(૭) ૨. પત્તકમ્મવગ્ગો

૧-૪. પત્તકમ્મસુત્તાદિવણ્ણના

૬૧-૬૪. દુતિયસ્સ પઠમે યે અનિટ્ઠા ન હોન્તિ, તે ઇટ્ઠાતિ અધિપ્પેતાતિ આહ ‘‘અનિટ્ઠપટિક્ખેપેન ઇટ્ઠા’’તિ. ઇટ્ઠાતિ ચ પરિયિટ્ઠા વા હોતુ મા વા, ઇટ્ઠારમ્મણભૂતાતિ અત્થો. ગવેસિતમ્પિ હિ ઇટ્ઠન્તિ વુચ્ચતિ, તં ઇધ નાધિપ્પેતં. મનેતિ મનસ્મિં. કન્તાતિ વા કમનીયા, કામેતબ્બાતિ અત્થો. મનં અપ્પાયન્તીતિ ઇટ્ઠભાવેન મનં વડ્ઢેન્તિ. કમ્મસાધનો ઇધ ભોગ-સદ્દોતિ આહ ‘‘ભોગાતિ ભુઞ્જિતબ્બા’’તિઆદિ. ધમ્મૂપઘાતં કત્વા કુસલધમ્મં વિનોદેત્વા. ઉપનિજ્ઝાયીયન્તીતિ ઉપજ્ઝાયાતિ આહ ‘‘સુખદુક્ખેસુ ઉપનિજ્ઝાયિતબ્બત્તા’’તિ, સુખદુક્ખેસુ ઉપ્પન્નેસુ અનુસ્સરિતબ્બત્તાતિ અત્થો. સન્દિટ્ઠસમ્ભત્તેહીતિ એત્થ તત્થ તત્થ સઙ્ગમ્મ દિટ્ઠમત્તા નાતિદળ્હમિત્તા સન્દિટ્ઠા, સુટ્ઠુ ભત્તા સિનેહવન્તો દળ્હમિત્તા સમ્ભત્તા.

વિસમલોભન્તિ બલવલોભં. સુખિતન્તિ સઞ્જાતસુખં. પીણિતન્તિ ધાતં સુહિતં. તથાભૂતો પન યસ્મા બલસમ્પન્નો હોતિ, તસ્મા ‘‘બલસમ્પન્નં કરોતી’’તિ વુત્તં.

સોભને કાયિકવાચસિકકમ્મે રતોતિ સૂરતો ઉકારસ્સ દીઘં કત્વા, તસ્સ ભાવો સોરચ્ચં, કાયિકવાચસિકો અવીતિક્કમો. સો પન અત્થતો સુસીલભાવોતિ આહ ‘‘ખન્તિસોરચ્ચે નિવિટ્ઠાતિ અધિવાસનક્ખન્તિયઞ્ચ સુસીલતાય ચ નિવિટ્ઠા’’તિ. એકમત્તાનન્તિ એકં ચિત્તન્તિ અત્થો. રાગાદીનઞ્હિ પુબ્બભાગિયં દમનાદિ પચ્ચેકં ઇચ્છિતબ્બં, ન મગ્ગક્ખણે વિય એકજ્ઝં પટિસઙ્ખાનમુખેન પજહનતો. એકમત્તાનન્તિ વા વિવેકવસેન એકં એકાકિનં અત્તાનં. તેનેવાહ ‘‘એકં અત્તનોવ અત્તભાવ’’ન્તિઆદિ. ઉપરૂપરિભૂમીસૂતિ છકામસગ્ગસઙ્ખાતાસુ ઉપરૂપરિકામભૂમીસુ. કમ્મસ્સ ફલં અગ્ગં નામ. તં પનેત્થ ઉચ્ચગામીતિ આહ ‘‘ઉદ્ધમગ્ગમસ્સા’’તિ. સુવગ્ગે નિયુત્તા, સુવગ્ગપ્પયોજનાતિ વા સોવગ્ગિકા. દસન્નં વિસેસાનન્તિ દિબ્બઆયુવણ્ણયસસુખઆધિપતેય્યાનઞ્ચેવ ઇટ્ઠરૂપાદીનઞ્ચ ફલવિસેસાનં. વણ્ણગ્ગહણેન ચેત્થ સકો અત્તભાવવણ્ણો ગહિતો, રૂપગ્ગહણેન બહિદ્ધા રૂપારમ્મણં. દુતિયતતિયચતુત્થાનિ ઉત્તાનત્થાનેવ.

પત્તકમ્મસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. રૂપસુત્તવણ્ણના

૬૫. પઞ્ચમે પમિનોતિ ઉળારતાદિવિસેસં એતેનાતિ પમાણં, રુપકાયો પમાણં એતસ્સાતિ રૂપપ્પમાણો. તતો એવ રૂપે પસન્નોતિ રૂપપ્પસન્નો. ઘોસોતિ ચેત્થ થુતિઘોસો. લૂખન્તિ પચ્ચયલૂખતા. ધમ્માતિ સીલાદયો ગુણધમ્મા અધિપ્પેતા. ઇમેસં પન ચતુન્નં પુગ્ગલાનં નાનાકરણં પાળિયંયેવ આગતં. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘કતમો ચ પુગ્ગલો રૂપપ્પમાણો રૂપપ્પસન્નો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો આરોહં વા પસ્સિત્વા પરિણાહં વા પસ્સિત્વા સણ્ઠાનં વા પસ્સિત્વા પારિપૂરિં વા પસ્સિત્વા તત્થ પમાણં ગહેત્વા પસાદં જનેતિ. અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો રૂપપ્પમાણો રૂપપ્પસન્નો.

‘‘કતમો ચ પુગ્ગલો ઘોસપ્પમાણો ઘોસપ્પસન્નો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો પરવણ્ણનાય પરથોમનાય પરપસંસનાય પરવણ્ણહારિકાય તત્થ પમાણં ગહેત્વા પસાદં જનેતિ. અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ઘોસપ્પમાણો ઘોસપ્પસન્નો.

‘‘કતમો ચ પુગ્ગલો લૂખપ્પમાણો લૂખપ્પસન્નો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો ચીવરલૂખં વા પસ્સિત્વા પત્તલૂખં વા પસ્સિત્વા સેનાસનલૂખં વા પસ્સિત્વા વિવિધં વા દુક્કરકારિકં પસ્સિત્વા તત્થ પમાણં ગહેત્વા પસાદં જનેતિ. અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો લૂખપ્પમાણો લૂખપ્પસન્નો.

‘‘કતમો ચ પુગ્ગલો ધમ્મપ્પમાણો ધમ્મપ્પસન્નો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો સીલં વા પસ્સિત્વા સમાધિં વા પસ્સિત્વા પઞ્ઞં વા પસ્સિત્વા તત્થ પમાણં ગહેત્વા પસાદં જનેતિ. અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ધમ્મપ્પમાણો ધમ્મપ્પસન્નો’’તિ (પુ. પ. ૧૭૧-૧૭૨).

તત્થ આરોહન્તિ ઉચ્ચતં. સા ચ ખો તસ્મિં તસ્મિં કાલે પમાણયુત્તા દટ્ઠબ્બા. પરિણાહન્તિ નાતિકિસથૂલતાવસેન પીણતં. સણ્ઠાનન્તિ તેસં તેસં અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનં સુસણ્ઠિતતં દીઘરસ્સવટ્ટાદિયુત્તટ્ઠાનેસુ તથાભાવં. પારિપૂરિન્તિ સબ્બેસં સરીરાવયવાનં પરિપુણ્ણતં અવિકલતં. તત્થ પમાણં ગહેત્વાતિ તસ્મિં રૂપે રૂપસમ્પત્તિયં પમાણભાવં ઉપાદાય. પસાદં જનેતીતિ અધિમોક્ખં જનેતિ ઉપ્પાદેતિ.

પરવણ્ણનાયાતિ ‘‘અસુકો એદિસો ચ એદિસો ચા’’તિ પરસ્સ ગુણવચનેન. પરથોમનાયાતિ પરમ્મુખા પરસ્સ સિલાઘુપ્પાદકેન અભિત્થવનેન પરેન થુતિવસેન, ગાથાદિઉપનિબન્ધનેન વુત્તાય થોમનાયાતિ વુત્તં હોતિ. પરપસંસનાયાતિ પરમ્મુખા પરસ્સ ગુણસંકિત્તનેન. પરવણ્ણહારિકાયાતિ પરમ્પરવણ્ણહારિકાય પરમ્પરાય પરસ્સ કિત્તનસદ્દસ્સ ઉપસંહારેન. તત્થાતિ તસ્મિં થુતિઘોસે.

ચીવરલૂખન્તિ થૂલજિણ્ણબહુતુન્નકતાદિચીવરસ્સ લૂખભાવં. પત્તલૂખન્તિ અનેકગન્થિકાહટતાદિપત્તસ્સ લૂખભાવં. વિવિધં વા દુક્કરકારિકન્તિ ધુતઙ્ગાદિવસેન પવત્તનાનાવિધં દુક્કરચરિયં. સીલં વા પસ્સિત્વાતિ સીલપારિપૂરિવસેન વિસુદ્ધં કાયવચીસુચરિતં ઞાણચક્ખુના પસ્સિત્વા, ઝાનાદિઅધિગમસુદ્ધિસમાધિં વા વિપસ્સનાભિઞ્ઞાસઙ્ખાતં પઞ્ઞં વા પસ્સિત્વાતિ અત્થો.

એવમેતસ્મિં ચતુપ્પમાણે લોકસન્નિવાસે બુદ્ધેસુ અપ્પસન્ના મન્દા, પસન્ના બહુકા. રૂપપ્પમાણસ્સ હિ બુદ્ધરૂપતો ઉત્તરિ પસાદાવહં રૂપં નામ નત્થિ. ઘોસપ્પમાણસ્સ બુદ્ધાનં કિત્તિઘોસતો ઉત્તરિ પસાદાવહો ઘોસો નામ નત્થિ. લૂખપ્પમાણસ્સ કાસિકાનિ વત્થાનિ મહારહાનિ કઞ્ચનભાજનાનિ તિણ્ણં ઉતૂનં અનુચ્છવિકે સબ્બસમ્પત્તિયુત્તે પાસાદવરે પહાય પંસુકૂલચીવરસેલમયપત્તરુક્ખમૂલાદિસેનાસનસેવિનો બુદ્ધસ્સ ભગવતો લૂખતો ઉત્તરિ પસાદાવહં અઞ્ઞં લૂખં નામ નત્થિ. ધમ્મપ્પમાણસ્સ સદેવકે લોકે અસાધારણસીલાદિગુણસ્સ તથાગતસ્સ સીલાદિગુણતો ઉત્તરિ પસાદાવહો અઞ્ઞો સીલાદિગુણો નામ નત્થિ. ઇતિ ભગવા ઇમં ચતુપ્પમાણિકં લોકસન્નિવાસં મુટ્ઠિના ગહેત્વા વિય ઠિતોતિ.

પમાણિંસૂતિ પમાણં અગ્ગહેસું. નિયકજ્ઝત્તે તસ્સ ગુણં ન જાનાતીતિ તસ્સ અબ્ભન્તરે પવત્તમાનં સીલાદિગુણં ન જાનાતિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

રૂપસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. અહિરાજસુત્તવણ્ણના

૬૭. સત્તમે દટ્ઠવિસાનેવાતિ અવધારણેન દિટ્ઠવિસાદયો નિવત્તેતિ. કટ્ઠમુખાદયો હિ ચત્તારો આસીવિસા દટ્ઠવિસો, દિટ્ઠવિસો, ફુટ્ઠવિસો, વાતવિસોતિ પચ્ચેકં ચતુબ્બિધા હોન્તીતિ વિસવેગવિકારવસેન સોળસ વુત્તા. તેસુ દટ્ઠવિસાનંયેવ ઇધ ગહણં, ન ઇતરેસન્તિ દસ્સેતિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

અહિરાજસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. દેવદત્તસુત્તવણ્ણના

૬૮. અટ્ઠમે કાલે સમ્પત્તેતિ ગબ્ભસ્સ પરિપાકગતત્તા વિજાયનકાલે સમ્પત્તે. પોતકન્તિ અસ્સતરિયા પુત્તં. ‘‘ફલં વે કદલિં હન્તી’’તિઆદિગાથાય કુક્કુજકેનેવ પત્તવટ્ટિપસવસ્સ ઉચ્છિન્નત્તા ફલુપ્પત્તિ કદલિયા પરાભવાય હોતીતિ આહ ‘‘ફલં વે કદલિં હન્તી’’તિ. કુક્કુજકં નામ કદલિયા પુપ્ફનાળં. તથા ફલપાકપરિયોસાનત્તા ઓસધીનં ‘‘ફલં વેળું નળ’’ન્તિ વુત્તં. અયં પનેત્થ પિણ્ડત્થો – યથા અત્તનો ફલં કદલિવેળુનળે વિનાસેતિ, ગબ્ભો ચ અસ્સતરિં, એવં અત્તનો કમ્મભૂતો સક્કારો અસપ્પુરિસં વિનાસેતીતિ.

દેવદત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. પધાનસુત્તવણ્ણના

૬૯. નવમે પદહતિ એતેહીતિ પધાનાનિ. ઉત્તમવીરિયાનિ સેટ્ઠવીરિયાનિ વિસિટ્ઠસ્સ અત્થસ્સ સાધનતો. કિલેસાનં સંવરત્થાયાતિ યથા અભિજ્ઝાદયો ન ઉપ્પજ્જન્તિ, એવં સતિયા ઉપટ્ઠાનેન કિલેસાનં સંવરણત્થાય. પજહનત્થાયાતિ કામવિતક્કાદીનં વિનોદનત્થાય. પધાનન્તિ તસ્સેવ પજહનસ્સ સાધનવસેન પવત્તવીરિયં. કુસલાનં ધમ્માનં બ્રૂહનત્થાયાતિ બોજ્ઝઙ્ગસઙ્ખાતાનં કુસલધમ્માનં વડ્ઢનત્થાય. પધાનન્તિ તસ્સેવ વડ્ઢનસ્સ સાધનવસેન પવત્તવીરિયં.

પધાનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. અધમ્મિકસુત્તવણ્ણના

૭૦. દસમે વિસમન્તિ ભાવનપુંસકમેતં. તેનાહ ‘‘વિસમા હુત્વા’’તિ. અસમયેનાતિ અકાલે. ભુમ્મત્થે હેતં કરણવચનં. પકટ્ઠં પધાનં અઞ્જસં એતેસન્તિ પઞ્જસા, અઞ્જસં પગતા પટિપન્નાતિ વા પઞ્જસા, પકતિમગ્ગગામિનો. ન પઞ્જસા અપઞ્જસા, અમગ્ગપ્પટિપન્ના. તે પન યસ્મા મગ્ગતો અપગતા નામ હોન્તિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘મગ્ગતો અપગતા’’તિઆદિ.

ગાથાસુ પન એવમેત્થ સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. ગુન્નં ચે તરમાનાનન્તિ ગાવીસુ મહોઘં તરન્તીસુ. જિમ્હં ગચ્છતિ પુઙ્ગવોતિ યદિ યૂથપતિ ઉસભો કુટિલં ગચ્છતિ. સબ્બા તા જિમ્હં ગચ્છન્તીતિ સબ્બા તા ગાવિયો કુટિલમેવ ગચ્છન્તિ. કસ્મા? નેત્તે જિમ્હં ગતે સતિ તસ્સ કુટિલગતત્તા. સો હિ તાસં પચ્ચયિકો ઉપદ્દવહરો ચ. એવમેવન્તિ યથા ચેતં, એવમેવ યો મનુસ્સેસુ પધાનસમ્મતો, યદિ સો અધમ્મચારી સિયા, યે તસ્સ અનુજીવિનો, સબ્બેપિ અધમ્મિકા હોન્તિ. સામિસમ્પદા હિ પકતિસમ્પદં સમ્પાદેતિ. યસ્મા એતદેવં, તસ્મા સબ્બં રટ્ઠં દુક્ખં સેતિ, રાજા ચે હોતિ અધમ્મિકો.

અધમ્મિકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પત્તકમ્મવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.