(૨૦) ૫. બ્રાહ્મણવગ્ગો
૧. સોણસુત્તવણ્ણના
૧૯૧. પઞ્ચમસ્સ પઠમે સમ્પિયેનેવાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞપેમેનેવ કાયેન ચ ચિત્તેન ચ મિસ્સીભૂતા સઙ્ઘટ્ટિતા સંસટ્ઠા હુત્વા સંવાસં વત્તેન્તિ, ન અપ્પિયેન નિગ્ગહેન વાતિ વુત્તં હોતિ. તેનાહ ‘‘પિય’’ન્તિઆદિ. ઉદરં અવદિહતિ ઉપચિનોતિ પૂરેતીતિ ઉદરાવદેહકં. ભાવનપુંસકઞ્ચેતં, ઉદરાવદેહકં કત્વા ઉદરં પૂરેત્વાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘ઉદરં અવદિહિત્વા’’તિઆદિ.
સોણસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૨. દોણબ્રાહ્મણસુત્તવણ્ણના
૧૯૨. દુતિયે પવત્તારોતિ (દી. નિ. ટી. ૧.૨૮૫) પાવચનભાવેન વત્તારો. યસ્મા તે તેસં મન્તાનં પવત્તનકા, તસ્મા આહ ‘‘પવત્તયિતારો’’તિ. સુદ્દે બહિ કત્વા રહોભાસિતબ્બટ્ઠેન મન્તા એવ તંતંઅત્થપ્પટિપત્તિહેતુતાય મન્તપદં. અનુપનીતાસાધારણતાય રહસ્સભાવેન વત્તબ્બકિરિયાય અધિગમૂપાયં. સજ્ઝાયિતન્તિ ગાયનવસેન સજ્ઝાયિતં. તં પન ઉદત્તાનુદત્તાદીનં સરાનં સમ્પદાવસેનેવ ઇચ્છિતન્તિ આહ ‘‘સરસમ્પત્તિવસેના’’તિ. અઞ્ઞેસં વુત્તન્તિ પાવચનભાવેન અઞ્ઞેસં વુત્તં. સમુપબ્યૂળ્હન્તિ સઙ્ગહેત્વા ઉપરૂપરિ સઞ્ઞૂળ્હં. રાસિકતન્તિ ઇરુવેદયજુવેદસામવેદાદિવસેન, તત્થાપિ પચ્ચેકં મન્તબ્રહ્માદિવસેન, અજ્ઝાયાનુવાકાદિવસેન ચ રાસિકતં. તેસન્તિ મન્તાનં કત્તૂનં. દિબ્બેન ચક્ખુના ઓલોકેત્વાતિ દિબ્બચક્ખુપરિભણ્ડેન યથાકમ્મૂપગઞાણેન સત્તાનં કમ્મસ્સકતાદિં, પચ્ચક્ખતો દસ્સનટ્ઠેન દિબ્બચક્ખુસદિસેન પુબ્બેનિવાસઞાણેન અતીતકપ્પે બ્રાહ્મણાનં મન્તજ્ઝેનવિધિઞ્ચ ઓલોકેત્વા. પાવચનેન સહ સંસન્દેત્વાતિ કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ યં વચનં વટ્ટસન્નિસ્સિતં, તેન સહ અવિરુદ્ધં કત્વા. ન હિ તેસં વિવટ્ટસન્નિસ્સિતો અત્થો પચ્ચક્ખો હોતિ. અપરાપરેતિ અટ્ઠકાદીહિ અપરાપરે પચ્છિમા ઓક્કાકરાજકાલાદીસુ ઉપ્પન્ના. પક્ખિપિત્વાતિ અટ્ઠકાદીહિ ગન્થિતમન્તપદેસુ કિલેસસન્નિસ્સિતપદાનં તત્થ તત્થ પદે પક્ખિપનં કત્વા. વિરુદ્ધે અકંસૂતિ બ્રાહ્મણધમ્મિકસુત્તાદીસુ (સુ. નિ. બ્રાહ્મણધમ્મિકસુત્તં ૨૮૬ આદયો) આગતનયેન સંકિલેસત્થદીપનતો પચ્ચનીકભૂતે અકંસુ.
ઉસૂનં અસનકમ્મં ઇસ્સત્થં, ધનુસિપ્પેન જીવિકા. ઇધ પન ઇસ્સત્થં વિયાતિ ઇસ્સત્થં, સબ્બઆવુધજીવિકાતિ આહ ‘‘યોધાજીવકમ્મેના’’તિ, આવુધં ગહેત્વા ઉપટ્ઠાનકમ્મેનાતિ અત્થો. રાજપોરિસં નામ વિના આવુધેન પોરોહેચ્ચામચ્ચકમ્માદિરાજકમ્મં કત્વા રાજુપટ્ઠાનં. સિપ્પઞ્ઞતરેનાતિ ગહિતાવસેસેન હત્થિઅસ્સસિપ્પાદિના. કુમારભાવતો પભુતિ ચરણેન કોમારબ્રહ્મચરિયં.
ઉદકં પાતેત્વા દેન્તીતિ દ્વારે ઠિતસ્સેવ બ્રાહ્મણસ્સ હત્થે ઉદકં આસિઞ્ચન્તા ‘‘ઇદં તે, બ્રાહ્મણ, ભરિયં પોસાપનત્થાય દેમા’’તિ વત્વા દેન્તિ. કસ્મા પન તે એવં બ્રહ્મચરિયં ચરિત્વાપિ દારં પરિયેસન્તિ, ન યાવજીવં બ્રહ્મચારિનો હોન્તીતિ? મિચ્છાદિટ્ઠિવસેન. તેસઞ્હી એવં દિટ્ઠિ હોતિ ‘‘યો પુત્તં ન ઉપ્પાદેતિ, સો કુલવંસચ્છેદકરો હોતિ, તતો નિરયે પચ્ચતી’’તિ. ચત્તારો કિર અભાયિતબ્બં ભાયન્તિ ગણ્ડુપ્પાદકો, કિકી, કોન્તિની, બ્રાહ્મણોતિ. ગણ્ડુપ્પાદા કિર મહાપથવિયા ખયનભયેન મત્તભોજના હોન્તિ, ન બહું મત્તિકં ખાદન્તિ. કિકી સકુણિકા આકાસપતનભયેન અણ્ડસ્સ ઉપરિ ઉત્તાના સેતિ. કોન્તિની સકુણી પથવીકમ્પનભયેન પાદેહિ ભૂમિં ન સુટ્ઠુ અક્કમતિ. બ્રાહ્મણા કુલવંસૂપચ્છેદભયેન દારં પરિયેસન્તિ. આહુ ચેત્થ –
‘‘ગણ્ડુપ્પાદો કિકી ચેવ, કોન્તી બ્રાહ્મણધમ્મિકો;
એતે અભયં ભાયન્તિ, સમ્મૂળ્હા ચતુરો જના’’તિ. (સુ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨૯૩);
સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.
દોણબ્રાહ્મણસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૩. સઙ્ગારવસુત્તવણ્ણના
૧૯૩. તતિયે (સં. નિ. ટી. ૨.૫.૨૩૬) પઠમઞ્ઞેવાતિ પુરેતરંયેવ, અસજ્ઝાયકતાનં મન્તાનં અપ્પટિભાનં પગેવ પઠમંયેવ સિદ્ધં, તત્થ વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ અધિપ્પાયો. પરિયુટ્ઠાનં નામ અભિભવો ગહણન્તિ આહ ‘‘કામરાગપરિયુટ્ઠિતેનાતિ કામરાગગ્ગહિતેના’’તિ. વિક્ખમ્ભેતિ અપનેતીતિ વિક્ખમ્ભનં, પટિપક્ખતો નિસ્સરતિ એતેનાતિ નિસ્સરણં. વિક્ખમ્ભનઞ્ચ તં નિસ્સરણઞ્ચાતિ વિક્ખમ્ભનનિસ્સરણં. તેનાહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. અત્તના અરણીયો પત્તબ્બો અત્થો અત્તત્થો. તથા પરત્થો વેદિતબ્બો.
‘‘અનિચ્ચતો અનુપસ્સન્તો નિચ્ચસઞ્ઞં પજહતી’’તિઆદીસુ (પટિ. મ. ૧.૫૨) બ્યાપાદાદીનં અનાગતત્તા બ્યાપાદવારે તદઙ્ગનિસ્સરણં ન ગહિતં. કિઞ્ચાપિ ન ગહિતં, પટિસઙ્ખાનવસેન તસ્સ વિનોદેતબ્બતાય તદઙ્ગનિસ્સરણમ્પિ લબ્ભતેવાતિ સક્કા વિઞ્ઞાતું. આલોકસઞ્ઞા ઉપચારપ્પત્તા વા અપ્પનાપ્પત્તા વા. યો કોચિ કસિણજ્ઝાનાદિભેદો સમથો. ધમ્મવવત્થાનં ઉપચારપ્પનાપ્પત્તવસેન ગહેતબ્બં.
કુધિતોતિ તત્તો. ઉસ્સૂરકજાતોતિ તસ્સેવ કુધિતભાવસ્સ ઉસ્સૂરકં અચ્ચુણ્હતં પત્તો. તેનાહ ‘‘ઉસુમકજાતો’’તિ. તિલબીજકાદિભેદેનાતિ તિલબીજકણ્ણિકકેસરાદિભેદેન સેવાલેન. પણકેનાતિ ઉદકપિચ્છિલ્લેન. અપ્પસન્નો આકુલતાય. અસન્નિસિન્નો કલલુપ્પત્તિયા. અનાલોકટ્ઠાનેતિ આલોકરહિતે ઠાને.
સઙ્ગારવસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૪. કારણપાલીસુત્તવણ્ણના
૧૯૪. ચતુત્થે પણ્ડિતો મઞ્ઞેતિ એત્થ મઞ્ઞેતિ ઇદં ‘‘મઞ્ઞતી’’તિ ઇમિના સમાનત્થં નિપાતપદં. તસ્સ ઇતિ-સદ્દં આનેત્વા અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘પણ્ડિતોતિ મઞ્ઞતી’’તિ આહ. અનુમતિપુચ્છાવસેન ચેતં વુત્તં. તેનેવાહ ‘‘ઉદાહુ નો’’તિ. ‘‘તં કિં મઞ્ઞતિ ભવં પિઙ્ગિયાની સમણસ્સ ગોતમસ્સ પઞ્ઞાવેય્યત્તિય’’ન્તિ વુત્તમેવત્થં પુન ગણ્હન્તો ‘‘પણ્ડિતો મઞ્ઞે’’તિ આહ, તસ્મા વુત્તં ‘‘ભવં પિઙ્ગિયાની સમણં ગોતમં પણ્ડિતોતિ મઞ્ઞતિ ઉદાહુ નો’’તિ, યથા તે ખમેય્ય, તથા નં કથેહીતિ અધિપ્પાયો. અહં કો નામ, મમ અવિસયો એસોતિ દસ્સેતિ. કો ચાતિ હેતુનિસ્સક્કે પચ્ચત્તવચનન્તિ આહ ‘‘કુતો ચા’’તિ. તથા ચાહ ‘‘કેન કારણેન જાનિસ્સામી’’તિ, યેન કારણેન સમણસ્સ ગોતમસ્સ પઞ્ઞાવેય્યત્તિયં જાનેય્યં, તં કારણં મયિ નત્થીતિ અધિપ્પાયો. બુદ્ધોયેવ ભવેય્ય અબુદ્ધસ્સ સબ્બથા બુદ્ધઞાણાનુભાવં જાનિતું અસક્કુણેય્યત્તાતિ. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘અપ્પમત્તકં પનેતં, ભિક્ખવે, ઓરમત્તકં સીલમત્તકં, યેન પુથુજ્જનો તથાગતસ્સ વણ્ણં વદમાનો વદેય્ય (દી. નિ. ૧.૭). અત્થિ, ભિક્ખવે, અઞ્ઞેવ ધમ્મા ગમ્ભીરા દુદ્દસા દુરનુબોધા…પે… યેહિ તથાગતસ્સ યથાભૂતં વણ્ણં સમ્મા વદમાનો વદેય્યા’’તિ (દી. નિ. ૧.૨૮) ચ. એત્થાતિ ‘‘સોપિ નૂનસ્સ તાદિસો’’તિ એતસ્મિં પદે.
પસત્થપ્પસત્થોતિ પસત્થેહિ પાસંસેહિ અત્તનો ગુણેહેવ સો પસત્થો, ન તસ્સ કિત્તિના, પસંસાસભાવેનેવ પાસંસોતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘સબ્બગુણાન’’ન્તિઆદિ. મણિરતનન્તિ ચક્કવત્તિનો મણિરતનં.
સદેવકે પાસંસાનમ્પિ પાસંસોતિ દસ્સેતું ‘‘પસત્થેહિ વા’’તિ દુતિયવિકપ્પો ગહિતો. અરણીયતો અત્થો, સો એવ વસતીતિ વસોતિ અત્થવસો. તસ્સ તસ્સ પયોગસ્સ આનિસંસભૂતં ફલન્તિ આહ ‘‘અત્થવસન્તિ અત્થાનિસંસ’’ન્તિ. અત્થો વા ફલં તદધીનવુત્તિતાય વસો એતસ્સાતિ અત્થવસો, કારણં.
ખુદ્દકમધૂતિ ખુદ્દકમક્ખિકાહિ કતદણ્ડકમધુ. અનેળકન્તિ નિદ્દોસં અપગતમક્ખિકણ્ડકં.
ઉદાહરીયતિ ઉબ્બેગપીતિવસેનાતિ ઉદાનં, તથા વા ઉદાહરણં ઉદાનં. તેનાહ ‘‘ઉદાહારં ઉદાહરી’’તિ. યથા પન તં વચનં ઉદાનન્તિ વુચ્ચતિ, તં દસ્સેતું ‘‘યથા હી’’તિઆદિ વુત્તં. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.
કારણપાલીસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૫. પિઙ્ગિયાનીસુત્તવણ્ણના
૧૯૫. પઞ્ચમે સબ્બસઙ્ગાહિકન્તિ સરીરગતસ્સ ચેવ વત્થાલઙ્કારગતસ્સ ચાતિ સબ્બસ્સ નીલભાવસ્સ સઙ્ગાહકવચનં. તસ્સેવાતિ નીલાદિસબ્બસઙ્ગાહિકવસેન વુત્તઅત્થસ્સેવ. વિભાગદસ્સનન્તિ પભેદદસ્સનં. યથા તે લિચ્છવિરાજાનો અપીતાદિવણ્ણા એવ કેચિ કેચિ વિલેપનવસેન પીતાદિવણ્ણા ખાયિંસુ, એવં અનીલાદિવણ્ણા એવ કેચિ વિલેપનવસેન નીલાદિવણ્ણા ખાયિંસુ. તે કિર સુવણ્ણવિચિત્તેહિ મણિઓભાસેહિ એકનીલા વિય ખાયન્તિ.
કોકનદન્તિ વા પદુમવિસેસનં યથા ‘‘કોકાસક’’ન્તિ. તં કિર બહુપત્તં વણ્ણસમ્પન્નં અતિવિય સુગન્ધઞ્ચ હોતિ. અયઞ્હેત્થ અત્થો – યથા કોકનદસઙ્ખાતં પદુમં પાતો સૂરિયુગ્ગમનવેલાય ફુલ્લં વિકસિતં અવીતગન્ધં સિયા વિરોચમાનં, એવં સરીરગન્ધેન ગુણગન્ધેન ચ સુગન્ધં, સરદકાલે અન્તલિક્ખે આદિચ્ચમિવ અત્તનો તેજસા તપન્તં, અઙ્ગેહિ નિચ્છરન્તજુતિતાય અઙ્ગીરસં સમ્બુદ્ધં પસ્સાતિ.
પિઙ્ગિયાનીસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૬. મહાસુપિનસુત્તવણ્ણના
૧૯૬. છટ્ઠે ધાતુક્ખોભકરણપચ્ચયો નામ વિસભાગભેસજ્જસેનાસનાહારાદિપચ્ચયો. અત્થકામતાય વા અનત્થકામતાય વાતિ પસન્ના અત્થકામતાય, કુદ્ધા અનત્થકામતાય. અત્થાય વા અનત્થાય વાતિ સભાવતો ભવિતબ્બાય અત્થાય વા અનત્થાય વા. ઉપસંહરન્તીતિ અત્તનો દેવાનુભાવેન ઉપનેન્તિ. બોધિસત્તમાતા વિય પુત્તપટિલાભનિમિત્તન્તિ તદા કિર પુરે પુણ્ણમાય સત્તમદિવસતો પટ્ઠાય વિગતસુરાપાનં માલાગન્ધાદિવિભૂતિસમ્પન્નં નક્ખત્તકીળં અનુભવમાના બોધિસત્તમાતા સત્તમે દિવસે પાતોવ ઉટ્ઠાય ગન્ધોદકેન નહાયિત્વા સબ્બાલઙ્કારભૂસિતા વરભોજનં ભુઞ્જિત્વા ઉપોસથઙ્ગાનિ અધિટ્ઠાય સિરિગબ્ભં પવિસિત્વા સિરિસયને નિપન્ના નિદ્દં ઓક્કમમાના ઇમં સુપિનં અદ્દસ – ચત્તારો કિર નં મહારાજાનો સયનેનેવ સદ્ધિં ઉક્ખિપિત્વા અનોતત્તદહં નેત્વા નહાપેત્વા દિબ્બવત્થં નિવાસેત્વા દિબ્બગન્ધેહિ વિલિમ્પેત્વા દિબ્બપુપ્ફાનિ પિળન્ધેત્વા તતો અવિદૂરે રજતપબ્બતો, તસ્સ અન્તો કનકવિમાનં અત્થિ, તસ્મિં પાચીનતો સીસં કત્વા નિપજ્જાપેસું. અથ બોધિસત્તો સેતવરવારણો હુત્વા તતો અવિદૂરે એકો સુવણ્ણપબ્બતો, તત્થ ચરિત્વા તતો ઓરુય્હ રજતપબ્બતં આરુહિત્વા કનકવિમાનં પવિસિત્વા માતરં પદક્ખિણં કત્વા દક્ખિણપસ્સં ફાલેત્વા કુચ્છિં પવિટ્ઠસદિસો અહોસિ. ઇમં સુપિનં સન્ધાય એતં વુત્તં ‘‘બોધિસત્તમાતા વિય પુત્તપટિલાભનિમિત્ત’’ન્તિ.
કોસલરાજા વિય સોળસ સુપિનેતિ –
‘‘ઉસભા રુક્ખા ગાવિયો ગવા ચ,
અસ્સો કંસો સિઙ્ગાલી ચ કુમ્ભો;
પોક્ખરણી ચ અપાકચન્દનં,
લાબૂનિ સીદન્તિ સિલાપ્લવન્તિ.
‘‘મણ્ડૂકિયો કણ્હસપ્પે ગિલન્તિ,
કાકં સુવણ્ણા પરિવારયન્તિ;
તસા વકા એળકાનં ભયા હી’’તિ. (જા. ૧.૧.૭૭) –
ઇમે સોળસ સુપિને પસ્સન્તો કોસલરાજા વિય.
૧. એકદિવસં કિર કોસલમહારાજા રત્તિં નિદ્દૂપગતો પચ્છિમયામે સોળસ મહાસુપિને પસ્સિ (જા. અટ્ઠ. ૧.૧.૭૬ મહાસુપિનજાતકવણ્ણના). તત્થ ચત્તારો અઞ્જનવણ્ણા કાળઉસભા ‘‘યુજ્ઝિસ્સામા’’તિ ચતૂહિ દિસાહિ રાજઙ્ગણં આગન્ત્વા ‘‘ઉસભયુદ્ધં પસ્સિસ્સામા’’તિ મહાજને સન્નિપતિતે યુજ્ઝનાકારં દસ્સેત્વા નદિત્વા ગજ્જિત્વા અયુજ્ઝિત્વાવ પટિક્કન્તા. ઇમં પઠમં સુપિનં અદ્દસ.
૨. ખુદ્દકા રુક્ખા ચેવ ગચ્છા ચ પથવિં ભિન્દિત્વા વિદત્થિમત્તમ્પિ રતનમત્તમ્પિ અનુગ્ગન્ત્વાવ પુપ્ફન્તિ ચેવ ફલન્તિ ચ. ઇમં દુતિયં અદ્દસ.
૩. ગાવિયો તદહુજાતાનં વચ્છાનં ખીરં પિવન્તિયો અદ્દસ. અયં તતિયો સુપિનો.
૪. ધુરવાહે આરોહપરિણાહસમ્પન્ને મહાગોણે યુગપરમ્પરાય અયોજેત્વા તરુણે ગોદમ્મે ધુરે યોજેન્તે અદ્દસ. તે ધુરં વહિતું અસક્કોન્તા છડ્ડેત્વા અટ્ઠંસુ, સકટાનિ નપ્પવત્તિંસુ. અયં ચતુત્થો સુપિનો.
૫. એકં ઉભતોમુખં અસ્સં અદ્દસ. તસ્સ ઉભોસુ પસ્સેસુ યવસં દેન્તિ, સો દ્વીહિપિ મુખેહિ ખાદતિ. અયં પઞ્ચમો સુપિનો.
૬. મહાજનો સતસહસ્સગ્ઘનિકં સુવણ્ણપાતિં સમ્મજ્જિત્વા ‘‘ઇધ પસ્સાવં કરોહી’’તિ એકસ્સ જરસિઙ્ગાલસ્સ ઉપનામેસિ. તં તત્થ પસ્સાવં કરોન્તં અદ્દસ. અયં છટ્ઠો સુપિનો.
૭. એકો પુરિસો રજ્જું વટ્ટેત્વા પાદમૂલે નિક્ખિપતિ. તેન નિસિન્નપીઠસ્સ હેટ્ઠા સયિતા છાતસિઙ્ગાલી તસ્સ અજાનન્તસ્સેવ તં ખાદતિ. ઇમં સત્તમં સુપિનં અદ્દસ.
૮. રાજદ્વારે બહૂહિ તુચ્છકુમ્ભેહિ પરિવારેત્વા ઠપિતં એકં મહન્તં પૂરિતકુમ્ભં અદ્દસ. ચત્તારોપિ પન વણ્ણા ચતૂહિ દિસાહિ ચતૂહિ અનુદિસાહિ ચ ઘટેહિ ઉદકં આનેત્વા પૂરિતકુમ્ભમેવ પૂરેન્તિ, પૂરિતં પૂરિતં ઉદકં ઉત્તરિત્વા પલાયતિ. તેપિ પુનપ્પુનં તત્થેવ ઉદકં આસિઞ્ચન્તિ, તુચ્છકુમ્ભે ઓલોકેન્તાપિ નત્થિ. અયં અટ્ઠમો સુપિનો.
૯. એકં પઞ્ચપદુમસઞ્છન્નં ગમ્ભીરં સબ્બતોતિત્થં પોક્ખરણિં અદ્દસ. સમન્તતો દ્વિપદચતુપ્પદા ઓતરિત્વા તત્થ પાનીયં પિવન્તિ. તસ્સ મજ્ઝે ગમ્ભીરટ્ઠાને ઉદકં આવિલં, તીરપ્પદેસે દ્વિપદચતુપ્પદાનં અક્કમનટ્ઠાને અચ્છં વિપ્પસન્નમનાવિલં. અયં નવમો સુપિનો.
૧૦. એકિસ્સાયેવ કુમ્ભિયા પચ્ચમાનં ઓદનં અપાકં અદ્દસ. ‘‘અપાક’’ન્તિ વિચારેત્વા વિભજિત્વા ઠપિતં વિય તીહાકારેહિ પચ્ચમાનં એકસ્મિં પસ્સે અતિકિલિન્નો હોતિ, એકસ્મિં ઉત્તણ્ડુલો, એકસ્મિં સુપક્કોતિ. અયં દસમો સુપિનો.
૧૧. સતસહસ્સગ્ઘનકં ચન્દનસારં પૂતિતક્કેન વિક્કિણન્તે અદ્દસ. અયં એકાદસમો સુપિનો.
૧૨. તુચ્છલાબૂનિ ઉદકે સીદન્તાનિ અદ્દસ. અયં દ્વાદસમો સુપિનો.
૧૩. મહન્તમહન્તા કૂટાગારપ્પમાણા ઘનસિલા નાવા વિય ઉદકે પ્લવમાના અદ્દસ. અયં તેરસમો સુપિનો.
૧૪. ખુદ્દકમધુકપુપ્ફપ્પમાણા મણ્ડૂકિયો મહન્તે કણ્હસપ્પે વેગેન અનુબન્ધિત્વા ઉપ્પલનાળે વિય છિન્દિત્વા મંસં ખાદિત્વા ગિલન્તિયો અદ્દસ. અયં ચુદ્દસમો સુપિનો.
૧૫. દસહિ અસદ્ધમ્મેહિ સમન્નાગતં ગામગોચરં કાકં કઞ્ચનવણ્ણવણ્ણતાય ‘‘સુવણ્ણા’’તિ લદ્ધનામે સુવણ્ણરાજહંસે પરિવારેન્તે અદ્દસ. અયં પન્નરસમો સુપિનો.
૧૬. પુબ્બે દીપિનો એળકે ખાદન્તિ. તે પન એળકે દીપિનો અનુબન્ધિત્વા મુરમુરાતિ ખાદન્તે અદ્દસ. અથઞ્ઞે તસા વકા એળકે દૂરતોવ દિસ્વા તસિતા તાસપ્પત્તા હુત્વા એળકાનં ભયા પલાયિત્વા ગુમ્બગહનાનિ પવિસિત્વા નિલીયિંસુ. અયં સોળસમો સુપિનો.
૧. તત્થ અધમ્મિકાનં રાજૂનં, અધમ્મિકાનઞ્ચ મનુસ્સાનં કાલે લોકે વિપરિવત્તમાને કુસલે ઓસન્ને અકુસલે ઉસ્સન્ને લોકસ્સ પરિહાનકાલે દેવો ન સમ્મા વસિસ્સતિ, મેઘપાદા પચ્છિજ્જિસ્સન્તિ, સસ્સાનિ મિલાયિસ્સન્તિ, દુબ્ભિક્ખં ભવિસ્સતિ, વસ્સિતુકામા વિય ચતૂહિ દિસાહિ મેઘા ઉટ્ઠહિત્વા ઇત્થિકાહિ આતપે પત્થટાનં વીહિઆદીનં તેમનભયેન અન્તોપવેસિતકાલે પુરિસેસુ કુદાલપિટકે આદાય આળિબન્ધનત્થાય નિક્ખન્તેસુ વસ્સનાકારં દસ્સેત્વા ગજ્જિત્વા વિજ્જુલતા નિચ્છારેત્વા ઉસભા વિય અયુજ્ઝિત્વા અવસ્સિત્વાવ પલાયિસ્સન્તિ. અયં પઠમસ્સ વિપાકો.
૨. લોકસ્સ પરિહીનકાલે મનુસ્સાનં પરિત્તાયુકકાલે સત્તા તિબ્બરાગા ભવિસ્સન્તિ, અસમ્પત્તવયાવ કુમારિયો પુરિસન્તરં ગન્ત્વા ઉતુનિયો ચેવ ગબ્ભિનિયો ચ હુત્વા પુત્તધીતાહિ વડ્ઢિસ્સન્તિ. ખુદ્દકરુક્ખાનં પુપ્ફં વિય હિ તાસં ઉતુનિભાવો, ફલં વિય ચ પુત્તધીતરો ભવિસ્સન્તિ. અયં દુતિયસ્સ વિપાકો.
૩. મનુસ્સાનં જેટ્ઠાપચાયિકકમ્મસ્સ નટ્ઠકાલે સત્તા માતાપિતૂસુ વા સસ્સુસસુરેસુ વા લજ્જં અનુપટ્ઠપેત્વા સયમેવ કુટુમ્બં સંવિદહન્તાવ ઘાસચ્છાદનમત્તમ્પિ મહલ્લકાનં દાતુકામા દસ્સન્તિ, અદાતુકામા ન દસ્સન્તિ. મહલ્લકા અનાથા હુત્વા અસયંવસી દારકે આરાધેત્વા જીવિસ્સન્તિ તદહુજાતાનં વચ્છકાનં ખીરં પિવન્તિયો મહાગાવિયો વિય. અયં તતિયસ્સ વિપાકો.
૪. અધમ્મિકરાજૂનં કાલે અધમ્મિકરાજાનો પણ્ડિતાનં પવેણિકુસલાનં કમ્મનિત્થરણસમત્થાનં મહામત્તાનં યસં ન દસ્સન્તિ, ધમ્મસભાયં વિનિચ્છયટ્ઠાનેપિ પણ્ડિતે વોહારકુસલે મહલ્લકે અમચ્ચે ન ઠપેસ્સન્તિ, તબ્બિપરીતાનં પન તરુણતરુણાનં યસં દસ્સન્તિ, તથારૂપે એવ ચ વિનિચ્છયટ્ઠાને ઠપેસ્સન્તિ. તે રાજકમ્માનિ ચેવ યુત્તાયુત્તઞ્ચ અજાનન્તા નેવ તં યસં ઉક્ખિપિતું સક્ખિસ્સન્તિ, ન રાજકમ્માનિ નિત્થરિતું. તે અસક્કોન્તા કમ્મધુરં છડ્ડેસ્સન્તિ, મહલ્લકાપિ પણ્ડિતામચ્ચા યસં અલભન્તા કિચ્ચાનિ નિત્થરિતું સમત્થાપિ ‘‘કિં અમ્હાકં એતેહિ, મયં બાહિરકા જાતા, અબ્ભન્તરિકા તરુણદારકા જાનિસ્સન્તી’’તિ ઉપ્પન્નાનિ કમ્માનિ ન કરિસ્સન્તિ. એવં સબ્બથાપિ તેસં રાજૂનં હાનિયેવ ભવિસ્સતિ, ધુરં વહિતું અસમત્થાનં વચ્છદમ્માનં ધુરે યોજિતકાલો વિય દૂરવાહાનઞ્ચ મહાગોણાનં યુગપરમ્પરાય અયોજિતકાલો વિય ભવિસ્સતિ. અયં ચતુત્થસ્સ વિપાકો.
૫. અધમ્મિકરાજકાલેયેવ અધમ્મિકબાલરાજાનો અધમ્મિકે લોલમનુસ્સે વિનિચ્છયે ઠપેસ્સન્તિ, તે પાપપુઞ્ઞેસુ અનાદરા બાલા સભાયં નિસીદિત્વા વિનિચ્છયં દેન્તા ઉભિન્નમ્પિ અત્થપચ્ચત્થિકાનં હત્થતો લઞ્જં ગહેત્વા ખાદિસ્સન્તિ અસ્સો વિય દ્વીહિ મુખેહિ યવસં. અયં પઞ્ચમસ્સ વિપાકો.
૬. અધમ્મિકાયેવ વિજાતિરાજાનો જાતિસમ્પન્નાનં કુલપુત્તાનં આસઙ્કાય યસં ન દસ્સન્તિ, અકુલીનાનંયેવ દસ્સન્તિ. એવં મહાકુલાનિ દુગ્ગતાનિ ભવિસ્સન્તિ, લામકકુલાનિ ઇસ્સરાનિ. તે ચ કુલીનપુરિસા જીવિતું અસક્કોન્તા ‘‘ઇમે નિસ્સાય જીવિસ્સામા’’તિ અકુલીનાનં ધીતરો દસ્સન્તિ, ઇતિ તાસં કુલધીતાનં અકુલીનેહિ સદ્ધિં સંવાસો જરસિઙ્ગાલસ્સ સુવણ્ણપાતિયં પસ્સાવકરણસદિસો ભવિસ્સતિ. અયં છટ્ઠસ્સ વિપાકો.
૭. ગચ્છન્તે ગચ્છન્તે કાલે ઇત્થિયો પુરિસલોલા સુરાલોલા અલઙ્કારલોલા વિસિખાલોલા આમિસલોલા ભવિસ્સન્તિ દુસ્સીલા દુરાચારા. તા સામિકેહિ કસિગોરક્ખાદીનિ કમ્માનિ કત્વા કિચ્છેન કસિરેન સમ્ભતં ધનં જારેહિ સદ્ધિં સુરં પિવન્તિયો માલાગન્ધવિલેપનં ધારયમાના અન્તોગેહે અચ્ચાયિકમ્પિ કિચ્ચં અનોલોકેત્વા ગેહપરિક્ખેપસ્સ ઉપરિભાગેનપિ છિદ્દટ્ઠાનેહિપિ જારે ઉપધારયમાના સ્વે વપિતબ્બયુત્તકં બીજમ્પિ કોટ્ટેત્વા યાગુભત્તખજ્જકાનિ પચિત્વા ખાદમાના વિલુમ્પિસ્સન્તિ હેટ્ઠાપીઠકે નિપન્નછાતસિઙ્ગાલી વિય વટ્ટેત્વા વટ્ટેત્વા પાદમૂલે નિક્ખિત્તરજ્જું. અયં સત્તમસ્સ વિપાકો.
૮. ગચ્છન્તે ગચ્છન્તે કાલે લોકો પરિહાયિસ્સતિ, રટ્ઠં નિરોજં ભવિસ્સતિ, રાજાનો દુગ્ગતા કપણા ભવિસ્સન્તિ. યો ઇસ્સરો ભવિસ્સતિ, તસ્સ ભણ્ડાગારે સતસહસ્સમત્તા ભવિસ્સન્તિ. તે એવંદુગ્ગતા સબ્બે જાનપદે અત્તનોવ કમ્મં કારેસ્સન્તિ, ઉપદ્દુતા મનુસ્સા સકે કમ્મન્તે છડ્ડેત્વા રાજૂનંયેવ અત્થાય પુબ્બણ્ણાપરણ્ણાનિ વપન્તા રક્ખન્તા લાયન્તા મદ્દન્તા પવેસેન્તા ઉચ્છુક્ખેત્તાનિ કરોન્તા યન્તાનિ વાહેન્તા ફાણિતાદીનિ પચન્તા પુપ્ફારામે ફલારામે ચ કરોન્તા તત્થ તત્થ નિપ્ફન્નાનિ પુબ્બણ્ણાદીનિ આહરિત્વા રઞ્ઞો કોટ્ઠાગારમેવ પૂરેસ્સન્તિ. અત્તનો ગેહેસુ તુચ્છકોટ્ઠે ઓલોકેન્તાપિ ન ભવિસ્સન્તિ, તુચ્છકુમ્ભે અનોલોકેત્વા પૂરિતકુમ્ભપૂરણસદિસમેવ ભવિસ્સતિ. અયં અટ્ઠમસ્સ વિપાકો.
૯. ગચ્છન્તે ગચ્છન્તે કાલે રાજાનો અધમ્મિકા ભવિસ્સન્તિ, છન્દાદિવસેન અગતિં ગચ્છન્તા રજ્જં કારેસ્સન્તિ, ધમ્મેન વિનિચ્છયં નામ ન દસ્સન્તિ લઞ્જવિત્તકા ભવિસ્સન્તિ ધનલોલા, રટ્ઠવાસિકેસુ તેસં ખન્તિમેત્તાનુદ્દયા નામ ન ભવિસ્સન્તિ, કક્ખળા ફરુસા ઉચ્છુયન્તે ઉચ્છુભણ્ડિકા વિય મનુસ્સે પીળેન્તા નાનપ્પકારં બલિં ઉપ્પાદેત્વા ધનં ગણ્હિસ્સન્તિ. મનુસ્સા બલિપીળિતા કિઞ્ચિ દાતું અસક્કોન્તા ગામનિગમાદયો છડ્ડેત્વા પચ્ચન્તં ગન્ત્વા વાસં કપ્પેસ્સન્તિ. મજ્ઝિમજનપદો સુઞ્ઞો ભવિસ્સતિ, પચ્ચન્તો ઘનવાસો સેય્યથાપિ પોક્ખરણિયા મજ્ઝે ઉદકં આવિલં પરિયન્તે વિપ્પસન્નં. અયં નવમસ્સ વિપાકો.
૧૦. ગચ્છન્તે ગચ્છન્તે કાલે રાજાનો અધમ્મિકા ભવિસ્સન્તિ, તેસુ અધમ્મિકેસુ રાજયુત્તાપિ બ્રાહ્મણગહપતિકાપિ નેગમજાનપદાપીતિ સમણબ્રાહ્મણે ઉપાદાય સબ્બે મનુસ્સા અધમ્મિકા ભવિસ્સન્તિ. તતો તેસં આરક્ખદેવતા, બલિપટિગ્ગાહિકદેવતા, રુક્ખદેવતા, આકાસટ્ઠદેવતાતિ એવં દેવતાપિ અધમ્મિકા ભવિસ્સન્તિ. અધમ્મિકરાજૂનં રજ્જે વાતા વિસમા ખરા વાયિસ્સન્તિ, તે આકાસટ્ઠકવિમાનાનિ કમ્પેસ્સન્તિ. તેસુ કમ્પિતેસુ દેવતા કુપિતા દેવં વસ્સિતું ન દસ્સન્તિ. વસ્સમાનોપિ સકલરટ્ઠે એકપ્પહારેનેવ ન વસ્સિસ્સતિ, વસ્સમાનોપિ સબ્બત્થ કસિકમ્મસ્સ વા વપ્પકમ્મસ્સ વા ઉપકારો હુત્વા ન વસ્સિસ્સતિ. યથા ચ રટ્ઠે, એવં જનપદેપિ ગામેપિ એકતળાકસરેપિ એકપ્પહારેન ન વસ્સિસ્સતિ, તળાકસ્સ ઉપરિભાગે વસ્સન્તો હેટ્ઠાભાગે ન વસ્સિસ્સતિ, હેટ્ઠા વસ્સન્તો ઉપરિ ન વસ્સિસ્સતિ. એકસ્મિં ભાગે સસ્સં અતિવસ્સેન નસ્સિસ્સતિ, એકસ્મિં અવસ્સનેન મિલાયિસ્સતિ, એકસ્મિં સમ્મા વસ્સમાનો સમ્પાદેસ્સતિ. એવં એકસ્સ રઞ્ઞો રજ્જે વુત્તસસ્સા વિપાકો. તિપ્પકારા ભવિસ્સન્તિ એકકુમ્ભિયા ઓદનો વિય. અયં દસમસ્સ વિપાકો.
૧૧. ગચ્છન્તે ગચ્છન્તેયેવ કાલે સાસને પરિહાયન્તે પચ્ચયલોલા અલજ્જિકા બહૂ ભિક્ખૂ ભવિસ્સન્તિ. તે ભગવતા પચ્ચયલોલુપ્પં નિમ્મથેત્વા કથિતધમ્મદેસનં ચીવરાદિચતુપચ્ચયહેતુ પરેસં દેસેસ્સન્તિ. પચ્ચયેહિ મુચ્છિત્વા નિત્થરણપક્ખે ઠિતા નિબ્બાનાભિમુખં કત્વા દેસેતું ન સક્ખિસ્સન્તિ. કેવલં ‘‘પદબ્યઞ્જનસમ્પત્તિઞ્ચેવ મધુરસદ્દઞ્ચ સુત્વા મહગ્ઘાનિ ચીવરાદીનિ દસ્સન્તિ’’ઇચ્ચેવં દેસેસ્સન્તિ. અપરે અન્તરવીથિચતુક્કરાજદ્વારાદીસુ નિસીદિત્વા કહાપણઅડ્ઢકહાપણપાદમાસકરૂપાદીનિપિ નિસ્સાય દેસેસ્સન્તિ. ઇતિ ભગવતા નિબ્બાનગ્ઘનકં કત્વા દેસિતં ધમ્મં ચતુપચ્ચયત્થાય ચેવ કહાપણાદિઅત્થાય ચ વિક્કિણિત્વા દેસેન્તા સતસહસ્સગ્ઘનકં ચન્દનસારં પૂતિતક્કેન વિક્કિણન્તા વિય ભવિસ્સન્તિ. અયં એકાદસમસ્સ વિપાકો.
૧૨. અધમ્મિકરાજકાલે લોકે વિપરિવત્તન્તેયેવ રાજાનો જાતિસમ્પન્નાનં કુલપુત્તાનં યસં ન દસ્સન્તિ, અકુલીનાનઞ્ઞેવ દસ્સન્તિ. તે ઇસ્સરા ભવિસ્સન્તિ, ઇતરા દલિદ્દા. રાજસમ્મુખેપિ રાજદ્વારેપિ અમચ્ચસમ્મુખેપિ વિનિચ્છયટ્ઠાનેપિ તુચ્છલાબુસદિસાનં અકુલીનાનંયેવ કથા ઓસીદિત્વા ઠિતા વિય નિચ્ચલા સુપ્પતિટ્ઠિતા ભવિસ્સતિ. સઙ્ઘસન્નિપાતેપિ સઙ્ઘકમ્મગણકમ્મટ્ઠાનેસુ ચેવ પત્તચીવરપરિવેણાદિવિનિચ્છયટ્ઠાનેસુ ચ દુસ્સીલાનં પાપપુગ્ગલાનંયેવ કથા નિય્યાનિકા ભવિસ્સતિ, ન લજ્જિભિક્ખૂનન્તિ એવં સબ્બત્થાપિ તુચ્છલાબૂનં સીદનકાલો વિય ભવિસ્સતિ. અયં દ્વાદસમસ્સ વિપાકો.
૧૩. તાદિસેયેવ કાલે અધમ્મિકરાજાનો અકુલીનાનં યસં દસ્સન્તિ. તે ઇસ્સરા ભવિસ્સન્તિ, કુલીના દુગ્ગતા. તેસુ ન કેચિ ગારવં કરિસ્સન્તિ, ઇતરેસુયેવ કરિસ્સન્તિ. રાજસમ્મુખે વા અમચ્ચસમ્મુખે વા વિનિચ્છયટ્ઠાને વા વિનિચ્છયકુસલાનં ઘનસિલાસદિસાનં કુલપુત્તાનં કથા ન ઓગાહિત્વા પતિટ્ઠહિસ્સતિ. તેસુ કથેન્તેસુ ‘‘કિં ઇમે કથેન્તી’’તિ ઇતરે પરિહાસમેવ કરિસ્સન્તિ. ભિક્ખુસન્નિપાતેપિ વુત્તપ્પકારેસુ ઠાનેસુ નેવ પેસલે ભિક્ખૂ ગરુકાતબ્બે મઞ્ઞિસ્સન્તિ, નાપિ નેસં કથા પરિયોગાહિત્વા પતિટ્ઠહિસ્સતિ, સિલાનં પ્લવનકાલો વિય ભવિસ્સતિ. અયં તેરસમસ્સ વિપાકો.
૧૪. લોકે પરિહાયન્તેયેવ મનુસ્સા તિબ્બરાગાદિજાતિકા કિલેસાનુવત્તકા હુત્વા તરુણાનં અત્તનો ભરિયાનં વસે વત્તિસ્સન્તિ. ગેહે દાસકમ્મકારાદયોપિ ગોમહિંસાદયોપિ હિરઞ્ઞસુવણ્ણમ્પિ સબ્બં તાસંયેવ આયત્તં ભવિસ્સતિ. ‘‘અસુકં હિરઞ્ઞસુવણ્ણં વા પરિચ્છદાદિજાતં વા કહ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘યત્થ વા તત્થ વા હોતુ, કિં તુય્હિમિના બ્યાપારેન, ત્વં મય્હં ઘરે સન્તં વા અસન્તં વા જાનિતુકામો જાતો’’તિ વત્વા નાનપ્પકારેહિ અક્કોસિત્વા મુખસત્તીહિ કોટ્ટેત્વા દાસચેટકે વિય વસે કત્વા અત્તનો ઇસ્સરિયં પવત્તેસ્સન્તિ. એવં મધુકપુપ્ફપ્પમાણાનં મણ્ડૂકીનં આસિવિસે કણ્હસપ્પે ગિલનકાલો વિય ભવિસ્સતિ. અયં ચુદ્દસમસ્સ વિપાકો.
૧૫. દુબ્બલરાજકાલે પન રાજાનો હત્થિસિપ્પાદીસુ અકુસલા યુદ્ધેસુ અવિસારદા ભવિસ્સન્તિ. તે અત્તનો રાજાધિપચ્ચં આસઙ્કમાના સમાનજાતિકાનં કુલપુત્તાનં ઇસ્સરિયં અદત્વા અત્તનો પાદમૂલિકનહાપનકપ્પકાદીનં દસ્સન્તિ. જાતિગોત્તસમ્પન્ના કુલપુત્તા રાજકુલે પતિટ્ઠં અલભમાના જીવિકં કપ્પેતું અસમત્થા હુત્વા ઇસ્સરિયે ઠિતે જાતિગોત્તહીને અકુલીને ઉપટ્ઠહન્તા વિચરિસ્સન્તિ, સુવણ્ણરાજહંસેહિ કાકસ્સ પરિવારિતકાલો વિય ભવિસ્સતિ. અયં પન્નરસમસ્સ વિપાકો.
૧૬. અધમ્મિકરાજકાલેયેવ ચ અકુલીનાવ રાજવલ્લભા ઇસ્સરા ભવિસ્સન્તિ, કુલીના અપઞ્ઞાતા દુગ્ગતા. તે રાજાનં અત્તનો કથં ગાહાપેત્વા વિનિચ્છયટ્ઠાનાદીસુ બલવન્તો હુત્વા દુબ્બલાનં પવેણિઆગતાનિ ખેત્તવત્થાદીનિ ‘‘અમ્હાકં સન્તકાની’’તિ અભિયુઞ્જિત્વા તે ‘‘ન તુમ્હાકં, અમ્હાક’’ન્તિ આગન્ત્વા વિનિચ્છયટ્ઠાનાદીસુ વિવદન્તે વેત્તલતાદીહિ પહરાપેત્વા ગીવાયં ગહેત્વા અપકડ્ઢાપેત્વા ‘‘અત્તનો પમાણં ન જાનાથ, અમ્હેહિ સદ્ધિં વિવદથ, ઇદાનિ વો પહરાપેત્વા રઞ્ઞો કથેત્વા હત્થપાદચ્છેદાદીનિ કારેસ્સામા’’તિ સન્તજ્જેસ્સન્તિ. તે તેસં ભયેન અત્તનો સન્તકાનિ વત્થૂનિ ‘‘તુમ્હાકંયેવ તાનિ, ગણ્હથા’’તિ નિય્યાતેત્વા અત્તનો ગેહાનિ પવિસિત્વા ભીતા નિપજ્જિસ્સન્તિ. પાપભિક્ખૂપિ પેસલે ભિક્ખૂ યથારુચિ વિહેઠેસ્સન્તિ. પેસલા ભિક્ખૂ પટિસરણં અલભમાના અરઞ્ઞં પવિસિત્વા ગહનટ્ઠાનેસુ નિલીયિસ્સન્તિ. એવં હીનજચ્ચેહિ ચેવ પાપભિક્ખૂહિ ચ ઉપદ્દુતાનં જાતિમન્તકુલપુત્તાનઞ્ચેવ પેસલભિક્ખૂનઞ્ચ એળકાનં ભયેન તસવકાનં પલાયનકાલો વિય ભવિસ્સતિ. અયં સોળસમસ્સ વિપાકો. એવં તસ્સ તસ્સ અનત્થસ્સ પુબ્બનિમિત્તભૂતે સોળસ મહાસુપિને પસ્સિ. તેન વુત્તં ‘‘કોસલરાજા વિય સોળસ સુપિને’’તિ. એત્થ ચ પુબ્બનિમિત્તતો અત્તનો અત્થાનત્થનિમિત્તં સુપિનં પસ્સન્તો અત્તનો કમ્માનુભાવેન પસ્સતિ. કોસલરાજા વિય લોકસ્સ અત્થાનત્થનિમિત્તં સુપિનં પસ્સન્તો પન સબ્બસત્તસાધારણકમ્માનુભાવેન પસ્સતીતિ વેદિતબ્બં.
કુદ્ધા હિ દેવતાતિ મહાનાગવિહારે મહાથેરસ્સ કુદ્ધા દેવતા વિય. રોહણે કિર મહાનાગવિહારે મહાથેરો ભિક્ખુસઙ્ઘં અનપલોકેત્વાવ એકં નાગરુક્ખં છિન્દાપેસિ. રુક્ખે અધિવત્થા દેવતા થેરસ્સ કુદ્ધા પઠમમેવ નં સચ્ચસુપિનેન પલોભેત્વા પચ્છા ‘‘ઇતો તે સત્તદિવસમત્થકે ઉપટ્ઠાકો રાજા મરિસ્સતી’’તિ સુપિને આરોચેસિ. થેરો તં કથં આહરિત્વા રાજોરોધાનં આચિક્ખિ. તા એકપ્પહારેનેવ મહાવિરવં વિરવિંસુ. રાજા ‘‘કિં એત’’ન્તિ પુચ્છિ. તા ‘‘એવં થેરેન વુત્ત’’ન્તિ આરોચયિંસુ. રાજા દિવસં ગણાપેત્વા સત્તાહે વીતિવત્તે થેરસ્સ હત્થપાદે છિન્દાપેસિ. એકન્તં સચ્ચમેવ હોતીતિ ફલસ્સ સચ્ચભાવતો વુત્તં, દસ્સનં પન વિપલ્લત્થમેવ. તેનેવ પહીનવિપલ્લાસા પુબ્બનિમિત્તભૂતમ્પિ સુપિનં ન પસ્સન્તિ. દ્વીહિ તીહિપિ કારણેહિ કદાચિ સુપિનં પસ્સતીતિ આહ ‘‘સંસગ્ગભેદતો’’તિ. ‘‘અસેખા ન પસ્સન્તિ પહીનવિપલ્લાસત્તા’’તિ વચનતો ચતુન્નમ્પિ કારણાનં વિપલ્લાસા એવ મૂલકારણન્તિ દટ્ઠબ્બં.
તન્તિ સુપિનકાલે પવત્તં ભવઙ્ગચિત્તં. રૂપનિમિત્તાદિઆરમ્મણન્તિ કમ્મકમ્મનિમિત્તગતિનિમિત્તતો અઞ્ઞં રૂપનિમિત્તાદિઆરમ્મણં ન હોતિ. ઈદિસાનીતિ પચ્ચક્ખતો અનુભૂતપુબ્બપરિકપ્પિતરૂપાદિઆરમ્મણાનિ ચેવ રાગાદિસમ્પયુત્તાનિ ચ. સબ્બોહારિકચિત્તેનાતિ પકતિચિત્તેન.
દ્વીહિ અન્તેહિ મુત્તોતિ કુસલાકુસલસઙ્ખાતેહિ દ્વીહિ અન્તેહિ મુત્તો. આવજ્જનતદારમ્મણક્ખણેતિ ઇદં યાવ તદારમ્મણુપ્પત્તિ, તાવ પવત્તચિત્તવારં સન્ધાય વુત્તં. ‘‘સુપિનેનેવ દિટ્ઠં વિય મે, સુતં વિય મેતિ કથનકાલે પન અબ્યાકતોયેવ આવજ્જનમત્તસ્સેવ ઉપ્પજ્જનતો’’તિ વદન્તિ. એવં વદન્તેહિ પઞ્ચદ્વારે દુતિયમોઘવારે વિય મનોદ્વારેપિ આવજ્જનં દ્વત્તિક્ખત્તું ઉપ્પજ્જિત્વા જવનટ્ઠાને ઠત્વા ભવઙ્ગં ઓતરતીતિ અધિપ્પેતન્તિ દટ્ઠબ્બં એકચિત્તક્ખણિકસ્સ આવજ્જનસ્સ ઉપ્પત્તિયં ‘‘દિટ્ઠં વિય મે, સુતં વિય મે’’તિ કપ્પનાય અસમ્ભવતો. એત્થ ચ ‘‘સુપિનન્તેપિ તદારમ્મણવચનતો પચ્ચુપ્પન્નવસેન અતીતવસેન વા સભાવધમ્મા સુપિનન્તે આરમ્મણં હોન્તી’’તિ વદન્તિ. ‘‘યદિપિ સુપિનન્તે વિભૂતં હુત્વા ઉપટ્ઠિતે રૂપાદિવત્થુમ્હિ તદારમ્મણં વુત્તં, તથાપિ સુપિનન્તે ઉપટ્ઠિતનિમિત્તસ્સ પરિકપ્પવસેન ગહેતબ્બતાય દુબ્બલભાવતો દુબ્બલવત્થુકત્તાતિ વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ. કેચિ પન ‘‘કરજકાયસ્સ નિરુસ્સાહસન્તભાવપ્પત્તિતો તન્નિસ્સિતહદયવત્થુ ન સુપ્પસન્નં હોતિ, તતો તન્નિસ્સિતાપિ ચિત્તપ્પવત્તિ ન સુપ્પસન્ના અસુપ્પસન્નવટ્ટિનિસ્સિતદીપપ્પભા વિય, તસ્મા દુબ્બલવત્થુકત્તાતિ એત્થ દુબ્બલહદયવત્થુકત્તા’’તિ અત્થં વદન્તિ. વીમંસિત્વા યુત્તતરં ગહેતબ્બં.
સુપિનન્તચેતનાતિ મનોદ્વારિકજવનવસેન પવત્તા સુપિનન્તચેતના. સુપિનઞ્હિ પસ્સન્તો મનોદ્વારિકેનેવ જવનેન પસ્સતિ, ન પઞ્ચદ્વારિકેન. પટિબુજ્ઝન્તો ચ મનોદ્વારિકેનેવ પટિબુજ્ઝતિ, ન પઞ્ચદ્વારિકેન. નિદ્દાયન્તસ્સ હિ મહાવટ્ટિં જાલેત્વા દીપે ચક્ખુસમીપં ઉપનીતે પઠમં ચક્ખુદ્વારિકં આવજ્જનં ભવઙ્ગં ન આવટ્ટેતિ, મનોદ્વારિકમેવ આવટ્ટેતિ. અથ જવનં જવિત્વા ભવઙ્ગં ઓતરતિ. દુતિયવારે ચક્ખુદ્વારિકઆવજ્જનં ભવઙ્ગં આવટ્ટેતિ, તતો ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનિ જવનપરિયોસાનાનિ પવત્તન્તિ, તદનન્તરં ભવઙ્ગં પવત્તતિ. તતિયવારે મનોદ્વારિકઆવજ્જનેન ભવઙ્ગે આવટ્ટિતે મનોદ્વારિકજવનં જવતિ. તેન ચિત્તેન ‘‘કિં અયં ઇમસ્મિં ઠાને આલોકો’’તિ જાનાતિ. તથા નિદ્દાયન્તસ્સ કણ્ણસમીપે તૂરિયેસુ પગ્ગહિતેસુ, ઘાનસમીપે સુગન્ધેસુ વા દુગ્ગન્ધેસુ વા પુપ્ફેસુ ઉપનીતેસુ, મુખે સપ્પિમ્હિ વા ફાણિતે વા પક્ખિત્તે, પિટ્ઠિયં પાણિના પહારે દિન્ને પઠમં સોતદ્વારિકાદીનિ આવજ્જનાનિ ભવઙ્ગં ન આવટ્ટેન્તિ, મનોદ્વારિકમેવ આવટ્ટેતિ, અથ જવનં જવિત્વા ભવઙ્ગં ઓતરતિ. દુતિયવારે સોતદ્વારિકાદીનિ આવજ્જનાનિ ભવઙ્ગં આવટ્ટેન્તિ, તતો સોતઘાનજિવ્હાકાયવિઞ્ઞાણાદીનિ જવનપરિયોસાનાનિ પવત્તન્તિ, તદનન્તરં ભવઙ્ગં વત્તતિ. તતિયવારે મનોદ્વારિકઆવજ્જનેન ભવઙ્ગે આવટ્ટિતે મનોદ્વારિકજવનં જવતિ, તેન ચિત્તેન ઞત્વા ‘‘કિં અયં ઇમસ્મિં ઠાને સદ્દો, સઙ્ખસદ્દો ભેરિસદ્દો’’તિ વા ‘‘કિં અયં ઇમસ્મિં ઠાને ગન્ધો, મૂલગન્ધો’’તિ વા ‘‘કિં ઇદં મય્હં મુખં પક્ખિત્તં, સપ્પીતિ વા ફાણિત’’ન્તિ વા ‘‘કેનમ્હિ પિટ્ઠિયં પહટો, અતિબદ્ધો મે પહારો’’તિ વા વત્તા હોતિ. એવં મનોદ્વારિકજવનેનેવ પટિબુજ્ઝતિ, ન પઞ્ચદ્વારિકેન. સુપિનમ્પિ તેનેવ પસ્સતિ, ન પઞ્ચદ્વારિકેન. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.
મહાસુપિનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૭. વસ્સસુત્તવણ્ણના
૧૯૭. સત્તમે ઉતુસમુટ્ઠાનન્તિ વસ્સિકે ચત્તારો માસે ઉપ્પન્નં. અકાલેપીતિ ચિત્તવેસાખમાસેસુપિ. વસ્સવલાહકદેવપુત્તાનઞ્હિ અત્તનો રતિયા કીળિતુકામતાચિત્તે ઉપ્પન્ને અકાલેપિ દેવો વસ્સતિ. તત્રિદં વત્થુ – એકો કિર વસ્સવલાહકદેવપુત્તો વાકરકુટકવાસિખીણાસવત્થેરસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા અટ્ઠાસિ. થેરો ‘‘કોસિ ત્વ’’ન્તિ પુચ્છિ. અહં, ભન્તે, વસ્સવલાહકદેવપુત્તોતિ. તુમ્હાકં કિર ચિત્તેન દેવો વસ્સતીતિ. આમ, ભન્તેતિ. પસ્સિતુકામા મયન્તિ. તેમિસ્સથ, ભન્તેતિ. મેઘસીસં વા ગજ્જિતં વા ન પઞ્ઞાયતિ, કથં તેમિસ્સામાતિ. ભન્તે, અમ્હાકં ચિત્તેન દેવો વસ્સતિ, તુમ્હે પણ્ણસાલં પવિસથાતિ. ‘‘સાધુ, દેવપુત્તા’’તિ પાદે ધોવિત્વા પણ્ણસાલં પાવિસિ. દેવપુત્તો તસ્મિં પવિસન્તેયેવ એકં ગીતં ગાયિત્વા હત્થં ઉક્ખિપિ, સમન્તા તિયોજનટ્ઠાનં એકમેઘં અહોસિ. થેરો અદ્ધતિન્તો પણ્ણસાલં પવિટ્ઠોતિ.
વસ્સસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૮-૯. વાચાસુત્તાદિવણ્ણના
૧૯૮-૯. અટ્ઠમે અઙ્ગેહીતિ કારણેહિ. અઙ્ગીયન્તિ હેતુભાવેન ઞાયન્તીતિ અઙ્ગાનિ, કારણાનિ. કારણત્થે ચ અઙ્ગ-સદ્દો. પઞ્ચહીતિ હેતુમ્હિ નિસ્સક્કવચનં. સમન્નાગતાતિ સમનુઆગતા પવત્તા યુત્તા ચ. વાચાતિ સમુલ્લપન-વાચા. યા ‘‘વાચા ગિરા બ્યપ્પથો’’તિ (ધ. સ. ૬૩૬) ચ, ‘‘નેલા કણ્ણસુખા’’તિ (દી. નિ. ૧.૯) ચ આગચ્છતિ. યા પન ‘‘વાચાય ચે કતં કમ્મ’’ન્તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧ કાયકમ્મદ્વાર) એવં વિઞ્ઞત્તિ ચ, ‘‘યા ચતૂહિ વચીદુચ્ચરિતેહિ આરતિ…પે… અયં વુચ્ચતિ સમ્માવાચા’’તિ (ધ. સ. ૨૯૯) એવં વિરતિ ચ, ‘‘ફરુસવાચા, ભિક્ખવે, આસેવિતા ભાવિતા બહુલીકતા નિરયસંવત્તનિકા હોતી’’તિ (અ. નિ. ૮.૪૦) એવં ચેતના ચ વાચાતિ આગતા, ન સા ઇધ અધિપ્પેતા. કસ્મા? અભાસિતબ્બતો. ‘‘સુભાસિતા હોતિ, નો દુબ્ભાસિતા’’તિ હિ વુત્તં. સુભાસિતાતિ સુટ્ઠુ ભાસિતા. તેનસ્સા અત્થાવહતં દીપેતિ. અનવજ્જાતિ રાગાદિઅવજ્જરહિતા. ઇમિનાસ્સ કારણસુદ્ધિં અગતિગમનાદિપ્પવત્તદોસાભાવઞ્ચ દીપેતિ. રાગદોસાદિવિમુત્તઞ્હિ યં ભાસતો અનુરોધવિવજ્જનતો અગતિગમનં દુરસમુસ્સિતમેવાતિ. અનનુવજ્જાતિ અનુવાદવિમુત્તા. ઇમિનાસ્સા સબ્બાકારસમ્પત્તિં દીપેતિ. સતિ હિ સબ્બાકારસમ્પત્તિયં અનનુવજ્જતાતિ. વિઞ્ઞૂનન્તિ પણ્ડિતાનં. તેન નિન્દાપસંસાસુ બાલા અપ્પમાણાતિ દીપેતિ.
ઇમેહિ ખોતિઆદીનિ તાનિ અઙ્ગાનિ પચ્ચક્ખતો દસ્સેન્તો તં વાચં નિગમેતિ. યઞ્ચ અઞ્ઞે પટિઞ્ઞાદીહિ અવયવેહિ, નામાદીહિ પદેહિ, લિઙ્ગવચનવિભત્તિકાલકારકસમ્પત્તીહિ ચ સમન્નાગતં મુસાવાદાદિવાચમ્પિ સુભાસિતન્તિ મઞ્ઞન્તિ, તં પટિસેધેતિ. અવયવાદિસમન્નાગતાપિ હિ તથારૂપી વાચા દુબ્ભાસિતાવ હોતિ અત્તનો ચ પરેસઞ્ચ અનત્થાવહત્તા. ઇમેહિ પન પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતા સચેપિ મિલક્ખુભાસાપરિયાપન્ના ઘટચેટિકાગીતિકપરિયાપન્નાપિ હોતિ, તથાપિ સુભાસિતાવ લોકિયલોકુત્તરહિતસુખાવહત્તા. તથા હિ મગ્ગપસ્સે સસ્સં રક્ખન્તિયા સીહળચેટિકાય સીહળકેનેવ જાતિજરામરણયુત્તં ગીતિકં ગાયન્તિયા સદ્દં સુત્વા મગ્ગં ગચ્છન્તા સટ્ઠિમત્તા વિપસ્સકભિક્ખૂ અરહત્તં પાપુણિંસુ.
તથા તિસ્સો નામ આરદ્ધવિપસ્સકો ભિક્ખુ પદુમસ્સરસમીપેન ગચ્છન્તો પદુમસ્સરે પદુમાનિ ભઞ્જિત્વા –
‘‘પાતોવ ફુલ્લિતકોકનદં,
સૂરિયાલોકેન ભિજ્જિયતે;
એવં મનુસ્સત્તં ગતા સત્તા,
જરાભિવેગેન મદ્દીયન્તી’’તિ. (સં. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૧૩; સુ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૪૫૨ સુભાસિતસુત્તવણ્ણના) –
ઇમં ગીતિં ગાયન્તિયા ચેટિકાય સુત્વા અરહત્તં પત્તો.
બુદ્ધન્તરેપિ અઞ્ઞતરો પુરિસો સત્તહિ પુત્તેહિ સદ્ધિં અટવિતો આગમ્મ અઞ્ઞતરાય ઇત્થિયા મુસલેન તણ્ડુલે કોટ્ટેન્તિયા –
‘‘જરાય પરિમદ્દિતં એતં, મિલાતચમ્મનિસ્સિતં;
મરણેન ભિજ્જતિ એતં, મચ્ચુસ્સ ઘાસમામિસં.
‘‘કિમીનં આલયં એતં, નાનાકુણપેન પૂરિતં;
અસુચિભાજનં એતં, તદલિક્ખન્ધસમં ઇદ’’ન્તિ. (સં. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૧૩; સુ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૪૫૨ સુભાસિતસુત્તવણ્ણના) –
ઇમં ગીતં સુત્વા પચ્ચવેક્ખન્તો સહ પુત્તેહિ પચ્ચેકબોધિં પત્તો. એવં ઇમેહિ પઞ્ચહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતા વાચા સચેપિ મિલક્ખુભાસાય પરિયાપન્ના ઘટચેટિકાગીતિકપરિયાપન્ના વાચા હોતિ, તથાપિ સુભાસિતાતિ વેદિતબ્બા. સુભાસિતા એવ અનવજ્જા અનનુવજ્જા ચ વિઞ્ઞૂનં અત્થત્થિકાનં કુલપુત્તાનં અત્થપ્પટિસરણાનં, નો બ્યઞ્જનપ્પટિસરણાનન્તિ. નવમં ઉત્તાનમેવ.
વાચાસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૧૦. નિસ્સારણીયસુત્તવણ્ણના
૨૦૦. દસમે નિસ્સરન્તીતિ નિસ્સરણીયાતિ વત્તબ્બે દીઘં કત્વા નિદ્દેસો. કત્તરિ હેસ અનીય-સદ્દો યથા ‘‘નિય્યાનિયા’’તિ. તેનાહ ‘‘નિસ્સટા’’તિ. કુતો પન નિસ્સટા? યથાસકં પટિપક્ખતો. નિજ્જીવટ્ઠેન ધાતુયોતિ આહ ‘‘અત્તસુઞ્ઞસભાવા’’તિ. અત્થતો પન ધમ્મધાતુમનોવિઞ્ઞાણધાતુવિસેસો. તાદિસસ્સ ભિક્ખુનો કિલેસવસેન કામેસુ મનસિકારો નત્થીતિ આહ ‘‘વીમંસનત્થ’’ન્તિ, ‘‘નેક્ખમ્મનિયતં ઇદાનિ મે ચિત્તં, કિં નુ ખો કામવિતક્કોપિ ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ વીમંસન્તસ્સાતિ અત્થો. પક્ખન્દનં નામ અનુપ્પવેસો. સો પન તત્થ નત્થીતિ આહ ‘‘નપ્પવિસતી’’તિ. પસીદનં નામ અભિરુચિ. સન્તિટ્ઠનં પતિટ્ઠાનં. વિમુચ્ચનં અધિમુચ્ચનન્તિ. તં સબ્બં પટિક્ખિપન્તો વદતિ ‘‘પસાદં નાપજ્જતી’’તિઆદિ. એવંભૂતં પનસ્સ ચિત્તં તસ્સ કથં તિટ્ઠતીતિ આહ ‘‘યથા’’તિઆદિ.
તન્તિ પઠમજ્ઝાનં. અસ્સાતિ ભિક્ખુનો. ચિત્તં પક્ખન્દતીતિ પરિકમ્મચિત્તેન સદ્ધિં ઝાનચિત્તં એકત્તવસેન એકજ્ઝં કત્વા વદતિ. ગોચરે ગતત્તાતિ અત્તનો આરમ્મણે એવ પવત્તત્તા. અહાનભાગિયત્તાતિ ઠિતિભાગિયત્તા. સુટ્ઠુ વિમુત્તન્તિ વિક્ખમ્ભનવિમુત્તિયા સમ્મદેવ વિમુત્તં. ચિત્તસ્સ ચ કાયસ્સ ચ વિહનનતો વિઘાતો. દુક્ખં પરિદહનતો પરિળાહો. કામવેદનં ન વેદિયતિ અનુપ્પજ્જનતો. નિસ્સરન્તિ તતોતિ નિસ્સરણં. કે નિસ્સરન્તિ? કામા. એવઞ્ચ કામાનન્તિ કત્તુસામિવચનં સુટ્ઠુ યુજ્જતિ. યદગ્ગેન કામા તતો નિસ્સટાતિ વુચ્ચન્તિ, તદગ્ગેન ઝાનમ્પિ કામતો નિસ્સટન્તિ વત્તબ્બતં લભતીતિ વુત્તં ‘‘કામેહિ નિસ્સટત્તા’’તિ. એવં વિક્ખમ્ભનવસેન કામનિસ્સરણં વત્વા ઇદાનિ સમુચ્છેદવસેન અચ્ચન્તતો નિસ્સરણં દસ્સેતું ‘‘યો પના’’તિઆદિ વુત્તં. સેસપદેસૂતિ સેસકોટ્ઠાસેસુ.
અયં પન વિસેસોતિ વિસેસં વદન્તેન તં ઝાનં પાદકં કત્વાતિઆદિકો અવિસેસોતિ કત્વા દુતિયતતિયવારેસુ સબ્બસો અનામટ્ઠો, ચતુત્થવારે પન અયમ્પિ વિસેસોતિ દસ્સેતું ‘‘અચ્ચન્તનિસ્સરણઞ્ચેત્થ અરહત્તફલં યોજેતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. યસ્મા અરૂપજ્ઝાનં પાદકં કત્વા અગ્ગમગ્ગં અધિગન્ત્વા અરહત્તે ઠિતસ્સ ચિત્તં સબ્બસો રૂપેહિ નિસ્સટં નામ હોતિ. તસ્સ હિ ફલસમાપત્તિતો વુટ્ઠાય વીમંસનત્થં રૂપાભિમુખં ચિત્તં પેસેન્તસ્સ. ઇદમક્ખાતન્તિ સમથયાનિકાનં વસેન હેટ્ઠા ચત્તારો વારા ગહિતા. ઇદં પન સુક્ખવિપસ્સકસ્સ વસેનાતિ આહ ‘‘સુદ્ધસઙ્ખારે’’તિઆદિ. ‘‘પુન સક્કાયો નત્થી’’તિ ઉપ્પન્નન્તિ ‘‘ઇદાનિ મે સક્કાયપ્પબન્ધો નત્થી’’તિ વીમંસન્તસ્સ ઉપ્પન્નં.
નિસ્સારણીયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
બ્રાહ્મણવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
ચતુત્થપણ્ણાસકં નિટ્ઠિતં.