(૯) ૪. થેરવગ્ગો

૧-૨. રજનીયસુત્તાદિવણ્ણના

૮૧-૮૨. ચતુત્થસ્સ પઠમં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. દુતિયે ગુણમક્ખનાય પવત્તોપિ અત્તનો કારકં ગૂથેન પહરન્તં ગૂથો વિય પઠમતરં મક્ખેતીતિ મક્ખો, સો એતસ્સ અત્થીતિ મક્ખી. પળાસતીતિ પળાસો, પરસ્સ ગુણે ડંસિત્વા વિય અપનેતીતિ અત્થો. સો એતસ્સ અત્થીતિ પળાસી. પળાસી પુગ્ગલો હિ દુતિયસ્સ ધુરં ન દેતિ, સમ્પસારેત્વા તિટ્ઠતિ. તેનાહ ‘‘યુગગ્ગાહલક્ખણેન પળાસેન સમન્નાગતો’’તિ.

રજનીયસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. કુહકસુત્તવણ્ણના

૮૩. તતિયે તીહિ કુહનવત્થૂહીતિ સામન્તજપ્પનઇરિયાપથસન્નિસ્સિતપચ્ચયપ્પટિસેવનભેદતો તિપ્પભેદેહિ કુહનવત્થૂહિ. તિવિધેન કુહનવત્થુના લોકં કુહયતિ વિમ્હાપયતિ ‘‘અહો અચ્છરિયપુરિસો’’તિ અત્તનિ પરેસં વિમ્હયં ઉપ્પાદેતીતિ કુહકો. લાભસક્કારત્થિકો હુત્વા લપતિ અત્તાનં દાયકં વા ઉક્ખિપિત્વા યથા સો કિઞ્ચિ દદાતિ, એવં ઉક્કાચેત્વા કથેતીતિ લપકો. નિમિત્તં સીલં તસ્સાતિ નેમિત્તિકો, નિમિત્તેન વા ચરતિ, નિમિત્તં વા કરોતીતિ નેમિત્તિકો. નિમિત્તન્તિ ચ પરેસં પચ્ચયદાનસઞ્ઞુપ્પાદકં કાયવચીકમ્મં વુચ્ચતિ. નિપ્પેસો સીલમસ્સાતિ નિપ્પેસિકો. નિપ્પિસતીતિ વા નિપ્પેસો, નિપ્પેસોયેવ નિપ્પેસિકો. નિપ્પેસોતિ ચ સઠપુરિસો વિય લાભસક્કારત્થં અક્કોસનુપ્પણ્ડનપરપિટ્ઠિમંસિકતાદિ.

કુહકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬-૭. પટિસમ્ભિદાપ્પત્તસુત્તાદિવણ્ણના

૮૬-૮૭. છટ્ઠે પટિસમ્ભિદાસુ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તમેવ. ઉચ્ચાવચાનીતિ ઉચ્ચનીચાનિ. તેનાહ ‘‘મહન્તખુદ્દકાની’’તિ. કિંકરણીયાનીતિ ‘‘કિં કરોમી’’તિ એવં વત્વા કત્તબ્બકમ્માનિ. તત્થ ઉચ્ચકમ્માનિ નામ ચીવરસ્સ કરણં, રજનં, ચેતિયે સુધાકમ્મં, ઉપોસથાગારચેતિયઘરબોધિઘરેસુ કત્તબ્બકમ્મન્તિ એવમાદિ. અવચકમ્મં નામ પાદધોવનમક્ખનાદિ ખુદ્દકકમ્મં. તત્રુપાયાસાતિ તત્રુપગમનિયા, તત્ર તત્ર મહન્તે ખુદ્દકે ચ કમ્મે સાધનવસેન ઉપગચ્છન્તિયાતિ અત્થો. તસ્સ તસ્સ કમ્મસ્સ નિપ્ફાદને સમત્થાયાતિ વુત્તં હોતિ. તત્રુપાયાયાતિ વા તત્ર તત્ર કમ્મે સાધેતબ્બે ઉપાયભૂતાય. અલં કાતુન્તિ કાતું સમત્થો હોતિ. અલં સંવિધાતુન્તિ વિચારેતું સમત્થો. સત્તમં ઉત્તાનમેવ.

પટિસમ્ભિદાપ્પત્તસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. થેરસુત્તવણ્ણના

૮૮. અટ્ઠમે થિરભાવપ્પત્તોતિ સાસને થિરભાવં અનિવત્તિભાવં પત્થો. પબ્બજિતો હુત્વા બહૂ રત્તિયો જાનાતીતિ રત્તઞ્ઞૂ. તેનાહ ‘‘પબ્બજિતદિવસતો પટ્ઠાયા’’તિઆદિ. પાકટોતિ અયથાભૂતગુણેહિ ચેવ યથાભૂતગુણેહિ ચ સમુગ્ગતો. યસો એતસ્સ અત્થીતિ યસસ્સી, યસં સિતો નિસ્સિતો વા યસસ્સી. તેનાહ ‘‘યસનિસ્સિતો’’તિ. અસતં અસાધૂનં ધમ્મા અસદ્ધમ્મા, અસન્તા વા અસુન્દરા ગારય્હા લામકા ધમ્માતિ અસદ્ધમ્મા. વિપરિયાયેન સદ્ધમ્મા વેદિતબ્બા.

થેરસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. પઠમસેખસુત્તવણ્ણના

૮૯. નવમે આરમિતબ્બટ્ઠેન કમ્મં આરામો એતસ્સાતિ કમ્મારામો, તસ્સ ભાવો કમ્મારામતા. તત્થ કમ્મન્તિ ઇતિકત્તબ્બં કમ્મં વુચ્ચતિ. સેય્યથિદં – ચીવરવિચારણં ચીવરકમ્મકરણં ઉપત્થમ્ભનં પત્તત્થવિકઅંસબદ્ધકકાયબન્ધનધમ્મકરણઆધારકપાદકથલિકસમ્મજ્જનિઆદીનં કરણન્તિ. એકચ્ચો હિ એતાનિ કરોન્તો સકલદિવસં એતાનેવ કરોતિ, તં સન્ધાયેસ પટિક્ખેપો. યો પન એતેસં કરણવેલાયમેવ તાનિ કરોતિ, ઉદ્દેસવેલાય ઉદ્દેસં ગણ્હાતિ, સજ્ઝાયવેલાય સજ્ઝાયતિ, ચેતિયઙ્ગણવત્તવેલાય ચેતિયઙ્ગણવત્તં કરોતિ, મનસિકારવેલાય મનસિકારં કરોતિ, ન સો કમ્મારામો નામ. ભસ્સારામતાતિ એત્થ યો ઇત્થિવણ્ણપુરિસવણ્ણાદિવસેન આલાપસલ્લાપં કરોન્તોયેવ દિવસઞ્ચ રત્તિઞ્ચ વીતિનામેતિ, એવરૂપો ભસ્સે પરિયન્તકારી ન હોતિ, અયં ભસ્સારામો નામ. યો પન રત્તિમ્પિ દિવસમ્પિ ધમ્મં કથેતિ, પઞ્હં વિસ્સજ્જેતિ, અયં અપ્પભસ્સો ભસ્સે પરિયન્તકારીયેવ. કસ્મા? ‘‘સન્નિપતિતાનં વો, ભિક્ખવે, દ્વયં કરણીયં ધમ્મી વા કથા, અરિયો વા તુણ્હીભાવો’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૭૩; ઉદા. ૧૨, ૨૮, ૨૯) વુત્તત્તા.

નિદ્દારામતાતિ એત્થ યો ગચ્છન્તોપિ નિસિન્નોપિ નિપન્નોપિ થિનમિદ્ધાભિભૂતો નિદ્દાયતિયેવ, અયં નિદ્દારામો નામ. યસ્સ પન કરજકાયે ગેલઞ્ઞેન ચિત્તં ભવઙ્ગે ઓતરતિ, નાયં નિદ્દારામો. તેનેવાહ – ‘‘અભિજાનામિ ખો પનાહં, અગ્ગિવેસ્સન, ગિમ્હાનં પચ્છિમે માસે પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપ્પટિક્કન્તો ચતુગ્ગુણં સઙ્ઘાટિં પઞ્ઞાપેત્વા દક્ખિણેન પસ્સેન સતો સમ્પજાનો નિદ્દં ઓક્કમિતા’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૮૭). સઙ્ગણિકારામતાતિ એત્થ યો એકસ્સ દુતિયો, દ્વિન્નં તતિયો, તિણ્ણં ચતુત્થોતિ એવં સંસટ્ઠોવ વિહરતિ, એકકો અસ્સાદં ન લભતિ, અયં સઙ્ગણિકારામો. યો પન ચતૂસુ ઇરિયાપથેસુ એકકોવ અસ્સાદં લભતિ, નાયં સઙ્ગણિકારામો વેદિતબ્બો. સેખાનં પટિલદ્ધગુણસ્સ પરિહાનાસમ્ભવતો ‘‘ઉપરિગુણેહી’’તિઆદિ વુત્તં.

પઠમસેખસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. દુતિયસેખસુત્તવણ્ણના

૯૦. દસમે અતિપાતોવાતિ સબ્બરત્તિં નિદ્દાયિત્વા બલવપચ્ચૂસે કોટિસમ્મુઞ્જનિયા થોકં સમ્મજ્જિત્વા મુખં ધોવિત્વા યાગુભિક્ખત્થાય પાતોવ પવિસતિ. તં અતિક્કમિત્વાતિ ગિહિસંસગ્ગવસેન કાલં વીતિનામેન્તો મજ્ઝન્હિકસમયં અતિક્કમિત્વા પક્કમતિ. પાતોયેવ હિ ગામં પવિસિત્વા યાગું આદાય આસનસાલં ગન્ત્વા પિવિત્વા એકસ્મિં ઠાને નિપન્નો નિદ્દાયિત્વા મનુસ્સાનં ભોજનવેલાય ‘‘પણીતભિક્ખં લભિસ્સામી’’તિ ઉપકટ્ઠે મજ્ઝન્હિકે ઉટ્ઠાય ધમ્મકરણેન ઉદકં ગહેત્વા અક્ખીનિ પુઞ્છિત્વા પિણ્ડાય ચરિત્વા યાવદત્થં ભુઞ્જિત્વા ગિહિસંસટ્ઠો કાલં વીતિનામેત્વા મજ્ઝન્હે વીતિવત્તે પટિક્કમતિ.

અપ્પિચ્છકથાતિ, ‘‘આવુસો, અત્રિચ્છતા પાપિચ્છતાતિ ઇમે ધમ્મા પહાતબ્બા’’તિ તેસુ આદીનવં દસ્સેત્વા ‘‘એવરૂપં અપ્પિચ્છતં સમાદાય વત્તિતબ્બ’’ન્તિઆદિનયપ્પવત્તા કથા. તીહિ વિવેકેહીતિ કાયવિવેકો, ચિત્તવિવેકો, ઉપધિવિવેકોતિ ઇમેહિ તીહિ વિવેકેહિ. તત્થ એકો ગચ્છતિ, એકો તિટ્ઠતિ, એકો નિસીદતિ, એકો સેય્યં કપ્પેતિ, એકો ગામં પિણ્ડાય પવિસતિ, એકો પટિક્કમતિ, એકો ચઙ્કમં અધિટ્ઠાતિ, એકો ચરતિ, એકો વિહરતીતિ અયં કાયવિવેકો નામ. અટ્ઠ સમાપત્તિયો પન ચિત્તવિવેકો નામ. નિબ્બાનં ઉપધિવિવેકો નામ. વુત્તમ્પિ હેતં – ‘‘કાયવિવેકો ચ વિવેકટ્ઠકાયાનં નેક્ખમ્માભિરતાનં, ચિત્તવિવેકો ચ પરિસુદ્ધચિત્તાનં પરમવોદાનપ્પત્તાનં, ઉપધિવિવેકો ચ નિરુપધીનં પુગ્ગલાનં વિસઙ્ખારગતાન’’ન્તિ (મહાનિ. ૫૭). દુવિધં વીરિયન્તિ કાયિકં, ચેતસિકઞ્ચ વીરિયં. સીલન્તિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલં. સમાધિન્તિ વિપસ્સનાપાદકા અટ્ઠ સમાપત્તિયો. વિમુત્તિકથાતિ વા અરિયફલં આરબ્ભ પવત્તા કથા. સેસં ઉત્તાનમેવ.

દુતિયસેખસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

થેરવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.