૧. સમાધિભાવનાસુત્તવણ્ણના

૪૧. પઞ્ચમસ્સ પઠમે દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાયાતિ ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે સુખવિહારત્થાય, નિક્કિલેસતાય નિરામિસેન સુખેન વિહરણત્થાયાતિ અત્થો. ઇમિના ચત્તારિ ફલસમાપત્તિજ્ઝાનાનિ ખીણાસવસ્સ આસવક્ખયાધિગમતો અપરભાગે અધિગતરૂપારૂપજ્ઝાનાનિ ચ કથિતાનિ. દિબ્બચક્ખુઞાણદસ્સનપ્પટિલાભાયાતિ દિબ્બચક્ખુઞાણપ્પટિલાભત્થાય. દિબ્બચક્ખુઞાણઞ્હિ રૂપગતસ્સ દિબ્બસ્સ ઇતરસ્સ ચ દસ્સનટ્ઠેન ઇધ ‘‘ઞાણદસ્સન’’ન્તિ અધિપ્પેતં. આલોકસઞ્ઞં મનસિ કરોતીતિ દિવા વા રત્તિં વા સૂરિયદીપચન્દમણિઉક્કાવિજ્જુલતાદીનં આલોકો દિવા રત્તિઞ્ચ ઉપલદ્ધો, યથાલદ્ધવસેનેવ આલોકં મનસિ કરોતિ ચિત્તે ઠપેતિ, તથા ચ નં મનસિ કરોતિ, યથાસ્સ સુભાવિતાલોકકસિણસ્સ વિય કસિણાલોકો યથિચ્છકં યાવદિચ્છકઞ્ચ સો આલોકો રત્તિયં ઉપતિટ્ઠતિ, યેન તત્થ દિવાસઞ્ઞં ઠપેતિ, દિવા વિય વિગતથિનમિદ્ધો હોતિ. તેનાહ ‘‘યથા દિવા તથા રત્તિ’’ન્તિ.

યથા દિવા આલોકસઞ્ઞા મનસિ કતા, તથેવ નં રત્તિમ્પિ મનસિ કરોતીતિ યથા દિવા દિટ્ઠો આલોકો, તથેવ તં રત્તિં મનસિ કરોતિ. દુતિયપદેતિ ‘‘યથા રત્તિં તથા દિવા’’તિ ઇમસ્મિં વાક્યે. એસ નયોતિ ઇમિના યથા રત્તિયં ચન્દાલોકાદિ આલોકો દિટ્ઠો, એવમેવ રત્તિં દિટ્ઠાકારેનેવ દિવા તં આલોકં મનસિ કરોતિ ચિત્તે ઠપેતીતિ ઇમમત્થં અતિદિસતિ. ઇતિ વિવટેન ચેતસાતિ એવં અપિહિતેન ચિત્તેન, થિનમિદ્ધાપિધાનેન અપિહિતચિત્તેનાતિ વુત્તં હોતિ. અપરિયોનદ્ધેનાતિ સમન્તતો અનદ્ધેન અસઞ્છાદિતેન. કિઞ્ચાપીતિઆદિના અત્તના વુત્તમેવત્થં સમત્થેતિ. આલોકસદિસં કતં ‘‘યથા દિવા તથા રત્તિ’’ન્તિઆદિના.

સત્તટ્ઠાનિકસ્સાતિ ‘‘અભિક્કન્તે પટિક્કન્તે સમ્પજાનકારી હોતી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૨૧૪; ૨.૩૭૬; મ. નિ. ૧.૧૦૯) વુત્તસ્સ સત્તટ્ઠાનિકસ્સ સતિસમ્પજઞ્ઞસ્સ અત્થાય. પરિગ્ગહિતવત્થારમ્મણતાયાતિ વત્થુનો આરમ્મણસ્સ ચ યાથાવતો વિદિતભાવેન. યથા હિ સપ્પં પરિયેસન્તેન તસ્સ આસયે વિદિતે સોપિ વિદિતો ગહિતો એવ ચ હોતિ મન્તાગદબલેન તસ્સ ગહણસ્સ સુકરત્તા, એવં વેદનાય આસયભૂતે વત્થુમ્હિ આરમ્મણે ચ વિદિતે આદિકમ્મિકસ્સપિ વેદના વિદિતા ગહિતા એવ હોતિ સલક્ખણતો સામઞ્ઞલક્ખણતો ચ તસ્સા ગહણસ્સ સુકરત્તા. પગેવ પરિઞ્ઞાતવત્થુકસ્સ ખીણાસવસ્સ. તસ્સ હિ ઉપ્પાદક્ખણેપિ ઠિતિક્ખણેપિ ભઙ્ગક્ખણેપિ વેદના વિદિતા પાકટા હોન્તિ ‘‘તા વેદના એવં ઉપ્પજ્જિત્વા’’તિઆદિના. ન કેવલઞ્ચ વેદના એવ, ઇધ વુત્તા સઞ્ઞાદયોપિ અવુત્તા ચેતનાદયોપિ વિદિતાવ ઉપ્પજ્જન્તિ ચેવ તિટ્ઠન્તિ ચ નિરુજ્ઝન્તિ ચ. નિદસ્સનમત્તઞ્હેતં, યદિદં પાળિયં વેદનાસઞ્ઞાવિતક્કગ્ગહણં. તેન અનવસેસતો સબ્બધમ્માનમ્પિ ઉપ્પાદાદિતો વિદિતભાવં દસ્સેતિ.

અપિચ વેદનાય ઉપ્પાદો વિદિતો હોતિ, ઉપટ્ઠાનં વિદિતં હોતિ, અત્થઙ્ગમો વિદિતો હોતિ. કથં વેદનાય ઉપ્પાદો વિદિતો હોતિ? અવિજ્જાસમુદયા વેદનાસમુદયો, તણ્હાસમુદયા કમ્મસમુદયો, ફસ્સસમુદયા વેદનાસમુદયોતિ નિબ્બત્તિલક્ખણં પસ્સન્તોપિ વેદનાક્ખન્ધસ્સ સમુદયં પસ્સતિ. એવં વેદનાય ઉપ્પાદો વિદિતો હોતિ. કથં વેદનાય ઉપટ્ઠાનં વિદિતં હોતિ? અનિચ્ચતો મનસિકરોતો ખયતુપટ્ઠાનં વિદિતં હોતિ, દુક્ખતો મનસિકરોતો ભયતુપટ્ઠાનં વિદિતં હોતિ, અનત્તતો મનસિકરોતો સુઞ્ઞતુપટ્ઠાનં વિદિતં હોતિ. એવં વેદનાય ઉપટ્ઠાનં વિદિતં હોતિ. ઇતિ ખયતો ભયતો સુઞ્ઞતો જાનાતિ. કથં વેદનાય અત્થઙ્ગમો વિદિતો હોતિ? અવિજ્જાનિરોધા વેદનાનિરોધો…પે… એવં વેદનાય અત્થઙ્ગમો વિદિતો હોતિ. ઇમિનાપિ નયેનેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

ઇતિ રૂપન્તિ એત્થ ઇતિસદ્દો અનવસેસતો રૂપસ્સ સરૂપનિદસ્સનત્થોતિ તસ્સ ઇદં રૂપન્તિ એતેન સાધારણતો સરૂપનિદસ્સનમાહ, એત્તકં રૂપન્તિ એતેન અનવસેસતો, ન ઇતો પરં રૂપં અત્થીતિ તબ્બિનિમુત્તસ્સ અઞ્ઞસ્સ અભાવં. ઇતિ વેદનાતિઆદીસુપિ અયં વેદના, એત્તકા વેદના, ઇતો પરં વેદના નત્થિ. અયં સઞ્ઞા…પે… ઇમે સઙ્ખારા…પે… ઇદં વિઞ્ઞાણં, એત્તકં વિઞ્ઞાણં, ઇતો પરં વિઞ્ઞાણં નત્થીતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બોતિ આહ ‘‘વેદનાદીસુપિ એસેવ નયો’’તિ.

ઞાણેન જાનિત્વા પરોપરાનિ. પરોપરાનીતિ પરાનિ ચ ઓપરાનિ ચ. ઉત્તમાધમાનીતિ પરત્તભાવસકત્તભાવાદીનિ ઉત્તમાધમાનિ. ચલિતન્તિ તણ્હાદિટ્ઠિવિપ્ફન્દિતં. અનીઘોતિ રાગાદિઈઘરહિતો. અતારિ સોતિ સો એવરૂપો અરહા જાતિજરં અતરિ.

સમાધિભાવનાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.