૮-૯. વાચાસુત્તાદિવણ્ણના

૧૯૮-૯. અટ્ઠમે અઙ્ગેહીતિ કારણેહિ. અઙ્ગીયન્તિ હેતુભાવેન ઞાયન્તીતિ અઙ્ગાનિ, કારણાનિ. કારણત્થે ચ અઙ્ગ-સદ્દો. પઞ્ચહીતિ હેતુમ્હિ નિસ્સક્કવચનં. સમન્નાગતાતિ સમનુઆગતા પવત્તા યુત્તા ચ. વાચાતિ સમુલ્લપન-વાચા. યા ‘‘વાચા ગિરા બ્યપ્પથો’’તિ (ધ. સ. ૬૩૬) ચ, ‘‘નેલા કણ્ણસુખા’’તિ (દી. નિ. ૧.૯) ચ આગચ્છતિ. યા પન ‘‘વાચાય ચે કતં કમ્મ’’ન્તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧ કાયકમ્મદ્વાર) એવં વિઞ્ઞત્તિ ચ, ‘‘યા ચતૂહિ વચીદુચ્ચરિતેહિ આરતિ…પે… અયં વુચ્ચતિ સમ્માવાચા’’તિ (ધ. સ. ૨૯૯) એવં વિરતિ ચ, ‘‘ફરુસવાચા, ભિક્ખવે, આસેવિતા ભાવિતા બહુલીકતા નિરયસંવત્તનિકા હોતી’’તિ (અ. નિ. ૮.૪૦) એવં ચેતના ચ વાચાતિ આગતા, ન સા ઇધ અધિપ્પેતા. કસ્મા? અભાસિતબ્બતો. ‘‘સુભાસિતા હોતિ, નો દુબ્ભાસિતા’’તિ હિ વુત્તં. સુભાસિતાતિ સુટ્ઠુ ભાસિતા. તેનસ્સા અત્થાવહતં દીપેતિ. અનવજ્જાતિ રાગાદિઅવજ્જરહિતા. ઇમિનાસ્સ કારણસુદ્ધિં અગતિગમનાદિપ્પવત્તદોસાભાવઞ્ચ દીપેતિ. રાગદોસાદિવિમુત્તઞ્હિ યં ભાસતો અનુરોધવિવજ્જનતો અગતિગમનં દુરસમુસ્સિતમેવાતિ. અનનુવજ્જાતિ અનુવાદવિમુત્તા. ઇમિનાસ્સા સબ્બાકારસમ્પત્તિં દીપેતિ. સતિ હિ સબ્બાકારસમ્પત્તિયં અનનુવજ્જતાતિ. વિઞ્ઞૂનન્તિ પણ્ડિતાનં. તેન નિન્દાપસંસાસુ બાલા અપ્પમાણાતિ દીપેતિ.

ઇમેહિ ખોતિઆદીનિ તાનિ અઙ્ગાનિ પચ્ચક્ખતો દસ્સેન્તો તં વાચં નિગમેતિ. યઞ્ચ અઞ્ઞે પટિઞ્ઞાદીહિ અવયવેહિ, નામાદીહિ પદેહિ, લિઙ્ગવચનવિભત્તિકાલકારકસમ્પત્તીહિ ચ સમન્નાગતં મુસાવાદાદિવાચમ્પિ સુભાસિતન્તિ મઞ્ઞન્તિ, તં પટિસેધેતિ. અવયવાદિસમન્નાગતાપિ હિ તથારૂપી વાચા દુબ્ભાસિતાવ હોતિ અત્તનો ચ પરેસઞ્ચ અનત્થાવહત્તા. ઇમેહિ પન પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતા સચેપિ મિલક્ખુભાસાપરિયાપન્ના ઘટચેટિકાગીતિકપરિયાપન્નાપિ હોતિ, તથાપિ સુભાસિતાવ લોકિયલોકુત્તરહિતસુખાવહત્તા. તથા હિ મગ્ગપસ્સે સસ્સં રક્ખન્તિયા સીહળચેટિકાય સીહળકેનેવ જાતિજરામરણયુત્તં ગીતિકં ગાયન્તિયા સદ્દં સુત્વા મગ્ગં ગચ્છન્તા સટ્ઠિમત્તા વિપસ્સકભિક્ખૂ અરહત્તં પાપુણિંસુ.

તથા તિસ્સો નામ આરદ્ધવિપસ્સકો ભિક્ખુ પદુમસ્સરસમીપેન ગચ્છન્તો પદુમસ્સરે પદુમાનિ ભઞ્જિત્વા –

‘‘પાતોવ ફુલ્લિતકોકનદં,

સૂરિયાલોકેન ભિજ્જિયતે;

એવં મનુસ્સત્તં ગતા સત્તા,

જરાભિવેગેન મદ્દીયન્તી’’તિ. (સં. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૧૩; સુ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૪૫૨ સુભાસિતસુત્તવણ્ણના) –

ઇમં ગીતિં ગાયન્તિયા ચેટિકાય સુત્વા અરહત્તં પત્તો.

બુદ્ધન્તરેપિ અઞ્ઞતરો પુરિસો સત્તહિ પુત્તેહિ સદ્ધિં અટવિતો આગમ્મ અઞ્ઞતરાય ઇત્થિયા મુસલેન તણ્ડુલે કોટ્ટેન્તિયા –

‘‘જરાય પરિમદ્દિતં એતં, મિલાતચમ્મનિસ્સિતં;

મરણેન ભિજ્જતિ એતં, મચ્ચુસ્સ ઘાસમામિસં.

‘‘કિમીનં આલયં એતં, નાનાકુણપેન પૂરિતં;

અસુચિભાજનં એતં, તદલિક્ખન્ધસમં ઇદ’’ન્તિ. (સં. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૧૩; સુ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૪૫૨ સુભાસિતસુત્તવણ્ણના) –

ઇમં ગીતં સુત્વા પચ્ચવેક્ખન્તો સહ પુત્તેહિ પચ્ચેકબોધિં પત્તો. એવં ઇમેહિ પઞ્ચહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતા વાચા સચેપિ મિલક્ખુભાસાય પરિયાપન્ના ઘટચેટિકાગીતિકપરિયાપન્ના વાચા હોતિ, તથાપિ સુભાસિતાતિ વેદિતબ્બા. સુભાસિતા એવ અનવજ્જા અનનુવજ્જા ચ વિઞ્ઞૂનં અત્થત્થિકાનં કુલપુત્તાનં અત્થપ્પટિસરણાનં, નો બ્યઞ્જનપ્પટિસરણાનન્તિ. નવમં ઉત્તાનમેવ.

વાચાસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.