૩. સીહસુત્તવણ્ણના

૩૩. તતિયે સીહોતિ પરિસ્સયસહનતો પટિપક્ખહનનતો ચ ‘‘સીહો’’તિ લદ્ધનામો મિગાધિપતિ. ચત્તારોતિ સમાનેપિ સીહજાતિભાવે વણ્ણવિસેસાદિસિદ્ધેન વિસેસેન ચત્તારો સીહા. તે ઇદાનિ નામતો વણ્ણતો આહારતો દસ્સેત્વા ઇધાધિપ્પેતસીહં નાનપ્પકારતો વિભાવેતું ‘‘તિણસીહો’’તિઆદિ આરદ્ધં. તિણભક્ખો સીહો તિણસીહો પુરિમપદે ઉત્તરપદલોપેન યથા ‘‘સાકપત્થિવો’’તિ (પાણિનિ ૨.૧.૬૦). કાળવણ્ણતાય કાળસીહો. તથા પણ્ડુસીહો. તેનાહ ‘‘કાળગાવિસદિસો, પણ્ડુપલાસવણ્ણગાવિસદિસો’’તિ ચ. રત્તકમ્બલસ્સ વિય કેસરો કેસરકલોમો એતસ્સ અત્થીતિ કેસરી. લાખાપરિકમ્મકતેહિ વિય પાદપરિયન્તેહીતિ ચ યોજના.

કમ્માનુભાવસિદ્ધઅધિપચ્ચમહેસક્ખતાહિ સબ્બમિગગણસ્સ રાજા. સુવણ્ણગુહતો વાતિઆદિ ‘‘સીહસ્સ વિહારો કિરિયા એવં હોતી’’તિ કત્વા વુત્તં.

સમં પતિટ્ઠાપેત્વાતિ સબ્બભાગેહિ સમમેવ ભૂમિયં પતિટ્ઠાપેત્વા. આકડ્ઢિત્વાતિ પુરતો આકડ્ઢિત્વા. અભિહરિત્વાતિ અભિમુખં હરિત્વા. સઙ્ઘાતન્તિ વિનાસં. વીસતિયટ્ઠિકં ઠાનં ઉસભં.

સમસીહોતિ સમજાતિકો સમપ્પભાવો ચ સીહો. સમાનોસ્મીતિ દેસનામત્તં, સમપ્પભાવતાય એવ ન ભાયતિ. સક્કાયદિટ્ઠિબલવતાયાતિ ‘‘કે અઞ્ઞે અમ્હેહિ ઉત્તરિતરા, અથ ખો મયમેવ મહાબલા’’તિ એવં બલાતિમાનનિમિત્તાય અહંકારહેતુભૂતાય સક્કાયદિટ્ઠિયા બલવભાવેન. સક્કાયદિટ્ઠિયા પહીનત્તાતિ નિરહંકારત્તા અત્તસિનેહસ્સ સુટ્ઠુ સમુગ્ઘાતત્તા ન ભાયતિ.

તથા તથાતિ સીહસદિસતાદિના તેન તેન પકારેન અત્તાનં કથેસીતિ વત્વા તમત્થં વિવરિત્વા દસ્સેતું ‘‘સીહોતિ ખો’’તિઆદિ વુત્તં.

કતમહાભિનીહારસ્સ લોકનાથસ્સ બોધિયા નિયતભાવપ્પત્તિયા એકન્તભાવી બુદ્ધભાવોતિ કત્વા ‘‘તીસુ પાસાદેસુ નિવાસકાલો, મગધરઞ્ઞો પટિઞ્ઞાદાનકાલો, પાયાસસ્સ પરિભુત્તકાલો’’તિઆદિના અભિસમ્બોધિતો પુરિમાવત્થાપિ સીહસદિસા કત્વા દસ્સિતા. ભાવિનિ ભૂતૂપચારોપિ હિ લોકવોહારો. વિજ્જાભાવસામઞ્ઞતો દ્વિવિજ્જં ઇતરવિજ્જમ્પિ એકજ્ઝં ગહેત્વા પટિચ્ચસમુપ્પાદસમ્મસનતો તં પુરેતરસિદ્ધં વિય કત્વા આહ ‘‘તિસ્સો વિજ્જા સોધેત્વા’’તિ. અનુલોમપટિલોમતો પવત્તઞાણસ્સ વસેન ‘‘યમકઞાણમન્થનેના’’તિ વુત્તં.

તત્થ વિહરન્તસ્સાતિ અજપાલનિગ્રોધમૂલે વિહરન્તસ્સ. એકાદસમે દિવસેતિ સત્તસત્તાહતો પરં એકાદસમે દિવસે. અચલપલ્લઙ્કેતિ ઇસિપતને ધમ્મચક્કપ્પવત્તનત્થં નિસિન્નપલ્લઙ્કે. તમ્પિ હિ કેનચિ અપ્પટિવત્તિયં ધમ્મચક્કપ્પવત્તનત્થં નિસજ્જાતિ કત્વા વજિરાસનં વિય અચલપલ્લઙ્કં વુચ્ચતિ. ઇમસ્મિઞ્ચ પન પદેતિ ‘‘દ્વેમે, ભિક્ખવે, અન્તા’’તિઆદિનયપ્પવત્તે ચ ઇમસ્મિં સદ્ધમ્મકોટ્ઠાસે. ધમ્મઘોસો…પે… દસસહસ્સિલોકધાતું પટિચ્છાદેસિ ‘‘સબ્બત્થ ઠિતા સુણન્તૂ’’તિ અધિટ્ઠાનેન. સોળસહાકારેહીતિ દુક્ખપરિઞ્ઞા, સમુદયપ્પહાનં, નિરોધસચ્છિકિરિયા, મગ્ગભાવનાતિ એકેકસ્મિં મગ્ગે ચત્તારિ ચત્તારિ કત્વા સોળસહિ આકારેહિ.

પઠમેન નયેન અભિસમ્બોધિતો પુરિમતરાવત્થાપિ અવસ્સંભાવિતાય ગહેત્વા સીહસદિસતં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અભિસમ્બુદ્ધાવત્થાસુ એવ સીહસદિસતં દસ્સેતું ‘‘અપરો નયો’’તિઆદિ આરદ્ધં. અટ્ઠહિ કારણેહીતિ ‘‘તથા આગતોતિ તથાગતો, તથા ગતોતિ તથાગતો, તથલક્ખણં આગતોતિ તથાગતો, તથધમ્મે યાથાવતો અભિસમ્બુદ્ધોતિ તથાગતો, તથદસ્સિતાય તથાગતો, તથવાદિતાય તથાગતો, તથાકારિતાય તથાગતો, અભિભવનટ્ઠેન તથાગતો’’તિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૭; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૨; સં. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩.૭૮; અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૧૭૦; ઉદા. અટ્ઠ. ૧૮; ઇતિવુ. અટ્ઠ. ૩૮; થેરગા. અટ્ઠ. ૧.૩; બુ. વં. અટ્ઠ. ૧.૨ નિદાનકથા; મહાનિ. અટ્ઠ. ૧૪; પટિ. મ. ૧.૩૭) એવં વુત્તેહિ અટ્ઠહિ તથાગતસાધકેહિ કારણેહિ. યદિપિ ભગવા બોધિપલ્લઙ્કે નિસિન્નમત્તેવ અભિસમ્બુદ્ધો ન જાતો, તથાપિ તાય નિસજ્જાય નિસિન્નોવ પનુજ્જ સબ્બં પરિસ્સયં અભિસમ્બુદ્ધો જાતો. તથા હિ તં ‘‘અપરાજિતપલ્લઙ્ક’’ન્તિ વુચ્ચતિ, તસ્મા ‘‘યાવ બોધિપલ્લઙ્કા વા’’તિ વત્વા તેન અપરિતુસ્સન્તો ‘‘યાવ અરહત્તમગ્ગઞાણા વા’’તિ આહ.

ઇતિ સક્કાયોતિ એત્થ ઇતિસદ્દો નિદસ્સનત્થો. તેન સક્કાયો સરૂપતો પરિમાણતો પરિચ્છેદતો ચ દસ્સિતોતિ આહ ‘‘અયં સક્કાયો’’તિઆદિ. ‘‘અયં સક્કાયો’’તિ ઇમિના પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા સરૂપતો દસ્સિતા. ‘‘એત્તકો સક્કાયો’’તિ ઇમિના તે પરિમાણતો દસ્સિતા. તસ્સ ચ પરિમાણસ્સ એકન્તિકભાવં દસ્સેન્તેન ‘‘ન ઇતો ભિય્યો સક્કાયો અત્થી’’તિ વુત્તં. સભાવતોતિ સલક્ખણતો. સરસતોતિ સકિચ્ચતો. પરિયન્તતોતિ પરિમાણપરિયન્તતો. પરિચ્છેદતોતિ યત્તકે ઠાને તસ્સ પવત્તિતસ્સ પરિચ્છિન્દનતો. પરિવટુમતોતિ પરિયોસાનપ્પવત્તિતો. સબ્બેપિ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા દસ્સિતા હોન્તિ યથાવુત્તેન વિભાગેન. અયં સક્કાયસ્સ સમુદયો નામાતિ અયં આહારાદિસક્કાયસ્સ સમુદયો નામ. તેનાહ ‘‘એત્તાવતા’’તિઆદિ. અત્થઙ્ગમોતિ નિરોધો. ‘‘આહારસમુદયા આહારનિરોધા’’તિ ચ અસાધારણમેવ તં ગહેત્વા સેસેસુ આદિ-સદ્દેન સઙ્ગણ્હાતિ.

પણ્ણાસલક્ખણપટિમણ્ડિતન્તિ પણ્ણાસઉદયવયલક્ખણવિભૂસિતં સમુદયત્થઙ્ગમગ્ગહણતો. ખીણાસવત્તાતિ અનવસેસં સાવસેસઞ્ચ આસવાનં પરિક્ખીણત્તા. અનાગામીનમ્પિ હિ ભયં ચિત્તુત્રાસઞ્ચ ન હોતીતિ. ઞાણસંવેગો ભયતુપટ્ઠાનપઞ્ઞા. ઇતરાસં પન દેવતાનન્તિ અખીણાસવદેવે સન્ધાય વદતિ. ભોતિ ધમ્માલપનમત્તન્તિ સભાવકથનમત્તં.

ચક્કન્તિ સત્થુ આણાચક્કં. તં પન ધમ્મતો આગતન્તિ ધમ્મચક્કં. તત્થ અરિયસાવકાનં પટિવેધધમ્મતો આગતન્તિ ધમ્મચક્કં. ઇતરેસં દેસનાધમ્મતો આગતન્તિ ધમ્મચક્કં. દુવિધેપિ ઞાણં પધાનન્તિ ઞાણસીસેન વુત્તં ‘‘પટિવેધઞાણમ્પિ દેસનાઞાણમ્પી’’તિ. ઇદાનિ તં ઞાણં સરૂપતો દસ્સેતું ‘‘પટિવેધઞાણં નામા’’તિઆદિ વુત્તં. યસ્મા તસ્સ ઞાણસ્સ પટિવિદ્ધત્તા ભગવા તાનિ સટ્ઠિ નયસહસ્સાનિ વેનેય્યાનં દસ્સેતું સમત્થો અહોસિ, તસ્મા તાનિ સટ્ઠિ નયસહસ્સાનિ તેન ઞાણેન સદ્ધિંયેવ સિદ્ધાનીતિ કત્વા દસ્સેન્તો ‘‘સટ્ઠિયા ચ નયસહસ્સેહિ પટિવિજ્ઝી’’તિ આહ. તિપરિવટ્ટન્તિ ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિ ચ ‘‘પરિઞ્ઞેય્ય’’ન્તિ ચ ‘‘પરિઞ્ઞાત’’ન્તિ ચ એવં તિપરિવટ્ટં, તંયેવ દ્વાદસાકારં. તન્તિ દેસનાઞાણં. એસ ભગવા. અપ્પટિપુગ્ગલોતિ પટિનિધિભૂતપુગ્ગલરહિતો. એકસદિસસ્સાતિ નિબ્બિકારસ્સ.

સીહસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.