(૧૫) ૫. તિકણ્ડકીવગ્ગો
૧. અવજાનાતિસુત્તવણ્ણના
૧૪૧. પઞ્ચમસ્સ પઠમે દત્વા અવજાનાતીતિ એત્થ એકો ભિક્ખુ મહાપુઞ્ઞો ચતુપચ્ચયલાભી હોતિ, સો ચીવરાદીનિ લભિત્વા અઞ્ઞં અપ્પપુઞ્ઞં આપુચ્છતિ. સોપિ તસ્મિં પુનપ્પુનં આપુચ્છન્તેપિ ગણ્હાતિયેવ. અથસ્સ ઇતરો થોકં કુપિતો હુત્વા મઙ્કુભાવં ઉપ્પાદેતુકામો વદતિ ‘‘અયં અત્તનો ધમ્મતાય ચીવરાદીનિ ન લભતિ, અમ્હે નિસ્સાય લભતી’’તિ. એવમ્પિ દત્વા અવજાનાતિ નામ. એકો પન એકેન સદ્ધિં દ્વે તીણિ વસ્સાનિ વસન્તો પુબ્બે તં પુગ્ગલં ગરું કત્વા ગચ્છન્તે ગચ્છન્તે કાલે ચિત્તીકારં ન કરોતિ, આસનનિસિન્નટ્ઠાનમ્પિ ન ગચ્છતિ. અયમ્પિ પુગ્ગલો સંવાસેન અવજાનાતિ નામ. આધેય્યમુખોતિ આદિતો ધેય્યમુખો, પઠમવચનસ્મિંયેવ ઠપિતમુખોતિ અત્થો. તત્થાયં નયો – એકો પુગ્ગલો સારુપ્પંયેવ ભિક્ખું ‘‘અસારુપ્પો એસો’’તિ કથેતિ. તં સુત્વા એસ નિટ્ઠં ગચ્છતિ, પુન અઞ્ઞેન સભાગેન ભિક્ખુના ‘‘સારુપ્પો અય’’ન્તિ વુત્તેપિ તસ્સ વચનં ન ગણ્હાતિ. અસુકેન નામ ‘‘અસારુપ્પો અય’’ન્તિ અમ્હાકં કથિતન્તિ પુરિમભિક્ખુનોવ કથં ગણ્હાતિ. અપરોપિસ્સ દુસ્સીલં ‘‘સીલવા’’તિ કથેતિ. તસ્સ વચનં સદ્દહિત્વા પુન અઞ્ઞેન ‘‘અસારુપ્પો એસો ભિક્ખુ, નાયં તુમ્હાકં સન્તિકં ઉપસઙ્કમિતું યુત્તો’’તિ વુત્તેપિ તસ્સ વચનં અગ્ગહેત્વા પુરિમંયેવ કથં ગણ્હાતિ. અપરો વણ્ણમ્પિ કથિતં ગણ્હાતિ, અવણ્ણમ્પિ કથિતં ગણ્હાતિયેવ. અયમ્પિ આધેય્યમુખોયેવ નામ આધાતબ્બમુખો, યં યં સુણાતિ, તત્થ તત્થ ઠપિતમુખોતિ અત્થો.
લોલોતિ સદ્ધાદીનં ઇત્તરકાલપ્પતિતત્તા અસ્સદ્ધિયાદીહિ લુલિતભાવેન લોલો. ઇત્તરભત્તીતિઆદીસુ પુનપ્પુનં ભજનેન સદ્ધાવ ભત્તિપેમં. સદ્ધાપેમમ્પિ ગેહસ્સિતપેમમ્પિ વટ્ટતિ, પસાદો સદ્ધાપસાદો. એવં પુગ્ગલો લોલો હોતીતિ એવં ઇત્તરસદ્ધાદિતાય પુગ્ગલો લોલો નામ હોતિ. હલિદ્દિરાગો વિય, થુસરાસિમ્હિ કોટ્ટિતખાનુકો વિય, અસ્સપિટ્ઠિયં ઠપિતકુમ્ભણ્ડં વિય ચ અનિબદ્ધટ્ઠાને મુહુત્તેન કુપ્પતિ. મન્દો મોમૂહોતિ અઞ્ઞાણભાવેન મન્દો, અવિસયતાય મોમૂહો, મહામૂળ્હોતિ અત્થો.
અવજાનાતિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૨-૩. આરભતિસુત્તાદિવણ્ણના
૧૪૨-૩. દુતિયે આરભતીતિ એત્થ આરમ્ભ-સદ્દો કમ્મકિરિયહિંસનવીરિયકોપનાપત્તિવીતિક્કમેસુ વત્તતિ. તથા હેસ ‘‘યં કિઞ્ચિ દુક્ખં સમ્ભોતિ, સબ્બં આરમ્ભપચ્ચયા’’તિ (સુ. નિ. ૭૪૯) કમ્મે આગતો. ‘‘મહારમ્ભા મહાયઞ્ઞા, ન તે હોન્તિ મહપ્ફલા’’તિ (સં. નિ. ૧.૧૨૦; અ. નિ. ૪.૩૯) કિરિયાય. ‘‘સમણં ગોતમં ઉદ્દિસ્સ પાણં આરભન્તી’’તિ (મ. નિ. ૨.૫૧) હિંસને. ‘‘આરમ્ભથ નિક્ખમથ, યુઞ્જથ બુદ્ધસાસને’’તિ (સં. નિ. ૧.૧૮૫; નેત્તિ. ૨૯; પેટકો. ૩૮; મિ. પ. ૫.૧.૪) વીરિયે. ‘‘બીજગામભૂતગામસમારમ્ભા પટિવિરતો હોતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૦, ૧૯૫; મ. નિ. ૧.૨૯૩) કોપને. ‘‘આરભતિ ચ વિપ્પટિસારી ચ હોતી’’તિ (અ. નિ. ૫.૧૪૨; પુ. પ. ૧૯૧) અયં પન આપત્તિવીતિક્કમે આગતો, તસ્મા આપત્તિવીતિક્કમવસેન આરભતિ ચેવ, તપ્પચ્ચયા ચ વિપ્પટિસારી હોતીતિ અયમેત્થ અત્થો. યથાભૂતં નપ્પજાનાતીતિ અનધિગતત્તા યથાસભાવતો ન જાનાતિ. યત્થસ્સાતિ યસ્મિં અસ્સ, યં ઠાનં પત્વા એતસ્સ પુગ્ગલસ્સ ઉપ્પન્ના પાપકા અકુસલા ધમ્મા અપરિસેસા નિરુજ્ઝન્તીતિ અત્થો. કિં પન પત્વા તે નિરુજ્ઝન્તીતિ? અરહત્તમગ્ગં, ફલપ્પત્તસ્સ પન નિરુદ્ધા નામ હોન્તિ. એવં સન્તેપિ ઇધ મગ્ગકિચ્ચવસેન પન ફલમેવ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.
આરભતી ન વિપ્પટિસારી હોતીતિ આપત્તિં આપજ્જતિ, તં પનેસ દેસેતું સભાગપુગ્ગલં પરિયેસતિ, તસ્મા ન વિપ્પટિસારી હોતિ. ન આરભતિ વિપ્પટિસારી હોતીતિ આપત્તિં ન આપજ્જતિ, વિનયપઞ્ઞત્તિયં પન અકોવિદત્તા અનાપત્તિયા આપત્તિસઞ્ઞી હુત્વા વિપ્પટિસારી હોતીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ‘‘ન આરભતિ ન વિપ્પટિસારી હોતી’’તિ યો વુત્તો, કતરો સો પુગ્ગલો? ઓસ્સટ્ઠવીરિયપુગ્ગલો. સો હિ ‘‘કિં મે ઇમસ્મિં કાલે પરિનિબ્બાનેન, અનાગતે મેત્તેય્યસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે પરિનિબ્બાયિસ્સામી’’તિ વિસુદ્ધસીલોપિ પટિપત્તિં ન પૂરેતિ. સો હિ ‘‘કિમત્થં આયસ્મા પમત્તો વિહરતિ, પુથુજ્જનસ્સ નામ ગતિ અનિબદ્ધા, તસ્મા હિ મેત્તેય્યસમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સમ્મુખીભાવં લભેય્યાસિ, અરહત્તત્થાય વિપસ્સનં ભાવેહી’’તિ ઓવદિતબ્બોવ.
સાધૂતિ આયાચનત્થે નિપાતો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યાવ અપરદ્ધં વત આયસ્મતા, એવં સન્તેપિ મયં આયસ્મન્તં યાચામ, દેસેતબ્બયુત્તકસ્સ દેસનાય, વુટ્ઠાતબ્બયુત્તકસ્સ વુટ્ઠાનેન, આવિકાતબ્બયુત્તકસ્સ આવિકિરિયાય આરમ્ભજે આસવે પહાય સુદ્ધન્તે ઠિતભાવપચ્ચવેક્ખણેન વિપ્પટિસારજે આસવે પટિવિનોદેત્વા નીહરિત્વા વિપસ્સનાચિત્તઞ્ચેવ વિપસ્સનાપઞ્ઞઞ્ચ વડ્ઢેતૂતિ. અમુના પઞ્ચમેન પુગ્ગલેનાતિ એતેન પઞ્ચમેન ખીણાસવપુગ્ગલેન. સમસમો ભવિસ્સતીતિ લોકુત્તરગુણેહિ સમભાવેનેવ સમો ભવિસ્સતીતિ એવં ખીણાસવેન ઓવદિતબ્બોતિ અત્થો. તતિયં ઉત્તાનમેવ.
આરભતિસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૪-૬. તિકણ્ડકીસુત્તાદિવણ્ણના
૧૪૪-૬. ચતુત્થે પટિકૂલેતિ અમનુઞ્ઞે અનિટ્ઠે. અપ્પટિકૂલસઞ્ઞીતિ ઇટ્ઠાકારેનેવ પવત્તચિત્તો. ઇટ્ઠસ્મિં વત્થુસ્મિં અસુભાય વા ફરતિ, અનિચ્ચતો વા ઉપસંહરતિ ઉપનેતિ પવત્તેતિ. અનિટ્ઠસ્મિં વત્થુસ્મિન્તિ અનિટ્ઠે સત્તસઞ્ઞિતે આરમ્મણે. મેત્તાય વા ફરતીતિ મેત્તં હિતેસિતં ઉપસંહરન્તો સબ્બત્થકમેવ વા તત્થ ફરતિ. ધાતુતો વા ઉપસંહરતીતિ ધમ્મસભાવચિન્તનેન ધાતુતો પચ્ચવેક્ખણાય ધાતુમનસિકારં વા તત્થ પવત્તેતિ. તદુભયં અભિનિવજ્જેત્વાતિ સભાવતો આનુભાવતો ચ ઉપતિટ્ઠન્તં આરમ્મણે પટિકૂલભાવં અપ્પટિકૂલભાવઞ્ચાતિ તં ઉભયં પહાય અગ્ગહેત્વા, સબ્બસ્મિં પન તસ્મિં મજ્ઝત્તો હુત્વાતિ વુત્તં હોતિ. મજ્ઝત્તો હુત્વા વિહરિતુકામો પન કિં કરોતીતિ? ઇટ્ઠાનિટ્ઠેસુ આપાથં ગતેસુ નેવ સોમનસ્સિતો હોતિ, ન દોમનસ્સિતો હોતિ. ઉપેક્ખકો વિહરેય્યાતિ ઇટ્ઠે અરજ્જન્તો અનિટ્ઠે અદુસ્સન્તો યથા અઞ્ઞે અસમપેક્ખનેન મોહં ઉપ્પાદેન્તિ, એવં અનુપ્પાદેન્તો છસુ આરમ્મણેસુ છળઙ્ગુપેક્ખાય ઉપેક્ખકો વિહરેય્ય. તેનેવાહ ‘‘છળઙ્ગુપેક્ખાવસેન પઞ્ચમો’’તિ. ઇટ્ઠાનિટ્ઠછળારમ્મણાપાથે પરિસુદ્ધપકતિભાવાવિજહનલક્ખણાય છસુ દ્વારેસુ પવત્તનતો ‘‘છળઙ્ગુપેક્ખા’’તિ લદ્ધનામાય તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખાય વસેન પઞ્ચમો વારો વુત્તોતિ અત્થો. પઞ્ચમં છટ્ઠઞ્ચ ઉત્તાનમેવ.
તિકણ્ડકીસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૭-૧૦. અસપ્પુરિસદાનસુત્તાદિવણ્ણના
૧૪૭-૧૫૦. સત્તમે અસક્કચ્ચન્તિ અનાદરં કત્વા. દેય્યધમ્મસ્સ અસક્કચ્ચકરણં નામ અસમ્પન્નં કરોતીતિ આહ ‘‘ન સક્કરિત્વા સુચિં કત્વા દેતી’’તિ, ઉત્તણ્ડુલાદિદોસવિરહિતં સુચિસમ્પન્નં કત્વા ન દેતીતિ અત્થો. અચિત્તીકત્વાતિ ન ચિત્તે કત્વા, ન પૂજેત્વાતિ અત્થો. પૂજેન્તો હિ પૂજેતબ્બવત્થું ચિત્તે ઠપેતિ, ન તતો બહિ કરોતિ. ચિત્તં વા અચ્છરિયં કત્વા પટિપત્તિવિકરણં સમ્ભાવનકિરિયા, તપ્પટિક્ખેપતો અચિત્તીકરણં અસમ્ભાવનકિરિયા. અગારવેન દેતીતિ પુગ્ગલે અગરું કરોન્તો નિસીદનટ્ઠાને અસમ્મજ્જિત્વા યત્થ વા તત્થ વા નિસીદાપેત્વા યં વા તં વા આધારકં ઠપેત્વા દાનં દેતિ. અસહત્થાતિ ન અત્તનો હત્થેન દેતિ, દાસકમ્મકરોદીહિ દાપેતિ. અપવિદ્ધં દેતીતિ અન્તરા અપવિદ્ધં વિચ્છેદં કત્વા દેતિ. તેનાહ ‘‘ન નિરન્તરં દેતી’’તિ. અથ વા અપવિદ્ધં દેતીતિ ઉચ્છિટ્ઠાદિછડ્ડનીયધમ્મં વિય અવક્ખિત્તકં કત્વા દેતિ. તેનાહ ‘‘છડ્ડેતુકામો વિય દેતી’’તિ. ‘‘અદ્ધા ઇમસ્સ દાનસ્સ ફલમેવ આગચ્છતી’’તિ એવં યસ્સ કમ્મસ્સકતાદિટ્ઠિ અત્થિ, સો આગમનદિટ્ઠિકો, અયં પન ન તાદિસોતિ અનાગમનદિટ્ઠિકો. તેનાહ ‘‘કતસ્સ નામ ફલં આગમિસ્સતી’’તિઆદિ. અટ્ઠમાદીસુ નત્થિ વત્તબ્બં.
અસપ્પુરિસદાનસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
તિકણ્ડકીવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
તતિયપણ્ણાસકં નિટ્ઠિતં.