(૧૪) ૪. રાજવગ્ગો

૧. પઠમચક્કાનુવત્તનસુત્તવણ્ણના

૧૩૧. ચતુત્થસ્સ પઠમે અત્થઞ્ઞૂતિ હિતઞ્ઞૂ. હિતપરિયાયો હેત્થ અત્થ-સદ્દો ‘‘અત્તત્થો પરત્થો’’તિઆદીસુ (મહાનિ. ૬૯; ચૂળનિ. મોઘરાજમાણવપુચ્છાનિદ્દેસો ૮૫; પટિ. મ. ૩.૫) વિય. યસ્મા ચેસ પરેસં હિતં જાનન્તો તે અત્તનિ રઞ્જેતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘રઞ્જિતું જાનાતી’’તિ. દણ્ડેતિ અપરાધાનુરૂપે દણ્ડને. બલમ્હીતિ બલકાયે. પઞ્ચ અત્થેતિ અત્તત્થો, પરત્થો, ઉભયત્થો, દિટ્ઠધમ્મિકો અત્થો, સમ્પરાયિકો અત્થોતિ એવં પઞ્ચપ્પભેદે અત્થે. ચત્તારો ધમ્મેતિ ચતુસચ્ચધમ્મે, કામરૂપારૂપલોકુત્તરભેદે વા ચત્તારો ધમ્મે. પટિગ્ગહણપરિભોગમત્તઞ્ઞુતાય એવ પરિયેસનવિસ્સજ્જનમત્તઞ્ઞુતાપિ બોધિતા હોન્તીતિ ‘‘પટિગ્ગહણપરિભોગમત્તં જાનાતિ’’ઇચ્ચેવ વુત્તં.

ઉત્તરતિ અતિક્કમતિ, અભિભવતીતિ વા ઉત્તરં, નત્થિ એત્થ ઉત્તરન્તિ અનુત્તરં. અનતિસયં, અપ્પટિભાગં વા અનેકાસુ દેવમનુસ્સપરિસાસુ અનેકસતક્ખત્તું તેસં અરિયસચ્ચપ્પટિવેધસમ્પાદનવસેન પવત્તા ભગવતો ધમ્મદેસના ધમ્મચક્કં. અપિચ સબ્બપઠમં અઞ્ઞાતકોણ્ડઞ્ઞપ્પમુખાય અટ્ઠારસપરિસગણાય બ્રહ્મકોટિયા ચતુસચ્ચસ્સ પટિવેધવિધાયિની યા ધમ્મદેસના, તસ્સા સાતિસયા ધમ્મચક્કસમઞ્ઞા. તત્થ સતિપટ્ઠાનાતિધમ્મો એવ પવત્તનટ્ઠેન ચક્કન્તિ ધમ્મચક્કં. ચક્કન્તિ વા આણા ધમ્મતો અનપેતત્તા, ધમ્મઞ્ચ તં ચક્કઞ્ચાતિ ધમ્મચક્કં. ધમ્મેન ઞાયેન ચક્કન્તિપિ ધમ્મચક્કં. યથાહ ‘‘ધમ્મઞ્ચ પવત્તેતિ ચક્કઞ્ચાતિ ધમ્મચક્કં, ચક્કઞ્ચ પવત્તેતિ ધમ્મઞ્ચાતિ ધમ્મચક્કં, ધમ્મેન પવત્તેતીતિ ધમ્મચક્ક’’ન્તિઆદિ (પટિ. મ. ૨.૪૦-૪૧). અપ્પટિવત્તિયન્તિ ધમ્મિસ્સરસ્સ ભગવતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ ધમ્મચક્કસ્સ અનુત્તરભાવતો અપ્પટિસેધનીયં. કેહિ પન અપ્પટિવત્તિયન્તિ આહ – ‘‘સમણેન વા’’તિઆદિ. તત્થ સમણેનાતિ પબ્બજ્જં ઉપગતેન. બ્રાહ્મણેનાતિ જાતિબ્રાહ્મણેન. સાસનપરમત્થસમણબ્રાહ્મણાનઞ્હિ પટિલોમચિત્તંયેવ નત્થિ. દેવેનાતિ કામાવચરદેવેન. કેનચીતિ યેન કેનચિ અવસિટ્ઠપારિસજ્જેન. એત્તાવતા અટ્ઠન્નમ્પિ પરિસાનં અનવસેસપરિયાદાનં દટ્ઠબ્બં. લોકસ્મિન્તિ સત્તલોકે.

પઠમચક્કાનુવત્તનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. દુતિયચક્કાનુવત્તનસુત્તવણ્ણના

૧૩૨. દુતિયે ચક્કવત્તિવત્તન્તિ દસવિધં, દ્વાદસવિધં વા ચક્કવત્તિભાવાવહં વત્તં. તત્થ અન્તોજનસ્મિં બલકાયે ધમ્મિકાયેવ રક્ખાવરણગુત્તિયા સંવિધાનં, ખત્તિયેસુ, અનુયન્તેસુ, બ્રાહ્મણગહપતિકેસુ, નેગમજાનપદેસુ, સમણબ્રાહ્મણેસુ, મિગપક્ખીસુ, અધમ્મિકપટિક્ખેપો, અધનાનં ધનાનુપ્પદાનં, સમણબ્રાહ્મણે ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્હપુચ્છનન્તિ ઇદં દસવિધં ચક્કવત્તિવત્તં. ઇદમેવ ચ ગહપતિકે પક્ખિજાતે ચ વિસું કત્વા ગહણવસેન દ્વાદસવિધં. પિતરા પવત્તિતમેવ અનુપ્પવત્તેતીતિ દસવિધં વા દ્વાદસવિધં વા ચક્કવત્તિવત્તં પૂરેત્વા નિસિન્નસ્સ પુત્તસ્સ અઞ્ઞં પાતુભવતિ, સો તં પવત્તેતિ. રતનમયત્તા પન સદિસટ્ઠેન તદેવેતન્તિ કત્વા ‘‘પિતરા પવત્તિત’’ન્તિ વુત્તં. યસ્મા વા સો ‘‘અપ્પોસ્સુક્કો, ત્વં દેવ, હોહિ, અહમનુસાસિસ્સામી’’તિ આહ. તસ્મા પિતરા પવત્તિતં આણાચક્કં અનુપ્પવત્તેતિ નામાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. યઞ્હિ અત્તનો પુઞ્ઞાનુભાવસિદ્ધં ચક્કરતનં, તં નિપ્પરિયાયતો તેન પવત્તિતં નામ, નેતરન્તિ પઠમનયો વુત્તો. યસ્મા પવત્તિતસ્સેવ અનુવત્તનં, પઠમનયો ચ તંસદિસે તબ્બોહારવસેન વુત્તોતિ તં અનાદિયિત્વા દુતિયનયો વુત્તો.

દુતિયચક્કાનુવત્તનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. યસ્સંદિસંસુત્તવણ્ણના

૧૩૪. ચતુત્થે ‘‘ઉભતો સુજાતો’’તિ એત્તકે વુત્તે યેહિ કેહિચિ દ્વીહિ ભાગેહિ સુજાતતા પઞ્ઞાપેય્ય, સુજાત-સદ્દો ચ ‘‘સુજાતો ચારુદસ્સનો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૩૯૯; સુ. નિ. ૫૫૩; થેરગા. ૮૧૮) આરોહસમ્પત્તિપરિયાયોતિ જાતિવસેન સુજાતતં વિભાવેતું ‘‘માતિતો ચ પિતિતો ચા’’તિ વુત્તં. અનોરસપુત્તવસેનપિ લોકે માતુપિતુસમઞ્ઞા દિસ્સતિ, ઇધ પન સા ઓરસપુત્તવસેન ઇચ્છિતાતિ દસ્સેતું ‘‘સંસુદ્ધગ્ગહણિકો’’તિ વુત્તં. ગબ્ભં ગણ્હાતિ ધારેતીતિ ગહણી, ગબ્ભાસયસઞ્ઞિતો માતુકુચ્છિપ્પદેસો. તેનાહ ‘‘સંસુદ્ધાય માતુકુચ્છિયા સમન્નાગતો’’તિ. યથાભુત્તસ્સ આહારસ્સ વિપાચનવસેન ગણ્હનતો અછડ્ડનતો ગહણી, તેજોધાતુ. પિતા ચ માતા ચ પિતરો. પિતૂનં પિતરો પિતામહા. તેસં યુગો પિતામહયુગો, તસ્મા યાવ સત્તમા પિતામહયુગા, પિતામહદ્વન્દાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. એવઞ્હિ પિતામહગ્ગહણેનેવ માતામહોપિ ગહિતોતિ સો અટ્ઠકથાયં વિસું ન ઉદ્ધતો. યુગ-સદ્દો ચેત્થ એકસેસનયેન દટ્ઠબ્બો ‘‘યુગો ચ યુગો ચ યુગો’’તિ. એવઞ્હિ તત્થ તત્થ દ્વિન્નં ગહિતમેવ હોતિ. તેનાહ ‘‘તતો ઉદ્ધં સબ્બેપિ પુબ્બપુરિસા પિતામહગ્ગહણેનેવ ગહિતા’’તિ. પુરિસગ્ગહણઞ્ચેત્થ ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસવસેન કતન્તિ દટ્ઠબ્બં. એવઞ્હિ ‘‘માતિતો’’તિ પાળિવચનં સમત્થિતં હોતિ.

અક્ખિત્તોતિ અપ્પત્તક્ખેપો. અનવક્ખિત્તોતિ સમ્પત્તવિવાદાદીસુ ન અવક્ખિત્તો ન છડ્ડિતો. જાતિવાદેનાતિ હેતુમ્હિ કરણવચનન્તિ દસ્સેતું ‘‘કેન કારણેના’’તિઆદિ વુત્તં. એત્થ ચ ‘‘ઉભતો…પે… પિતામહયુગા’’તિ એતેન ખત્તિયસ્સ યોનિદોસાભાવો દસ્સિતો સંસુદ્ધગ્ગહણિકભાવકિત્તનતો. ‘‘અક્ખિત્તો’’તિ ઇમિના કિરિયાપરાધાભાવો. કિરિયાપરાધેન હિ સત્તા ખેપં પાપુણન્તિ. ‘‘અનુપક્કુટ્ઠો’’તિ ઇમિના અયુત્તસંસગ્ગાભાવો. અયુત્તસંસગ્ગઞ્હિ પટિચ્ચ સત્તા અક્કોસં લભન્તિ.

અડ્ઢતા નામ વિભવસમ્પન્નતા, સા તં તં ઉપાદાયુપાદાય વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘યો કોચિ અત્તનો સન્તકેન વિભવેન અડ્ઢો હોતી’’તિ. તથા મહદ્ધનતાપીતિ તં ઉક્કંસગતં દસ્સેતું ‘‘મહતા અપરિમાણસઙ્ખેન ધનેન સમન્નાગતો’’તિ વુત્તં. ભુઞ્જિતબ્બતો પરિભુઞ્જિતબ્બતો વિસેસતો કામા ભોગા નામાતિ આહ ‘‘પઞ્ચકામગુણવસેના’’તિ. કોટ્ઠં વુચ્ચતિ ધઞ્ઞસ્સ આવસનટ્ઠાનં, કોટ્ઠભૂતં અગારં કોટ્ઠાગારં. તેનાહ ‘‘ધઞ્ઞેન ચ પરિપુણ્ણકોટ્ઠાગારો’’તિ. એવં સારગબ્ભં કોસો, ધઞ્ઞપરિટ્ઠપનટ્ઠાનઞ્ચ કોટ્ઠાગારન્તિ દસ્સેત્વા ઇદાનિ તતો અઞ્ઞથા તં દસ્સેતું ‘‘અથ વા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યથા અસિનો તિક્ખભાવપરિહારકો પટિચ્છદો ‘‘કોસો’’તિ વુચ્ચતિ. એવં રઞ્ઞો તિક્ખભાવપરિહારં કત્વા ચતુરઙ્ગિની સેના કોસોતિ આહ ‘‘ચતુબ્બિધો કોસો હત્થી અસ્સા રથા પત્તી’’તિ. વત્થકોટ્ઠાગારગ્ગહણેનેવ સબ્બસ્સપિ ભણ્ડટ્ઠપનટ્ઠાનસ્સ ગહિતત્તા ‘‘તિવિધં કોટ્ઠાગાર’’ન્તિ વુત્તં.

યસ્સા પઞ્ઞાય વસેન પુરિસો ‘‘પણ્ડિતો’’તિ વુચ્ચતિ, તં પણ્ડિચ્ચન્તિ આહ ‘‘પણ્ડિચ્ચેન સમન્નાગતો’’તિ. તંતંઇતિકત્તબ્બતાસુ છેકભાવો બ્યત્તભાવો વેય્યત્તિયં. સમ્મોહં હિંસતિ વિધમતીતિ મેધા, સા એતસ્સ અત્થીતિ મેધાવી. ઠાને ઠાને ઉપ્પત્તિ એતિસ્સા અત્થીતિ ઠાનુપ્પત્તિ, ઠાનસો ઉપ્પજ્જનપઞ્ઞા. વડ્ઢિઅત્થેતિ વડ્ઢિસઙ્ખાતે અત્થે.

યસ્સંદિસંસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫-૯. પત્થનાસુત્તાદિવણ્ણના

૧૩૫-૯. પઞ્ચમે હત્થિસ્મિન્તિ હત્થિસિપ્પે. હત્થીતિ હિ હત્થિવિસયત્તા હત્થિસન્નિસ્સિતત્તા ચ હત્થિસિપ્પં ગહિતં. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. વયતીતિ વયો, સોભનેસુ કત્થચિ અપક્ખલન્તો અવિત્થાયન્તો તાનિ સન્ધારેતું સક્કોતીતિ અત્થો. ન વયો અવયો, તાનિ અત્થતો સદ્દતો ચ સન્ધારેતું ન સક્કોતિ. અવયો ન હોતીતિ અનવયો. દ્વે પટિસેધા પકતિં ગમેન્તીતિ આહ ‘‘અનવયોતિ સમત્થો’’તિ. છટ્ઠાદીનિ ઉત્તાનત્થાનેવ.

પત્થનાસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. સોતસુત્તવણ્ણના

૧૪૦. દસમે તિબ્બાનન્તિ તિક્ખાનં. ખરાનન્તિ કક્કસાનં. કટુકાનન્તિ દારુણાનં. અસાતાનન્તિ નસાતાનં અપ્પિયાનં. ન તાસુ મનો અપ્પેતિ, ન તા મનં અપ્પાયન્તિ વડ્ઢેન્તીતિ અમનાપા.

સોતસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

રાજવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.