૮. અરિયવંસસુત્તવણ્ણના

૨૮. અટ્ઠમે વંસ-સદ્દો ‘‘પિટ્ઠિવંસં અતિક્કમિત્વા નિસીદતી’’તિઆદીસુ દ્વિન્નં ગોપાનસીનં સન્ધાનટ્ઠાને ઠપેતબ્બદણ્ડકે આગતો.

‘‘વંસો વિસાલો ચ યથા વિસત્તો,

પુત્તેસુ દારેસુ ચ યા અપેક્ખા;

વંસક્કળીરોવ અસજ્જમાનો,

એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો’’તિ. –

આદીસુ કટ્ઠકે. ‘‘ભેરિસદ્દો મુદિઙ્ગસદ્દો વંસતાલસદ્દો’’તિઆદીસુ તૂરિયવિસેસે, વેણૂતિપિ વુચ્ચતિ. ‘‘ભિન્નેન પિટ્ઠિવંસેન મતો હત્થી’’તિઆદીસુ હત્થિઆદીનં પિટ્ઠિવેમજ્ઝે પદેસે. ‘‘કુલવંસં ઠપેસ્સામી’’તિઆદીસુ કુલન્વયે. ‘‘વંસાનુરક્ખકો પવેણીપાલકો’’તિઆદીસુ ગુણાનુપુબ્બિયં ગુણાનં પબન્ધપ્પવત્તિયં. ઇધ પન ચતુપચ્ચયસન્તોસભાવનારામતાસઙ્ખાતગુણાનં પબન્ધે દટ્ઠબ્બો. તસ્સ પન વંસસ્સ કુલન્વયં ગુણન્વયઞ્ચ નિદસ્સનવસેન દસ્સેતું ‘‘યથા હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ખત્તિયવંસોતિ ખત્તિયકુલવંસો. એસ નયો સેસપદેસુપિ. સમણવંસો પન સમણતન્તિ સમણપવેણી. મૂલગન્ધાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન યથા સારગન્ધાદીનં સઙ્ગહો, એવમેત્થ ગોરસાદીનમ્પિ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો, દુતિયેન પન આદિ-સદેન કાસિકવત્થસપ્પિમણ્ડાદીનં.

અરિય-સદ્દો અમિલક્ખેસુપિ મનુસ્સેસુ પવત્તતિ, યેસં નિવસનટ્ઠાનં અરિયં આયતનન્તિ વુચ્ચતિ. યથાહ ‘‘યાવતા, આનન્દ, અરિયં આયતન’’ન્તિ (દી. નિ. ૨.૧૫૨; ઉદા. ૭૬). લોકિયસાધુજનેસુપિ ‘‘યે હિ વો અરિયા પરિસુદ્ધકાયસમાચારા, તેસં અહં અઞ્ઞતરો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૫). ઇધ પન યે ‘‘આરકા કિલેસેહી’’તિઆદિના લદ્ધનિબ્બચના પટિવિદ્ધઅરિયસચ્ચા, તે એવ અધિપ્પેતાતિ દસ્સેતું ‘‘કે પન તે અરિયા’’તિ પુચ્છં કત્વા ‘‘અરિયા વુચ્ચન્તી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યે મહાપણિધાનકપ્પતો પટ્ઠાય યાવાયં કપ્પો, એત્થન્તરે ઉપ્પન્ના સમ્માસમ્બુદ્ધા. તે તાવ સરૂપતો દસ્સેત્વા તદઞ્ઞેપિ સમ્માસમ્બુદ્ધે પચ્ચેકબુદ્ધે બુદ્ધસાવકે ચ સઙ્ગહેત્વા અનવસેસતો અરિયે દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યાવ સાસનં અન્તરધાયતિ, તાવ સત્થા ધરતિ એવ નામાતિ ઇમમેવ ભગવન્તં. યે ચેતરહિ બુદ્ધસાવકા, તે ચ સન્ધાય પચ્ચુપ્પન્નગ્ગહણં. તસ્મિં તસ્મિં કાલે તે તે પચ્ચુપ્પન્નાતિ ચે, અતીતાનાગતગ્ગહણં ન કત્તબ્બં સિયા.

ઇદાનિ યથા ભગવા ‘‘ધમ્મં વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જનં કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેસ્સામિ, યદિદં છ છક્કાની’’તિ છછક્કદેસનાય (મ. નિ. ૩.૪૨૦) અટ્ઠહિ પદેહિ વણ્ણં અભાસિ. એવં મહાઅરિયવંસદેસનાય અરિયાનં વંસં ‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, અરિયવંસા અગ્ગઞ્ઞા રત્તઞ્ઞા વંસઞ્ઞા પોરાણા, અસંકિણ્ણા અસંકિણ્ણપુબ્બા ન સંકીયન્તિ ન સંકીયિસ્સન્તિ, અપ્પટિકુટ્ઠા સમણેહિ બ્રાહ્મણેહિ વિઞ્ઞૂહી’’તિ યેહિ નવહિ પદેહિ વણ્ણં અભાસિ, તાનિ તાવ આનેત્વા થોમનાવસેનેવ વણ્ણેન્તો ‘‘તે ખો પનેતે’’તિઆદિમાહ. અગ્ગાતિ જાનિતબ્બા સબ્બવંસેહિ સેટ્ઠભાવતો સેટ્ઠભાવસાધનતો ચ.

રત્તઞ્ઞા ચિરરત્તાતિ જાનિતબ્બા રત્તઞ્ઞૂહિ બુદ્ધાદીહિ તેહિ ચ તથા અનુટ્ઠિતત્તા. વંસાતિ જાનિતબ્બાતિ બુદ્ધાદીનં અરિયાનં વંસાતિ જાનિતબ્બા. પોરાણાતિ પુરાતના. ન અધુનપ્પત્તિકાતિ ન અધુનાતના. અવિકિણ્ણાતિ ન ખિત્તા ન છડ્ડિતા. તેનાહ ‘‘અનપનીતા’’તિ. ન અપનીતપુબ્બાતિ ન છડ્ડિતપુબ્બા, તિસ્સન્નમ્પિ સિક્ખાનં પરિપૂરણૂપાયભાવતો ન પરિચ્ચત્તપુબ્બા. તતો એવ ઇદાનિપિ ન અપનીયન્તિ, અનાગતેપિ ન અપનીયિસ્સન્તિયેવ. ધમ્મસભાવસ્સ વિજાનનેન વિઞ્ઞૂ. સમિતપાપા સમણા ચેવ બાહિતપાપા બ્રાહ્મણા ચ. તેહિ અપ્પટિકુટ્ઠા અપ્પટિક્ખિત્તા. યે હિ ન પટિક્કોસિતબ્બા, તે અનિન્દિતબ્બા. અગરહિતબ્બા અપરિચ્ચજિતબ્બતાય અપ્પટિક્ખિપિતબ્બા હોન્તીતિ.

સન્તુટ્ઠોતિ એત્થ યથાધિપ્પેતસન્તોસમેવ દસ્સેન્તેન પચ્ચયસન્તોસવસેન સન્તુટ્ઠોતિ વુત્તં, ઝાનવિપસ્સનાદિવસેનપિ ઇધ ભિક્ખુનો સન્તુટ્ઠતા હોતીતિ. ઇતરીતરેનાતિ ઇતરેન ઇતરેન. ઇતરસદ્દો અનિયમવચનો દ્વિક્ખત્તું વુચ્ચમાનો યં-કિઞ્ચિસદ્દેહિ સમાનત્થો હોતીતિ વુત્તં ‘‘યેન કેનચી’’તિ. સ્વાયં અનિયમવાચિતાય એવ યથા થૂલાદીનં અઞ્ઞતરવચનો, એવં યથાલદ્ધાદીનમ્પિ અઞ્ઞતરવચનોતિ. તત્થ દુતિયપક્ખસ્સેવ ઇધ ઇચ્છિતભાવં દસ્સેન્તો ‘‘અથ ખો’’તિઆદિમાહ. નનુ ચ યથાલદ્ધાદયોપિ થૂલાદયો એવ? સચ્ચમેતં, તથાપિ અત્થિ વિસેસો. યો હિ યથાલદ્ધેસુ થૂલાદીસુ સન્તોસો, સો યથાલાભસન્તોસોવ, ન ઇતરો. ન હિ સો પચ્ચયમત્તસન્નિસ્સયો ઇચ્છિતો, અથ ખો અત્તનો કાયબલસારુપ્પભાવસન્નિસ્સયોપિ. થૂલદુકાદયો તયોપિ ચીવરે લબ્ભન્તિ, મજ્ઝિમો ચતુપચ્ચયસાધારણો, પચ્છિમો પન ચીવરે સેનાસને ચ લબ્ભતીતિ દટ્ઠબ્બં. ઇમે તયો સન્તોસેતિ ઇદં સબ્બસઙ્ગાહિકનયેન વુત્તં. યે હિ પરતો ગિલાનપચ્ચયં પિણ્ડપાતે એવ પક્ખિપિત્વા ચીવરે વીસતિ, પિણ્ડપાતે પન્નરસ, સેનાસને પન્નરસાતિ સમપઞ્ઞાસ સન્તોસા વુચ્ચન્તિ, તે સબ્બેપિ યથારહં ઇમેસુ એવ તીસુ સન્તોસેસુ સઙ્ગહં સમોસરણં ગચ્છન્તીતિ.

ચીવરં જાનિતબ્બન્તિ ‘‘ઇદં નામ ચીવરં કપ્પિય’’ન્તિ જાતિતો ચીવરં જાનિતબ્બં. ચીવરખેત્તન્તિ ચીવરસ્સ ઉપ્પત્તિક્ખેત્તં. પંસુકૂલન્તિ પંસુકૂલચીવરં, પંસુકૂલલક્ખણપ્પત્તં ચીવરં જાનિતબ્બન્તિ અત્થો. ચીવરસન્તોસોતિ ચીવરે લબ્ભમાનો સબ્બો સન્તોસો જાનિતબ્બો. ચીવરપ્પટિસંયુત્તાનિ ધુતઙ્ગાનિ જાનિતબ્બાનિ, યાનિ ગોપેન્તો ચીવરસન્તોસેન સમ્મદેવ સન્તુટ્ઠો હોતીતિ. ખોમકપ્પાસિકકોસેય્યકમ્બલસાણભઙ્ગાનિ ખોમાદીનિ. તત્થ ખોમં નામ ખોમસુત્તેહિ વાયિતં ખોમપટ્ટચીવરં. તથા સેસાનિપિ. સાણન્તિ સાણવાકસુત્તેહિ કતચીવરં. ભઙ્ગન્તિ પન ખોમસુત્તાદીનિ સબ્બાનિ, એકચ્ચાનિ વા મિસ્સેત્વા કતચીવરં. ભઙ્ગમ્પિ વાકમયમેવાતિ કેચિ. છાતિ ગણનપરિચ્છેદો. યદિ એવં ઇતો અઞ્ઞા વત્થજાતિ નત્થીતિ? નો નત્થિ. સા પન એતેસં અનુલોમાતિ દસ્સેતું ‘‘દુકૂલાદીની’’તિઆદિ વુત્તં. આદિ-સદ્દેન પત્તુણ્ણં, સોમારપટ્ટં, ચીનપટ્ટં, ઇદ્ધિજં, દેવદિન્નન્તિ તેસં સઙ્ગહો. તત્થ દુકૂલં સાણસ્સ અનુલોમં વાકમયત્તા. પત્તુણ્ણદેસે સઞ્જાતવત્થં પત્તુણ્ણં. ‘‘કોસેય્યવિસેસો’’તિ હિ અભિધાનકોસે વુત્તં. સોમારદેસે ચીનદેસે ચ જાતવત્થાનિ સોમારચીનપટ્ટાનિ. પત્તુણ્ણાદીનિ તીણિ કોસેય્યસ્સ અનુલોમાનિ પાણકેહિ કતસુત્તમયત્તા. ઇદ્ધિજં એહિભિક્ખૂનં પુઞ્ઞિદ્ધિયા નિબ્બત્તચીવરં, તં ખોમાદીનં અઞ્ઞતરં હોતીતિ તેસં એવ અનુલોમં. દેવતાહિ દિન્નચીવરં દેવદિન્નં, તં કપ્પરુક્ખે નિબ્બત્તં જાલિનિયા દેવકઞ્ઞાય અનુરુદ્ધત્થેરસ્સ દિન્નવત્થસદિસં, તમ્પિ ખોમાદીનંયેવ અનુલોમં હોતિ તેસુ અઞ્ઞતરભાવતો.

ઇમાનીતિ અન્તોગધાવધારણવચનં, ઇમાનિ એવાતિ અત્થો. બુદ્ધાદીનં પરિભોગયોગ્ગતાય કપ્પિયચીવરાનિ. ઇદાનિ અવધારણેન નિવત્તિતાનિ એકદેસેન દસ્સેતું ‘‘કુસચીર’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ કુસતિણેહિ અઞ્ઞેહિ વા તાદિસેહિ તિણેહિ કતચીવરં કુસચીરં. અક્કવાકાદીહિ વાકેહિ કતચીવરં વાકચીરં. ચતુક્કોણેહિ તિકોણેહિ વા ફલકેહિ કતચીવરં ફલકચીરં. મનુસ્સાનં કેસેહિ કતકમ્બલં કેસકમ્બલં. ચામરિવાલઅસ્સવાલાદીહિ કતં વાલકમ્બલં. મકચિતન્તૂહિ વાયિતો પોત્થકો. ચમ્મન્તિ મિગચમ્માદિ યં કિઞ્ચિ ચમ્મં. ઉલૂકપક્ખેહિ ગન્થિત્વા કતચીવરં ઉલૂકપક્ખં. ભુજપત્તતચાદિમયં રુક્ખદુસ્સં. તિરીટકન્તિ અત્થો. સુખુમતરાહિ લતાહિ લતાવાકેહિ વા વાયિતં લતાદુસ્સં. એરકવાકેહિ કતં એરકદુસ્સં. તથા કદલિદુસ્સં. સુખુમેહિ વેળુવિલીવેહિ કતં વેળુદુસ્સં. આદિ-સદ્દેન વક્કલાદીનં સઙ્ગહો. અકપ્પિયચીવરાનિ તિત્થિયદ્ધજભાવતો.

અટ્ઠન્નં માતિકાનં વસેનાતિ ‘‘સીમાય દેતિ, કતિકાય દેતી’’તિઆદિના (મહાવ. ૩૭૯) આગતાનં અટ્ઠન્નં ચીવરુપ્પત્તિમાતિકાનં વસેન. ચીવરાનં પટિલાભક્ખેત્તદસ્સનત્થઞ્હિ ભગવતા ‘‘અટ્ઠિમા, ભિક્ખવે, માતિકા’’તિઆદિના માતિકા ઠપિતા. માતિકાતિ હિ માતરો ચીવરુપ્પત્તિજનિકાતિ.

સોસાનિકન્તિ સુસાને પતિતં. પાપણિકન્તિ આપણદ્વારે પતિતં. રથિયન્તિ પુઞ્ઞત્થિકેહિ વાતપાનન્તરેન રથિકાય છડ્ડિતચોળકં. સઙ્કારકૂટકન્તિ સઙ્કારટ્ઠાને છડ્ડિતચોળકં. સિનાનન્તિ નહાનચોળકં, યં ભૂતવેજ્જેહિ સસીસં નહાયિત્વા કાલકણ્ણિચોળન્તિ છડ્ડેત્વા ગચ્છન્તિ. તિત્થન્તિ તિત્થચોળં, સિનાનતિત્થે છડ્ડિતપિલોતિકા. અગ્ગિદડ્ઢન્તિ અગ્ગિના દડ્ઢપ્પદેસં. તઞ્હિ મનુસ્સા છડ્ડેન્તિ. ગોખાયિતાદીનિ પાકટાનેવ. તાનિપિ હિ મનુસ્સા છડ્ડેન્તિ. ધજં ઉસ્સાપેત્વાતિ નાવં આરોહન્તેહિ વા યુદ્ધં પવિસન્તેહિ વા ધજયટ્ઠિં ઉસ્સાપેત્વા, તત્થ બદ્ધં વાતેન આનીતં તેહિ છડ્ડિતન્તિ અધિપ્પાયો.

સાદકભિક્ખુનાતિ ગહપતિચીવરસ્સ સાદિયનભિક્ખુના. એકમાસમત્તન્તિ ચીવરમાસસઞ્ઞિતં એકમાસમત્તં વિતક્કેતું વટ્ટતિ, ન તતો પરન્તિ અધિપ્પાયો. સબ્બસ્સપિ હિ તણ્હાનિગ્ગહત્થા સાસને પટિપત્તીતિ. પંસુકૂલિકો અદ્ધમાસેનેવ કરોતિ અપરપ્પટિબદ્ધત્તા પટિલાભસ્સ, ઇતરસ્સ પન પરપ્પટિબદ્ધત્તા માસમત્તં અનુઞ્ઞાતં. ઇદં માસડ્ઢમાસમત્તં…પે… વિતક્કસન્તોસો વિતક્કેન્તસ્સ પરિમિતકાલિકત્તા. મહાથેરં તત્થ અત્તનો સહાયં ઇચ્છન્તોપિ ગરુગારવેન ‘‘ગામદ્વારં, ભન્તે, ગમિસ્સામિ’’ઇચ્ચેવાહ. થેરોપિ તસ્સ અજ્ઝાસયં ઞત્વા ‘‘અહમ્પાવુસો, ગમિસ્સામી’’તિ આહ. ‘‘ઇમસ્સ ભિક્ખુનો વિતક્કસ્સ અવસરો મા હોતૂ’’તિ પઞ્હં પુચ્છમાનો ગામં પાવિસિ. ઉચ્ચારપલિબુદ્ધોતિ ઉચ્ચારેન પીળિતો. તદા ભગવતો દુક્કરકિરિયાનુસ્સરણમુખેન તથાગતે ઉપ્પન્નસ્સ પીતિસોમનસ્સવેગસ્સ બલવભાવેન કિલેસાનં વિક્ખમ્ભિતત્તા તસ્મિંયેવ…પે… તીણિ ફલાનિ પત્તો.

કત્થ લભિસ્સામીતિ ચિન્તનાપિ લાભાસાપુબ્બિકાતિ તથા ‘‘અચિન્તેત્વા’’તિ વુત્તં. ‘‘સુન્દરં લભિસ્સામિ, મનાપં લભિસ્સામી’’તિએવમાદિચિન્તનાય કા નામ કથા, કથં પન ગન્તબ્બન્તિ આહ ‘‘કમ્મટ્ઠાનસીસેનેવ ગમન’’ન્તિ. તેન ચીવરં પટિચ્ચ કિઞ્ચિપિ ન ચિન્તેતબ્બમેવાતિ દસ્સેતિ. અપેસલો અપ્પતિરૂપાયપિ પરિયેસનાય પચ્ચયો ભવેય્યાતિ ‘‘પેસલં ભિક્ખું ગહેત્વા’’તિ વુત્તં. આહરિયમાનન્તિ સુસાનાદીસુ પતિતં વત્થં ‘‘ઇમે ભિક્ખૂ પંસુકૂલપરિયેસનં ચરન્તી’’તિ ઞત્વા કેનચિ પુરિસેન તતો આનીયમાનં. એવં લદ્ધં ગણ્હન્તસ્સપીતિ એવં પટિલાભસન્તોસં અકોપેત્વા લદ્ધં ગણ્હન્તસ્સપિ. અત્તનોપહોનકમત્તેનેવાતિ યથાલદ્ધાનં પંસુકૂલાનં એકપટ્ટદુપટ્ટાનં અત્થાય અત્તનો પહોનકપ્પમાણેનેવ. અવધારણેન ઉપરિ પચ્ચાસં નિવત્તેતિ. ગામે ભિક્ખાય આહિણ્ડન્તેન સપદાનચારિના વિય દ્વારપ્પટિપાટિયા ચરણં લોલુપ્પવિવજ્જનં નામ લોલુપ્પસ્સ દૂરસમુસ્સારિતત્તા.

યાપેતુન્તિ અત્તભાવં પવત્તેતું. ધોવનુપગેનાતિ ધોવનયોગ્ગેન. પણ્ણાનીતિ અમ્બજમ્બાદિપણ્ણાનિ. અકોપેત્વાતિ સન્તોસં અકોપેત્વા. પહોનકનીહારેનેવાતિ અન્તરવાસકાદીસુ યં કાતુકામો, તસ્સ પહોનકનિયામેનેવ યથાલદ્ધં થૂલસુખુમાદિં ગહેત્વા કરણં. તિમણ્ડલપ્પટિચ્છાદનમત્તસ્સેવાતિ નિવાસનં ચે નાભિમણ્ડલં, જાણુમણ્ડલં, ઇતરઞ્ચે ગલવાટમણ્ડલં, જાણુમણ્ડલન્તિ તિમણ્ડલપ્પટિચ્છાદનમત્તસ્સેવ કરણં. તં પન અત્થતો તિણ્ણં ચીવરાનં હેટ્ઠિમન્તેન વુત્તપરિમાણંયેવ હોતિ. અવિચારેત્વા ન વિચારેત્વા.

કુસિબન્ધનકાલેતિ મણ્ડલાનિ યોજેત્વા સિબ્બનકાલે. સત્ત વારેતિ સત્ત સિબ્બનવારે. કપ્પબિન્દુઅપદેસેન કસ્સચિ વિકારસ્સ અકરણં કપ્પસન્તોસો.

સીતપ્પટિઘાતનાદિ અત્થાપત્તિતો સિજ્ઝતીતિ મુખ્યમેવ ચીવરપરિભોગે પયોજનં દસ્સેતું ‘‘હિરિકોપીનપ્પટિચ્છાદનમત્તવસેના’’તિ વુત્તં. તેનાહ ભગવા ‘‘યાવદેવ હિરિકોપીનપ્પટિચ્છાદનત્થ’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૨૩; અ. નિ. ૬.૫૮; મહાનિ. ૨૦૬). વટ્ટતિ, ન તાવતા સન્તોસો કુપ્પતિ સમ્ભારાનં દક્ખિણેય્યાનં અલાભતો. સારણીયધમ્મે ઠત્વાતિ સીલવન્તેહિ ભિક્ખૂહિ સાધારણભોગિભાવે ઠત્વા. ઇતીતિઆદિના પઠમસ્સેવ અરિયવંસસ્સ પંસુકૂલિકઙ્ગતેચીવરિકઙ્ગાનં તેસઞ્ચસ્સ પચ્ચયતં દસ્સેન્તો ‘‘ઇતિ ઇમે ધમ્મા અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ સમુટ્ઠાપકા ઉપત્થમ્ભકા ચા’’તિ દીપેતિ. એસ નયો ઇતો પરેસુ.

સન્તુટ્ઠો હોતિ વણ્ણવાદીતિ એત્થ ચતુક્કોટિકં સમ્ભવતિ. તત્થ ચતુત્થોયેવ પક્ખો વણ્ણિતથોમિતોતિ તથા દેસના કતા. એકો સન્તુટ્ઠો હોતિ, સન્તોસસ્સ વણ્ણં ન કથેતિ સેય્યથાપિ થેરો નાળકો. એકો ન સન્તુટ્ઠો હોતિ, સન્તોસસ્સ વણ્ણં કથેતિ સેય્યથાપિ ઉપનન્દો સક્યપુત્તો. એકો નેવ સન્તુટ્ઠો હોતિ, ન સન્તોસસ્સ વણ્ણં કથેતિ સેય્યથાપિ થેરો લાળુદાયિ. એકો સન્તુટ્ઠો ચેવ હોતિ, સન્તોસસ્સ ચ વણ્ણં કથેતિ સેય્યથાપિ થેરો મહાકસ્સપો.

અનેસનન્તિ અયુત્તં એસનં. તેનાહ ‘‘અપ્પતિરૂપ’’ન્તિ, સાસને ઠિતાનં અપ્પતિરૂપં અયોગ્ગં. કોહઞ્ઞં કરોન્તોતિ ચીવરુપ્પાદનનિમિત્તં પરેસં કુહનં વિમ્હાપનં કરોન્તો. ઉત્તસતીતિ તણ્હાસન્તાસેન ઉપરૂપરિ તસતિ. પરિતસ્સતીતિ પરિતો તસ્સતિ. યથા સબ્બે કાયવચિપ્પયોગા તદત્થા એવ જાયન્તિ, એવં સબ્બભાગેહિ તસતિ. ગધિતં વુચ્ચતિ ગિદ્ધો, સો ચેત્થ અભિજ્ઝાલક્ખણો અધિપ્પેતો. ગધિતં એતસ્સ નત્થીતિ અગધિતોતિ આહ ‘‘વિગતલોભગિદ્ધો’’તિ. મુચ્છન્તિ તણ્હાવસેન મુય્હનં. તસ્સ સમુસ્સયસ્સ અધિગતં અનાપન્નો અનુપગતો. અનોત્થતો અનજ્ઝોત્થતો. અપરિયોનદ્ધોતિ તણ્હચ્છદનેન અચ્છાદિતો. આદીનવં પસ્સમાનોતિ દિટ્ઠધમ્મિકં સમ્પરાયિકઞ્ચ દોસં પસ્સન્તો. ગધિતપરિભોગતો નિસ્સરતિ એતેનાતિ નિસ્સરણં, ઇદમટ્ઠિકતા. તં પજાનાતીતિ નિસ્સરણપઞ્ઞો. તેનાહ ‘‘યાવદેવ…પે… જાનન્તો’’તિ.

નેવત્તાનુક્કંસેતીતિ અત્તાનં નેવ ઉક્કંસેતિ ન ઉક્ખિપતિ ન ઉક્કટ્ઠતો દહતિ. અહન્તિઆદિ ઉક્કંસનાકારદસ્સનં. ન વમ્ભેતિ ન હીળેતિ ન નિહીનતો દહતિ. તસ્મિં ચીવરસન્તોસેતિ તસ્મિં યથાવુત્તે વીસતિવિધે ચીવરસન્તોસે. કામઞ્ચેત્થ વુત્તપ્પકારસન્તોસગ્ગહણેનેવ ચીવરહેતુ અનેસનાપજ્જનાદિપિ ગહિતમેવ તસ્મિં સતિ તસ્સ ભાવતો, અસતિ ચ અભાવતો. વણ્ણવાદિતાઅત્તુક્કંસનપરવમ્ભનાનિ પન ગહિતાનિ ન હોન્તીતિ ‘‘વણ્ણવાદાદીસુ વા’’તિ વિકપ્પો વુત્તો. એત્થ ચ દક્ખોતિઆદિ યેસં ધમ્માનં વસેનસ્સ યથાવુત્તસન્તોસાદી ઇજ્ઝન્તિ, તંદસ્સનં. તત્થ દક્ખોતિ ઇમિના તેસં સમુટ્ઠાપનપઞ્ઞં દસ્સેતિ. અનલસોતિ ઇમિના પગ્ગણ્હનવીરિયં, સમ્પજાનોતિ ઇમિના પારિહારિયપઞ્ઞં, પટિસ્સતોતિ ઇમિના તત્થ અસમ્મોસવુત્તિં દસ્સેતિ.

પિણ્ડપાતો જાનિતબ્બોતિ પભેદતો પિણ્ડપાતો જાનિતબ્બો. પિણ્ડપાતક્ખેત્તન્તિ પિણ્ડપાતસ્સ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનં. પિણ્ડપાતસન્તોસો જાનિતબ્બોતિ પિણ્ડપાતસન્તોસપ્પભેદો જાનિતબ્બો. ઇધ ભેસજ્જમ્પિ પિણ્ડપાતગતિકમેવ. આહરિતબ્બતો હિ સપ્પિઆદીનમ્પિ ગહણં કતં.

પિણ્ડપાતક્ખેત્તં પિણ્ડપાતસ્સ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનં ખેત્તં વિય ખેત્તં. ઉપ્પજ્જતિ એત્થ, એતેનાતિ ચ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનં. સઙ્ઘતો વા હિ ભિક્ખુનો પિણ્ડપાતો ઉપ્પજ્જતિ ઉદ્દિસ્સવસેન વા. તત્થ સકલસ્સ સઙ્ઘસ્સ દાતબ્બભત્તં સઙ્ઘભત્તં. કતિપયે ભિક્ખૂ ઉદ્દિસિત્વા ઉદ્દેસેન દાતબ્બભત્તં ઉદ્દેસભત્તં. નિમન્તેત્વા દાતબ્બભત્તં નિમન્તનં. સલાકાય દાતબ્બભત્તં સલાકભત્તં. એકસ્મિં પક્ખે એકદિવસં દાતબ્બભત્તં પક્ખિકં. ઉપોસથે ઉપોસથે દાતબ્બભત્તં ઉપોસથિકં. પાટિપદદિવસે દાતબ્બભત્તં પાટિપદિકં. આગન્તુકાનં દાતબ્બભત્તં આગન્તુકભત્તં. ધુરગેહે એવ ઠપેત્વા દાતબ્બભત્તં ધુરભત્તં. કુટિં ઉદ્દિસ્સ દાતબ્બભત્તં કુટિભત્તં. ગામવાસિઆદીહિ વારેન દાતબ્બભત્તં વારભત્તં. વિહારં ઉદ્દિસ્સ દાતબ્બભત્તં વિહારભત્તં. સેસાનિ પાકટાનેવ.

વિતક્કેતિ ‘‘કત્થ નુ ખો અહં અજ્જ પિણ્ડાય ચરિસ્સામી’’તિ. ‘‘સ્વે કત્થ પિણ્ડાય ચરિસ્સામા’’તિ થેરેન વુત્તે ‘‘અસુકગામે, ભન્તે’’તિ કામમેતં પટિવચનદાનં, યેન પન ચિત્તેન ચિન્તેત્વા તં વુત્તં, તં સન્ધાયાહ ‘‘એત્તકં ચિન્તેત્વા’’તિ. તતો પટ્ઠાયાતિ વિતક્કમાળકે ઠત્વા વિતક્કિતકાલતો પટ્ઠાય. તતો પરં વિતક્કેન્તો અરિયવંસા ચુતો હોતીતિ ઇદં તિણ્ણમ્પિ અરિયવંસિકાનં વસેન ગહેતબ્બં, ન એકચારિકસ્સેવ. સબ્બોપિ હિ અરિયવંસિકો એકવારમેવ વિતક્કેતું લભતિ, ન તતો પરં. પરિબાહિરોતિ અરિયવંસિકભાવતો બહિભૂતો. સ્વાયં વિતક્કસન્તોસો કમ્મટ્ઠાનમનસિકારેન ન કુપ્પતિ વિસુજ્ઝતિ ચ. ઇતો પરેસુપિ એસેવ નયો. તેનેવાહ ‘‘કમ્મટ્ઠાનસીસેન ગન્તબ્બ’’ન્તિ. ગહેતબ્બમેવાતિ અટ્ઠાનપ્પયુત્તો એવ-સદ્દો. યાપનમત્તમેવ ગહેતબ્બન્તિ યોજેતબ્બં.

એત્થાતિ એતસ્મિં પિણ્ડપાતપ્પટિગ્ગહણે. અપ્પન્તિ અત્તનો યાપનપ્પમાણતોપિ અપ્પં ગહેતબ્બં દાયકસ્સ ચિત્તારાધનત્થં. પમાણેનેવાતિ અત્તનો પમાણેનેવ અપ્પં ગહેતબ્બં. પમાણેન ગહેતબ્બન્તિ એત્થ કારણં દસ્સેતું ‘‘પટિગ્ગહણસ્મિઞ્હી’’તિઆદિ વુત્તં. મક્ખેતીતિ વિદ્ધંસેતિ અપનેતિ. વિનિપાતેતિ વિનાસેતિ અટ્ઠાનવિનિયોગેન. સાસનન્તિ સત્થુસાસનં અનુસિટ્ઠિં ન કરોતિ ન પટિપજ્જતિ. સપદાનચારિના વિય દ્વારપટિપાટિયા ચરણં લોલુપ્પવિવજ્જનસન્તોસોતિ આહ ‘‘દ્વારપટિપાટિયા ગન્તબ્બ’’ન્તિ.

હરાપેત્વાતિ અધિકં અપનેત્વા. આહારગેધતો નિસ્સરતિ એતેનાતિ નિસ્સરણં. જિઘચ્છાય પટિવિનોદનત્થં કતા, કાયસ્સ ઠિતિઆદિપયોજનં પન અત્થાપત્તિતો આગતમેવાતિ આહ ‘‘જિઘચ્છાય…પે… સન્તોસો નામા’’તિ. નિદહિત્વા ન પરિભુઞ્જિતબ્બં તદહુપીતિ અધિપ્પાયો. ઇતરત્થ પન સિક્ખાપદેનેવ વારિતં. સારણીયધમ્મે ઠિતેનાતિ સીલવન્તેહિ ભિક્ખૂહિ સાધારણભોગિભાવે ઠિતેન.

સેનાસનેનાતિ સયનેન આસનેન ચ. યત્થ યત્થ હિ મઞ્ચાદિકે વિહારાદિકે ચ સેતિ, તં સેનં. યત્થ યત્થ પીઠાદિકે આસતિ, તં આસનં. તદુભયં એકતો કત્વા ‘‘સેનાસન’’ન્તિ વુત્તં. તેનાહ ‘‘મઞ્ચો’’તિઆદિ. તત્થ મઞ્ચો મસારકાદિ. તથા પીઠં. મઞ્ચભિસિ, પીઠભિસીતિ દુવિધો ભિસિ. વિહારો પાકારપરિચ્છિન્નો સકલો આવાસો, ‘‘દીઘમુખપાસાદો’’તિ કેચિ. અડ્ઢયોગો દીઘપાસાદો, ‘‘એકપસ્સચ્છાદનકસેનાસન’’ન્તિ કેચિ. પાસાદોતિ ચતુરસ્સપાસાદો, ‘‘આયતચતુરસ્સપાસાદો’’તિ કેચિ. હમ્મિયન્તિ મુણ્ડચ્છદનપાસાદો. ગુહાતિ કેવલા પબ્બતગુહા. લેણં દ્વારબન્ધં. અટ્ટો બહલભિત્તિકગેહં, યસ્સ ગોપાનસિયો અગ્ગહેત્વા ઇટ્ઠકાહિ એવ છદનં હોતિ, ‘‘અટ્ટલાકારેન કરીયતી’’તિપિ વદન્તિ. માળો એકકૂટસઙ્ગહિતો અનેકકોણો પટિસ્સયવિસેસો, ‘‘વટ્ટાકારેન કતસેનાસન’’ન્તિ કેચિ.

પિણ્ડપાતે વુત્તનયેનેવાતિ ‘‘સાદકો ભિક્ખુ ‘અહં કત્થ વસિસ્સામી’તિ વિતક્કેતી’’તિઆદિના યથારહં પિણ્ડપાતે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા. ‘‘તતો પરં વિતક્કેન્તો અરિયવંસા ચુતો હોતિ પરિબાહિરો, સેનાસનં કુહિં લભિસ્સામીતિ અચિન્તેત્વા કમ્મટ્ઠાનસીસેનેવ ગન્તબ્બ’’ન્તિ ચ એવમાદિ સબ્બં પુરિમનયેનેવ.

કસ્મા પનેત્થ પચ્ચયસન્તોસં દસ્સેન્તેન ભગવતા ગિલાનપચ્ચયસન્તોસો ન ગહિતોતિ? ન ખો પનેતં એવં દટ્ઠબ્બન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘ગિલાનપચ્ચયો પન પિણ્ડપાતે એવ પવિટ્ઠો’’તિ આહ, આહરિતબ્બતાસામઞ્ઞેનાતિ અધિપ્પાયો. યદિ એવં તત્થાપિ પિણ્ડપાતે વિય વિતક્કસન્તોસાદયોપિ પન્નરસ સન્તોસા ઇચ્છિતબ્બાતિ? નોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ. નનુ ચેત્થ દ્વાદસેવ ધુતઙ્ગાનિ વિનિયોગં ગતાનિ, એકં પન નેસજ્જિકઙ્ગં ન કત્થચિ વિનિયુત્તન્તિ આહ ‘‘નેસજ્જિકઙ્ગં ભાવનારામઅરિયવંસં ભજતી’’તિ. અયઞ્ચ અત્થો અટ્ઠકથારુળ્હો એવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘વુત્તમ્પિ ચેત’’ન્તિઆદિમાહ.

પથવિં પત્થરમાનો વિયાતિઆદિ અરિયવંસદેસનાય સુદુક્કરભાવદસ્સનં મહાવિસયત્તા તસ્સા દેસનાય. યસ્મા નયસહસ્સપટિમણ્ડિતં હોતિ, અરિયમગ્ગાધિગમાય વિત્થારતો પવત્તિયમાના દેસના ચિત્તુપ્પાદકણ્ડે અયઞ્ચ ભાવનારામઅરિયવંસકથા અરિયમગ્ગાધિગમાય વિત્થારતો પવત્તિયમાના એવ હોતીતિ વુત્તં ‘‘સહસ્સનયપટિમણ્ડિતં…પે… દેસનં આરભી’’તિ.

પટિપક્ખવિધમનતો અભિમુખભાવેન રમણં આરમણં આરામોતિ આહ ‘‘અભિરતીતિ અત્થો’’તિ. બ્યધિકરણાનમ્પિ પદાનં વસેન ભવતિ બાહિરત્થસમાસો યથા ‘‘ઉરસિલોમો કણ્ઠેકાળો’’તિ આહ ‘‘ભાવનાય આરામો અસ્સાતિ ભાવનારામો’’તિ. અભિરમિતબ્બટ્ઠેન વા આરામો, ભાવના આરામો અસ્સાતિ ભાવનારામોતિ એવમ્પેત્થ સમાસયોજના વેદિતબ્બા. ભાવેન્તો રમતીતિ એતેન ભાવનારામસદ્દાનં કત્તુસાધનતં કમ્મધારયસમાસતઞ્ચ દસ્સેતિ. ‘‘પજહન્તો રમતી’’તિ વુત્તત્તા પહાનારામોતિ એત્થાપિ એસેવ નયો.

કામં ‘‘નેસજ્જિકઙ્ગં ભાવનારામઅરિયવંસં ભજતી’’તિ વુત્તં ભાવનાનુયોગસ્સ અનુચ્છવિકત્તા, નેસજ્જિકઙ્ગવસેન પન નેસજ્જિકસ્સ ભિક્ખુનો એકચ્ચાહિ આપત્તીહિ અનાપત્તિભાવોતિ તમ્પિ સઙ્ગણ્હન્તો ‘‘તેરસન્નં ધુતઙ્ગાન’’ન્તિ વત્વા વિનયં પત્વા ગરુકે ઠાતબ્બન્તિ ઇચ્છિતત્તા સલ્લેખસ્સ અપરિચ્ચજનવસેન પટિપત્તિ નામ વિનયે ઠિતસ્સેવાતિ આહ ‘‘તેરસન્નં…પે… કથિતં હોતી’’તિ. કામં સુત્તાભિધમ્મપિટકેસુપિ તત્થ તત્થ સીલકથા આહટાયેવ, યેહિ પન ગુણેહિ સીલસ્સ વોદાનં હોતિ, તેસુ કથિતેસુ યથા સીલકથાબાહુલ્લં વિનયપિટકં કથિતં હોતિ, એવં ભાવનાકથાબાહુલ્લં સુત્તપિટકં અભિધમ્મપિટકઞ્ચ ચતુત્થેન અરિયવંસેન કથિતેન કથિતમેવ હોતીતિ વુત્તં ‘‘ભાવનારામેન અવસેસં પિટકદ્વયં કથિત’’ન્તિ. ‘‘સો નેક્ખમ્મં ભાવેન્તો રમતી’’તિ નેક્ખમ્મપદં આદિં કત્વા તત્થ દેસનાય પવત્તત્તા સબ્બેસમ્પિ વા સમથવિપસ્સનામગ્ગધમ્માનં યથાસકં પટિપક્ખતો નિક્ખમનેન નેક્ખમ્મસઞ્ઞિતાનં તત્થ આગતત્તા સો પાઠો નેક્ખમ્મપાળીતિ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘નેક્ખમપાળિયા કથેતબ્બો’’તિ. તેનાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘સબ્બેપિ કુસલા ધમા, નેક્ખમ્મન્તિ પવુચ્ચરે’’તિ. દસુત્તરસુત્તન્તપરિયાયેનાતિ દસુત્તરસુત્તન્તધમ્મેન (દી. નિ. ૩.૩૫૦ આદયો) દસુત્તરસુત્તન્તે આગતનયેનાતિ વા અત્થો. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો.

સોતિ જાગરિયં અનુયુત્તો ભિક્ખુ. નેક્ખમ્મન્તિ કામેહિ નિક્ખન્તભાવતો નેક્ખમ્મસઞ્ઞિતં પઠમજ્ઝાનૂપચારં, સો ‘‘અભિજ્ઝં લોકે પહાયા’’તિઆદિના (વિભ. ૫૦૮) આગતો. પઠમજ્ઝાનસ્સ પુબ્બભાગભાવના હિ ઇધાધિપ્પેતા, તસ્મા ‘‘અબ્યાપાદ’’ન્તિઆદીસુપિ એવમેવ અત્થો વેદિતબ્બો. સઉપાયાનઞ્હિ અટ્ઠન્નં સમાપત્તીનં અટ્ઠારસન્નં મહાવિપસ્સનાનં ચતુન્નં અરિયમગ્ગાનઞ્ચ વસેનેત્થ દેસના પવત્તાતિ. તત્થ અબ્યાપાદન્તિ મેત્તા. આલોકસઞ્ઞન્તિ વિભૂતં કત્વા મનસિકરણેન ઉપટ્ઠિતઆલોકસઞ્જાનનં. અવિક્ખેપન્તિ સમાધિં. ધમ્મવવત્થાનન્તિ કુસલાદિધમ્માનં યાથાવનિચ્છયં, ‘‘સપચ્ચયનામવવત્થાન’’ન્તિપિ વદન્તિ. એવં કામચ્છન્દાદિનીવરણપ્પહાનેન ‘‘અભિજ્ઝં લોકે પહાયા’’તિઆદિના વુત્તસ્સ પઠમજ્ઝાનસ્સ પુબ્બભાગપટિપદાય ભાવનારામતં પહાનારામતઞ્ચ દસ્સેત્વા ઇદાનિ સહ ઉપાયેન અટ્ઠસમાપત્તીહિ અટ્ઠારસહિ ચ મહાવિપસ્સનાહિ તં દસ્સેતું ‘‘ઞાણ’’ન્તિઆદિમાહ. નામરૂપપરિગ્ગહણકઙ્ખાવિતરણાનઞ્હિ વિબન્ધભૂતસ્સ મોહસ્સ દૂરીકરણેન ઞાતપરિઞ્ઞાય ઠિતસ્સ અનિચ્ચસઞ્ઞાદયો સિજ્ઝન્તિ. તથા ઝાનસમાપત્તીસુ અનભિરતિનિમિત્તેન પામોજ્જેન તત્થ અનભિરતિયા વિનોદિતાય ઝાનાદીનં સમધિગમોતિ સમાપત્તિવિપસ્સનં અરતિવિનોદનઅવિજ્જાપદાલનઉપાયો. ઉપ્પટિપાટિનિદ્દેસો પન નીવરણસભાવાય અવિજ્જાય હેટ્ઠાનીવરણેસુ સઙ્ગહદસ્સનત્થન્તિ દટ્ઠબ્બં. કિઞ્ચાપિ પઠમજ્ઝાનૂપચારેયેવ દુક્ખં, ચતુત્થજ્ઝાનૂપચારેયેવ સુખં પહીયતિ, અતિસયપ્પહાનં પન સન્ધાયાહ ‘‘ચતુત્થજ્ઝાનં સુખદુક્ખે’’તિ.

અનિચ્ચસ્સ, અનિચ્ચન્તિ ચ અનુપસ્સના અનિચ્ચાનુપસ્સના, તેભૂમકધમ્માનં અનિચ્ચતં ગહેત્વા પવત્તાય અનુપસ્સનાયેતં નામં. નિચ્ચસઞ્ઞન્તિ સઙ્ખતધમ્મેસુ નિચ્ચા સસ્સતાતિ પવત્તં મિચ્છાસઞ્ઞં. સઞ્ઞાસીસેન દિટ્ઠિચિત્તાનમ્પિ ગહણં દટ્ઠબ્બં. એસ નયો ઇતો પરેસુપિ. નિબ્બિદાનુપસ્સનન્તિ સઙ્ખારેસુ નિબ્બિન્દનાકારેન પવત્તં અનુપસ્સનં. નન્દિન્તિ સપ્પીતિકતણ્હં. વિરાગાનુપસ્સનન્તિ વિરજ્જનાકારેન પવત્તં અનુપસ્સનં. નિરોધાનુપસ્સનન્તિ સઙ્ખારાનં નિરોધસ્સ અનુપસ્સનં. ‘‘તે સઙ્ખારા નિરુજ્ઝન્તિયેવ, આયતિં સમુદયવસેન ન ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ એવં વા અનુપસ્સના નિરોધાનુપસ્સના. તેનેવાહ ‘‘નિરોધાનુપસ્સનાય નિરોધેતિ નો સમુદેતી’’તિ. મુચ્ચિતુકામતા હિ અયં બલપ્પત્તાતિ. પટિનિસ્સજ્જનાકારેન પવત્તા અનુપસ્સના પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સના. પટિસઙ્ખા સન્તિટ્ઠના હિ અયં. આદાનન્તિ નિચ્ચાદિવસેન ગહણં. સન્તતિસમૂહકિચ્ચારમ્મણાનં વસેન એકત્તગ્ગહણં ઘનસઞ્ઞા. આયૂહનં અભિસઙ્ખરણં. અવત્થાવિસેસાપત્તિ વિપરિણામો. ધુવસઞ્ઞન્તિ થિરભાવગ્ગહણં.

નિમિત્તન્તિ સમૂહઘનવસેન, સકિચ્ચપરિચ્છેદતાય ચ સઙ્ખારાનં સવિગ્ગહતં. પણિધિન્તિ રાગાદિપણિધિં. સા પનત્થતો તણ્હાવસેન સઙ્ખારેસુ નિન્નતા. અભિનિવેસન્તિ અત્તાનુદિટ્ઠિ. અનિચ્ચદુક્ખાદિવસેન સબ્બધમ્મતીરણં અધિપઞ્ઞાધમ્મવિપસ્સના. સારાદાનાભિનિવેસન્તિ અસારે સારન્તિ ગહણવિપલ્લાસં. ‘‘ઇસ્સરકુત્તાદિવસેન લોકો સમુપ્પન્નો’’તિ અભિનિવેસો સમ્મોહાભિનિવેસો. કેચિ પન ‘‘અહોસિં નુ ખો અહમતીતમદ્ધાનન્તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૧૮; સં. નિ. ૨.૨૦) પવત્તસંસયાપત્તિ સમ્મોહાભિનિવેસો’’તિ વદન્તિ. સઙ્ખારેસુ તાણલેણભાવગ્ગહણં આલયાભિનિવેસો. ‘‘આલયરતા આલયસમ્મુદિતા’’તિ (દી. નિ. ૨.૬૪, ૬૭; મ. નિ. ૧.૨૮૧; ૨.૩૩૭; સં. નિ. ૧.૧૭૨; મહાવ. ૭, ૮) ચ વચનતો આલયો તણ્હા, સાયેવ ચક્ખાદીસુ રૂપાદીસુ ચ અભિનિવેસવસેન પવત્તિયા આલયાભિનિવેસોતિ કેચિ. એવં ઠિતા તે સઙ્ખારા પટિનિસ્સજ્જીયન્તીતિ પવત્તં ઞાણં પટિસઙ્ખાનુપસ્સના. વટ્ટતો વિગતત્તા વિવટ્ટં નિબ્બાનં, તત્થ આરમ્મણસઙ્ખાતેન અનુપસ્સનેન પવત્તિયા વિવટ્ટાનુપસ્સના ગોત્રભુ. સંયોગાભિનિવેસન્તિ સંયુજ્જનવસેન સઙ્ખારેસુ નિવેસનં. દિટ્ઠેકટ્ઠેતિ દિટ્ઠિયા સહજાતેકટ્ઠે પહાનેકટ્ઠે ચ. ઓળારિકેતિ ઉપરિમગ્ગવજ્ઝે કિલેસે અપેક્ખિત્વા વુત્તં, અઞ્ઞથા દસ્સનપ્પહાતબ્બાપિ દુતિયમગ્ગવજ્ઝેહિપિ ઓળારિકાતિ. અણુસહગતેતિ અણુભૂતે. ઇદં હેટ્ઠિમમગ્ગવજ્ઝે અપેક્ખિત્વા વુત્તં. સબ્બકિલેસેતિ અવસિટ્ઠસબ્બકિલેસે. ન હિ પઠમાદિમગ્ગેહિપિ પહીના કિલેસા પુન પહીયન્તીતિ.

એવન્તિ પટિસમ્ભિદામગ્ગે (પટિ. મ. ૧.૪૧, ૯૫) નેક્ખમ્મપાળિયા યોજનં નિગમેત્વા દીઘનિકાયેતિઆદિના દસુત્તરપરિયાયેન (દી. નિ. ૩.૩૫૦ આદયો) યોજનં દસ્સેતિ. એકં ધમ્મં ભાવેન્તો રમતિ, એકં ધમ્મં પજહન્તો રમતીતિ ચ નયિદં દસુત્તરસુત્તે (દી. નિ. ૩.૩૫૦ આદયો) આગતનિયામેન વુત્તં, તત્થ પન ‘‘એકો ધમ્મો ભાવેતબ્બો, એકો ધમ્મો પહાતબ્બો’’તિ દેસના આગતા. એવં સન્તેપિ યસ્મા અત્થતો ભેદો નત્થિ, તસ્મા પટિસમ્ભિદામગ્ગે (પટિ. મ. ૧.૪૧, ૯૫) નેક્ખમ્મપાળિયં આગતનીહારેનેવ ‘‘એકં ધમ્મં ભાવેન્તો રમતિ, એકં ધમ્મં પજહન્તો રમતી’’તિ વુત્તં. એસ નયો સેસવારેસુપિ.

એવન્તિઆદિના દસુત્તરપરિયાયેન (દી. નિ. ૩.૩૫૦ આદયો) યોજનં નિગમેત્વા ઇદાનિ સતિપટ્ઠાનસુત્તન્તપરિયાયેન (મ. નિ. ૧.૧૦૫ આદયો) યોજનં દસ્સેતું ‘‘મજ્ઝિમનિકાયે’’તિઆદિ આરદ્ધં. કામઞ્ચેત્થ કાયાનુપસ્સનાવસેનેવ સંખિપિત્વા યોજના કતા, એકવીસતિયા પન ઠાનાનં વસેનપિ યોજના કાતબ્બા. ઇદાનિ અભિધમ્મનિદ્દેસપરિયાયેન દસ્સેતું ‘‘અભિધમ્મે નિદ્દેસપરિયાયેના’’તિઆદિ આરદ્ધં. અનિચ્ચતોતિઆદીસુ યં વત્તબ્બં, તં વિસુદ્ધિમગ્ગસંવણ્ણનાસુ (વિસુદ્ધિ. ૨.૬૯૮; વિસુદ્ધિ. મહાટી. ૨.૬૯૮) વુત્તનયેન વેદિતબ્બં.

ઉક્કણ્ઠિતન્તિ અધિકુસલેસુ ધમ્મેસુ પન્તસેનાસનેસુ ચ ઉક્કણ્ઠાદિઞ્ચ, અનનુયોગોતિ અત્થો. અરિયવંસપૂરકો ધીરો સીલવા ભિક્ખુ અરિયવંસપરિપૂરણસ્સ ભેદં અનિચ્છન્તો સમાહિતો વિપસ્સકો ચ પચ્ચયઘાતેન અરતિયા રતિયા ચ સહિતા અભિભવિતા હોતીતિ વુત્તં ‘‘અરતિરતિસહો, ભિક્ખવે, ધીરો’’તિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

અરિયવંસસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.