીલં સમ્માદિટ્ઠિયા વડ્ઢનૂપાયસ્સ મૂલભાવતો. ઉદકસિઞ્ચનં વિય ધમ્મસ્સવનં ભાવનાય પરિબ્રૂહનતો. મરિયાદાય થિરભાવકરણં વિય સમથો યથાવુત્તાય ભાવનાધિટ્ઠાનાય સીલમરિયાદાય દળ્હીભાવાપાદનતો. સમાહિતસ્સ હિ સીલં થિરતરં હોતિ. સમીપે વલ્લિઆદીનં હરણં વિય કમ્મટ્ઠાને ખલનપક્ખલનચ્છેદનં ઇચ્છિતબ્બભાવનાય વિબન્ધનાપનયનતો. મૂલખણનં વિય સત્તન્નં અનુપસ્સનાનં ભાવના તસ્સા વિબન્ધસ્સ મૂલભૂતાનં તણ્હામાનદિટ્ઠીનં પલિખણનતો. એત્થ ચ યસ્મા સુપરિસુદ્ધસીલસ્સ કમ્મટ્ઠાનં અનુયુઞ્જન્તસ્સ સપ્પાયધમ્મસ્સવનં ઇચ્છિતબ્બં, તતો યથાસુતે અત્થે સાકચ્છાસમાપજ્જનં, તતો કમ્મટ્ઠાનવિસોધનેન સમથનિબ્બત્તિ, તતો સમાહિતસ્સ આરદ્ધવિપસ્સકસ્સ વિપસ્સનાપારિપૂરિ, પરિપુણ્ણા વિપસ્સના મગ્ગસમ્માદિટ્ઠિં બ્રૂહેતીતિ એવમેતેસં અઙ્ગાનં પરમ્પરાય સમ્મુખા અનુગ્ગણ્હનતો અયમાનુપુબ્બી કથિતાતિ વેદિતબ્બં.

અનુગ્ગહિતસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.