૩. ઉરુવેલવગ્ગો

૧. પઠમઉરુવેલસુત્તવણ્ણના

૨૧. તતિયસ્સ પઠમે મહાવેલા વિય મહાવેલા, વિપુલવાલિકપુઞ્જતાય મહન્તો વેલાતટો વિયાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘મહાવાલિકરાસીતિ અત્થો’’તિ. ઉરુ, મરુ, સિકતા, વાલુકા, વણ્ણુ, વાલિકાતિ ઇમે સદ્દા સમાનત્થા, બ્યઞ્જનમેવ નાનં. તેનાહ ‘‘ઉરૂતિ વાલિકા વુચ્ચતી’’તિ.

નજ્જાતિ નદતિ સદ્દાયતીતિ નદી, તસ્સા નજ્જા, નદિયા નિન્નગાયાતિ અત્થો. નેરઞ્જરાયાતિ ‘‘નેલઞ્જલાયા’’તિ વત્તબ્બે લ-કારસ્સ ર-કારં કત્વા ‘‘નેરઞ્જરાયા’’તિ વુત્તં, કદ્દમસેવાલપણકાદિદોસરહિતસલિલાયાતિ અત્થો. કેચિ ‘‘નીલં-જલાયાતિ વત્તબ્બે નેરઞ્જરાયા’’તિ વદન્તિ. નામમેવ વા એતં તસ્સા નદિયાતિ વેદિતબ્બં. તસ્સા નદિયા તીરે યત્થ ભગવા વિહાસિ, તં દસ્સેતું ‘‘અજપાલનિગ્રોધે’’તિ વુત્તં. કસ્મા પનાયં અજપાલનિગ્રોધો નામ જાતોતિ આહ ‘‘તસ્સા’’તિઆદિ. કેચિ પન ‘‘યસ્મા તત્થ વેદે સજ્ઝાયિતું અસમત્થા મહલ્લકબ્રાહ્મણા પાકારપરિક્ખેપયુત્તાનિ નિવેસનાનિ કત્વા સબ્બે વસિંસુ, તસ્માસ્સ અજપાલનિગ્રોધોતિ નામં જાત’’ન્તિ વદન્તિ. તત્રાયં વચનત્થો – ન જપન્તીતિ અજપા, મન્તાનં અનજ્ઝાયકાતિ અત્થો. અજપાલન્તિ આદિયન્તિ નિવાસં એત્થાતિ અજપાલોતિ. અપરે પન વદન્તિ ‘‘યસ્મા મજ્ઝન્હિકસમયે અન્તોપવિટ્ઠે અજે અત્તનો છાયાય પાલેતિ રક્ખતિ, તસ્મા ‘અજપાલો’તિસ્સ નામં રુળ્હ’’ન્તિ. સબ્બત્થાપિ નામમેતં તસ્સ રુક્ખસ્સ.

પઠમાભિસમ્બુદ્ધોતિ પઠમં અભિસમ્બુદ્ધો, અનુનાસિકલોપેનાયં નિદ્દેસો. તેનેવાહ ‘‘સમ્બુદ્ધો હુત્વા પઠમમેવા’’તિ. પઠમન્તિ ચ ભાવનપુંસકનિદ્દેસો, તસ્મા અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા પઠમં અજપાલનિગ્રોધે વિહરામીતિ એવમેત્થ સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. અયં વિતક્કોતિ અયં ‘‘કિન્નુ ખ્વાહં…પે… વિહરેય્ય’’ન્તિ એવં પવત્તવિતક્કો. હત્થી ચ વાનરો ચ તિત્તિરો ચ હત્થિવાનરતિત્તિરા.

યે વુદ્ધમપચાયન્તીતિ જાતિવુદ્ધો, વયોવુદ્ધો, ગુણવુદ્ધોતિ તયો વુદ્ધા. તેસુ જાતિસમ્પન્નો જાતિવુદ્ધો નામ, વયે ઠિતો વયોવુદ્ધો નામ, ગુણસમ્પન્નો ગુણવુદ્ધો નામ. તેસુ ગુણસમ્પન્નો વયોવુદ્ધો ઇમસ્મિં ઠાને વુદ્ધોતિ અધિપ્પેતો. અપચાયન્તીતિ જેટ્ઠાપચાયિકાકમ્મેન પૂજેન્તિ. ધમ્મસ્સ કોવિદાતિ જેટ્ઠાપચાયનધમ્મસ્સ કોવિદા કુસલા. દિટ્ઠેવ ધમ્મેતિ ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે. પાસંસાતિ પસંસારહા. સમ્પરાયે ચ સુગ્ગતીતિ સમ્પરેતબ્બે ઇમં લોકં હિત્વા ગન્તબ્બે પરલોકેપિ તેસં સુગતિયેવ. અયં પનેત્થ પિણ્ડત્થો – ખત્તિયા વા હોન્તુ બ્રાહ્મણા વા વેસ્સા વા સુદ્દા વા ગહટ્ઠા વા પબ્બજિતા વા તિરચ્છાનગતા વા, યે કેચિ સત્તા જેટ્ઠાપચિતિકમ્મેન સીલાદિગુણસમ્પન્નાનં વયોવુદ્ધાનં અપચિતિં કરોન્તિ, તે ઇમસ્મિઞ્ચ અત્તભાવે જેટ્ઠાપચિતિકારકાતિ પસંસં વણ્ણનં થોમનં લભન્તિ, કાયસ્સ ચ ભેદા સગ્ગે નિબ્બત્તન્તીતિ.

અઞ્ઞસ્મિન્તિ પરસ્મિં. અત્તા ન હોતીતિ અઞ્ઞો, પરો. સો પનેત્થ ન યો કોચિ અધિપ્પેતો, અથ ખો ગરુટ્ઠાનિયો. તેનાહ ‘‘કઞ્ચિ ગરુટ્ઠાને અટ્ઠપેત્વા’’તિ. પતિસ્સતિ ગરુનો આણં સમ્પટિચ્છતીતિ પતિસ્સો, ન પતિસ્સો અપ્પતિસ્સો, પતિસ્સયરહિતો, ગરુપસ્સયરહિતોતિ અત્થો.

સદેવકેતિ અવયવેન વિગ્ગહો સમુદાયો સમાસત્થો. સદેવકગ્ગહણેન પઞ્ચકામાવચરદેવગ્ગહણં પારિસેસઞાયેન ઇતરેસં પદન્તરેહિ સઙ્ગહિતત્તા. સમારકગ્ગહણેન છટ્ઠકામાવચરદેવગ્ગહણં પચ્ચાસત્તિઞાયેન. તત્થ હિ મારો જાતો તન્નિવાસી ચ હોતિ. સબ્રહ્મકવચનેન બ્રહ્મકાયિકાદિબ્રહ્મગ્ગહણં પચ્ચાસત્તિઞાયેનેવ. સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાયાતિ સાસનસ્સ પચ્ચત્થિકસમણબ્રાહ્મણગ્ગહણં. નિદસ્સનમત્તઞ્ચેતં અપચ્ચત્થિકાનં અસમિતાબાહિતપાપાનઞ્ચ સમણબ્રાહ્મણાનં તેનેવ વચનેન ગહિતત્તા. કામં ‘‘સદેવકે’’તિઆદિવિસેસનાનં વસેન સત્તવિસયો લોકસદ્દોતિ વિઞ્ઞાયતિ તુલ્યયોગવિસયત્તા તેસં, ‘‘સલોમકો સપક્ખકો’’તિઆદીસુ પન અતુલ્યયોગે અયં સમાસો લબ્ભતીતિ બ્યભિચારદસ્સનતો પજાગહણન્તિ પજાવચનેન સત્તલોકગ્ગહણં.

દેવભાવસામઞ્ઞેન મારબ્રહ્મેસુ ગહિતેસુપિ ઇતરેહિ તેસં લબ્ભમાનવિસેસદસ્સનત્થં વિસું ગહણન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘મારો નામા’’તિઆદિમાહ. મારો બ્રહ્માનમ્પિ વિચક્ખુકમ્માય પહોતીતિ આહ ‘‘સબ્બેસ’’ન્તિ. ઉપરીતિ ઉપરિભાગે. બ્રહ્માતિ દસસહસ્સિબ્રહ્માનં સન્ધાયાહ. તથા ચાહ ‘‘દસહિ અઙ્ગુલીહી’’તિઆદિ. ઇધ દીઘનિકાયાદયો વિય બાહિરકાનમ્પિ ગન્થનિકાયો લબ્ભતીતિ આહ ‘‘એકનિકાયાદિવસેના’’તિ. વત્થુવિજ્જાદીતિ આદિ-સદ્દેન વિજ્જાટ્ઠાનાનિ સઙ્ગય્હન્તિ. યથાસકં કમ્મકિલેસેહિ પજાતત્તા નિબ્બત્તત્તા પજા, સત્તનિકાયો, તસ્સા પજાય. સદેવમનુસ્સાયાતિ વા ઇમિના સમ્મુતિદેવગ્ગહણં તદવસિટ્ઠમનુસ્સલોકગ્ગહણઞ્ચ દટ્ઠબ્બં.

એવં ભાગસો લોકં ગહેત્વા યોજનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અભાગસો લોકં ગહેત્વા યોજનં દસ્સેતું ‘‘અપિચેત્થા’’તિઆદિ વુત્તં. લોકવસેન વુત્તાનિ ‘‘લોકીયન્તિ એત્થ કમ્મં કમ્મફલાની’’તિ કત્વા. પજાવસેન ‘‘હેતુપચ્ચયેહિ પજાતા’’તિ કત્વા. સીલસમ્પન્નતરન્તિ એત્થ પરિપુણ્ણસમ્પન્નતા અધિપ્પેતા ‘‘સમ્પન્નં સાલિકેદાર’’ન્તિઆદીસુ (જા. ૧.૧૪.૧) વિય. તેનાહ ‘‘અધિકતરન્તિ અત્થો’’તિ. પરિપુણ્ણઞ્હિ અધિકતરન્તિ વત્તું અરહતિ. કારણન્તિ યુત્તિં. અત્થન્તિ અવિપરીતત્થં. વડ્ઢિન્તિ અતિવડ્ઢિનિમિત્તં.

ઇમિના વચનેનાતિ ઇમસ્મિં સુત્તે અનન્તરં વુત્તવચનેન. ન કેવલં ઇમિનાવ, સુત્તન્તરમ્પિ આનેત્વા પટિબાહિતબ્બોતિ દસ્સેન્તો ‘‘ન મે આચરિયો અત્થી’’તિઆદિમાહ. તત્થ ન મે આચરિયો અત્થીતિ લોકુત્તરધમ્મે મય્હં આચરિયો નામ નત્થિ. કિઞ્ચાપિ લોકિયધમ્માનમ્પિ યાદિસો લોકનાથસ્સ અધિગમો, ન તાદિસો અધિગમો પરૂપદેસો અત્થિ. લોકુત્તરધમ્મે પનસ્સ લેસોપિ નત્થિ. નત્થિ મે પટિપુગ્ગલોતિ મય્હં સીલાદીહિ ગુણેહિ પટિનિધિભૂતો પુગ્ગલો નામ નત્થિ. સરન્તિ કરણે એતં પચ્ચત્તવચનન્તિ આહ ‘‘સરન્તેના’’તિ, સરન્તિ વા સરણહેતુ ચાતિ અત્થો.

યતોતિ ભુમ્મત્થે તોસદ્દોતિ આહ ‘‘યસ્મિં કાલે’’તિ. રત્તિયો જાનન્તીતિ રત્તઞ્ઞૂ, અત્તનો પબ્બજિતદિવસતો પટ્ઠાય બહૂ રત્તિયો જાનન્તિ, ચિરપબ્બજિતાતિ વુત્તં હોતિ. રત્તઞ્ઞૂનં મહન્તભાવો રત્તઞ્ઞુમહન્તં. ભાવપ્પધાનો એસ નિદ્દેસો. ‘‘રત્તઞ્ઞુમહત્ત’’ન્તિ વા પાઠો. એસ નયો સેસેસુપિ. થેરનવમજ્ઝિમાનં વસેન વિપુલભાવો વેપુલ્લમહન્તં. સિક્ખત્તયસઙ્ગહિતસ્સ સાસનબ્રહ્મચરિયસ્સ ઝાનાભિઞ્ઞાદિવસેન વિપુલભાવો બ્રહ્મચરિયમહન્તં. વિસિટ્ઠસ્સ પચ્ચયલાભસ્સ વિપુલભાવો લાભગ્ગમહન્તં. ચતુબ્બિધેન મહન્તેનાતિ ચતુબ્બિધેન મહન્તભાવેન. મહાપજાપતિયા દુસ્સયુગદાનકાલેતિ ભગવતો સઙ્ઘે ગારવસ્સ પાકટકાલદસ્સનમત્તં. ન હિ ભગવા તતો પુબ્બે સઙ્ઘે ગારવરહિતો વિહાસિ.

પઠમઉરુવેલસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨.દુતિયઉરુવેલસુત્તવણ્ણના

૨૨. દુતિયે હુહુઙ્કજાતિકેનાતિ સો કિર દિટ્ઠમઙ્ગલિકો માનવસેન કોધવસેન ચ ‘‘હુહુ’’ન્તિ કરોન્તો વિચરતિ, તસ્મા હુહુઙ્કજાતિકોતિ વુચ્ચતિ. ‘‘હુહુક્કજાતિકો’’તિપિ પઠન્તિ, તેન સદ્ધિં આગતાતિ અત્થો. જરાજિણ્ણાતિ જરાય ખણ્ડદન્તપલિતકેસાદિભાવં આપાદિતા. વયોવુદ્ધાતિ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનં વુદ્ધિમરિયાદપ્પત્તા. જાતિમહલ્લકાતિ ઉપપત્તિયા મહલ્લકભાવેન સમન્નાગતા. મહત્તં લન્તિ ગણ્હન્તીતિ મહલ્લકા, જાતિયા મહલ્લકા, ન વિભવાદિનાતિ જાતિમહલ્લકા. વયોઅનુપ્પત્તાતિ પચ્છિમવયં સમ્પત્તા, પચ્છિમવયો નામ વસ્સસતસ્સ પચ્છિમો તતિયો ભાગો. જિણ્ણાતિ વા પોરાણા, ચિરકાલપ્પવત્તકુલન્વયાતિ વુત્તં હોતિ. વુદ્ધાતિ સીલાચારાદિગુણવુદ્ધિયુત્તા. મહલ્લકાતિ વિભવમહન્તતાય સમન્નાગતા. મહદ્ધનાતિ મહાભોગા. અદ્ધગતાતિ મગ્ગપ્પટિપન્ના બ્રાહ્મણાનં વતચરિયાદિમરિયાદં અવીતિક્કમ્મ ચરમાના. વયોઅનુપ્પત્તાતિ જાતિવુદ્ધભાવં અન્તિમવયં અનુપ્પત્તા. સુતં નેતન્તિ એત્થ સુતં નો એતન્તિ પદચ્છેદો. નોતિ ચ કરણત્થે સામિવચનં. તેનાહ ‘‘અમ્હેહિ સુત’’ન્તિ.

અકાલેતિ અયુત્તકાલે. અસભાવં વદતીતિ યં નત્થિ, તં વદતિ. અનત્થં વદતીતિ અકારણનિસ્સિતં વદતિ. અકારણનિસ્સિતન્તિ ચ નિપ્ફલન્તિ અત્થો. ફલઞ્હિ કારણનિસ્સિતં. અકારણનિસ્સિતતા ચ તદવિનાભાવતો અકારણે નિસ્સિતં, નિપ્ફલં સમ્ફન્તિ વુત્તં હોતિ. અવિનયં વદતીતિ ન સંવરવિનયપ્પટિસંયુત્તં વદતિ, અત્તનો સુણન્તસ્સ ચ ન સંવરવિનયાવહં વદતીતિ વુત્તં હોતિ. ન હદયે નિધેતબ્બયુત્તકન્તિ અહિતસંહિતત્તા ચિત્તં અનુપ્પવેસેત્વા નિધેતું અયુત્તં. કથેતું અયુત્તકાલેનાતિ ધમ્મં કથેન્તેન યો અત્થો યસ્મિં કાલે વત્તબ્બો, તતો પુબ્બે પચ્છા ચ તસ્સ અકાલો, તસ્મિં અયુત્તકાલે વત્તા. અપદેસરહિતન્તિ સુત્તાપદેસરહિતં. સાપદેસં સકારણં કત્વા ન કથેતીતિ ‘‘ભગવતા અસુકે સુત્તે એવં વુત્ત’’ન્તિ એવં સાપદેસં કારણસહિતં કત્વા ન કથેતિ.

પરિયન્તરહિતન્તિ પરિચ્છેદરહિતં, સુત્તં વા જાતકં વા નિક્ખિપિત્વા તસ્સ અનુયોગં ઉપમં વા વત્થું વા આહરિત્વા યં સુત્તં જાતકં વા નિક્ખિપિતં, તસ્સ સરીરભૂતં કથં અનામસિત્વા બાહિરકથંયેવ કથેતિ, નિક્ખિત્તં નિક્ખિત્તમત્તમેવ હોતિ, ‘‘સુત્તં નુ ખો કથેતિ જાતકં નુ ખો, નાસ્સ અન્તં વા કોટિં વા પસ્સામા’’તિ વત્તબ્બતં આપજ્જતિ. યથા વટરુક્ખસાખાનં ગતગતટ્ઠાને પારોહા ઓતરન્તિ, ઓતિણ્ણો-તિણ્ણટ્ઠાને વિરુળ્હિં આપજ્જિત્વા પુન વડ્ઢન્તિયેવ, એવં અડ્ઢયોજનમ્પિ યોજનમ્પિ ગચ્છતિયેવ. ગચ્છન્તે ગચ્છન્તે પન મૂલરુક્ખો વિનસ્સતિ, અનુજાતપારોહમૂલાનિયેવ તિટ્ઠન્તિ, એવં અયમ્પિ નિગ્રોધધમ્મકથિકો નામ હોતિ. નિક્ખિત્તં નિક્ખિત્તમેવ કત્વા પસ્સેનેવ પરિહરન્તો ગચ્છતિ. યો પન બહુમ્પિ ભણન્તો ‘‘એતદત્થમિદં વુત્ત’’ન્તિ નિક્ખિત્તસુત્તતો અઞ્ઞમ્પિ અનુયોગૂપમાવત્થુવસેન તદુપયોગીનં આહરિત્વા આહરિત્વા જાનાપેતું સક્કોતિ, તથારૂપસ્સ ધમ્મકથિકસ્સ બહુમ્પિ કથેતું વટ્ટતિ. ન લોકિયલોકુત્તરઅત્થનિસ્સિતન્તિ અત્તનો પરેસઞ્ચ ન લોકિયલોકુત્તરહિતાવહં.

પકટ્ઠાનં ઉક્કટ્ઠાનં સીલાદિઅત્થાનં બોધનતો સભાવનિરુત્તિવસેન ચ બુદ્ધાદીહિ ભાસિતત્તા પકટ્ઠાનં વચનપ્પબન્ધાનં આળીતિ પાળિ, પરિયત્તિધમ્મો. પુરિમસ્સ અત્થસ્સ પચ્છિમેન અત્થેન અનુસન્ધાનં અનુસન્ધિ, અત્થમુખેન પન પાળિપ્પદેસાનમ્પિ અનુસન્ધિ હોતિયેવ. સ્વાયં અનુસન્ધિ પુચ્છાનુસન્ધિઅજ્ઝાસયાનુસન્ધિયથાનુસન્ધિઆદિવસેન ચતુબ્બિધો, તંતંદેસનાનં પન પુબ્બાપરપાળિવસેન અનુસન્ધિવસેન પુબ્બાપરવસેનાતિ પચ્ચેકં યોજેતબ્બં. ઉગ્ગહિતન્તિ બ્યઞ્જનસો અત્થસો ચ ઉદ્ધં ઉદ્ધં ગહિતં, પરિયાપુણનવસેન ચેવ પરિપુચ્છાવસેન ચ હદયેન ગહિતન્તિ અત્થો. વટ્ટદુક્ખનિસ્સરણત્થિકેહિ સોતબ્બતો સુતં, પરિયત્તિધમ્મો. તં ધારેતીતિ સુતધરો. યો હિ સુતધરો, સુતં તસ્મિં પતિટ્ઠિતં હોતિ સુપ્પતિટ્ઠિતં અરોગિકં, તસ્મા વુત્તં ‘‘સુતસ્સ આધારભૂતો’’તિ. તેનાહ ‘‘યસ્સ હી’’તિઆદિ. એકં પદં એકક્ખરમ્પિ અવિનટ્ઠં હુત્વા સન્નિચીયતીતિ સન્નિચયો, સુતં સન્નિચયો એતસ્મિન્તિ સુતસન્નિચયો. અજ્ઝોસાયાતિ અનુપ્પવિસિત્વા. તિટ્ઠતીતિ ન સમ્મુસ્સતિ.

પગુણાતિ વાચુગ્ગતા. નિચ્ચલિકન્તિ અવિપરિવત્તં. સંસન્દિત્વાતિ અઞ્ઞેહિ સંસન્દિત્વા. સમનુગ્ગાહિત્વાતિ પરિપુચ્છાવસેન અત્થં ઓગાહિત્વા. પબન્ધસ્સ વિચ્છેદાભાવતો ગઙ્ગાસોતસદિસં. ‘‘ભવઙ્ગસોતસદિસ’’ન્તિ વા પાઠો, અકિત્તિમં સુખપ્પવત્તીતિ અત્થો. સુત્તેકદેસસ્સ સુત્તમત્તસ્સ ચ વચસા પરિચયો ઇધ નાધિપ્પેતો, વગ્ગાદિવસેન પન અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘સુત્તદસક…પે… સજ્ઝાયિતા’’તિ, ‘‘દસસુત્તાનિ ગતાનિ, દસવગ્ગાનિ ગતાની’’તિઆદિના સલ્લક્ખેત્વા વાચાય સજ્ઝાયિતાતિ અત્થો. મનસા અનુ અનુ પેક્ખિતા ભાગસો નિજ્ઝાયિતા ચિન્તિતા મનસાનુપેક્ખિતા. રૂપગતં વિય પઞ્ઞાયતીતિ રૂપગતં વિય ચક્ખુસ્સ વિભૂતં હુત્વા પઞ્ઞાયતિ. સુપ્પટિવિદ્ધાતિ નિજ્જટં નિગ્ગુમ્બં કત્વા સુટ્ઠુ યાથાવતો પટિવિદ્ધા.

અધિકં ચેતોતિ અભિચેતો, ઉપચારજ્ઝાનચિત્તં. તસ્સ પન અધિકતા પાકતિકકામાવચરચિત્તેહિ સુન્દરતાય, સા પટિપક્ખતો સુદ્ધિયાતિ આહ ‘‘અભિક્કન્તં વિસુદ્ધં ચિત્ત’’ન્તિ. અધિચિત્તન્તિ સમાધિમાહ. સોપિ ઉપચારસમાધિ દટ્ઠબ્બો. વિવેકજં પીતિસુખં, સમાધિજં પીતિસુખં, અપીતિજં કાયસુખં, સતિપારિસુદ્ધિજં ઞાણસુખન્તિ ચતુબ્બિધમ્પિ ઝાનસુખં પટિપક્ખતો નિક્ખન્તતં ઉપાદાય નેક્ખમ્મસુખન્તિ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘નેક્ખમ્મસુખં વિન્દતી’’તિ. ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે સમાપજ્જિતું સમત્થોતિ ઇમિના તેસુ ઝાનેસુ સમાપજ્જનવસીભાવમાહ. નિકામલાભીતિ પન વચનતો આવજ્જનાધિટ્ઠાનપચ્ચવેક્ખણવસિયોપિ વુત્તા એવાતિ વેદિતબ્બા. સુખેનેવ પચ્ચનીકધમ્મે વિક્ખમ્ભેત્વાતિ એતેન તેસં ઝાનાનં સુખપ્પટિપદતં ખિપ્પાભિઞ્ઞતઞ્ચ દસ્સેતિ.

વિપુલાનન્તિ વેપુલ્લં પાપિતાનં ઝાનાનં. વિપુલતા નામ સુભાવિતભાવેન ચિરતરપ્પવત્તિયા, સા ચ પરિચ્છેદાનુરૂપાવ ઇચ્છિતબ્બાતિ ‘‘વિપુલાન’’ન્તિ વત્વા ‘‘યથાપરિચ્છેદેન વુટ્ઠાતું સમત્થોતિ વુત્તં હોતી’’તિ આહ. પરિચ્છેદકાલઞ્હિ અપ્પત્વાવ વુટ્ઠહન્તો અકસિરલાભી ન હોતિ યાવદિચ્છિતં પવત્તેતું અસમત્થત્તા. ઇદાનિ યથાવુત્તે સમાપજ્જનાદિવસીભાવે બ્યતિરેકવસેન વિભાવેતું ‘‘એકચ્ચો હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ લાભીયેવ હોતીતિ ઇદં પટિલદ્ધમત્તસ્સ ઝાનસ્સ વસેન વુત્તં. તથાતિ ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે. પારિપન્થિકેતિ વસીભાવસ્સ પચ્ચનીકધમ્મે. ઝાનાધિગમસ્સ પન પચ્ચનીકધમ્મા પગેવ વિક્ખમ્ભિતા, અઞ્ઞથા ઝાનાધિગમો એવ ન સિયા. કિચ્છેન વિક્ખમ્ભેતીતિ કિચ્છેન વિસોધેતિ. કામાદીનવપચ્ચવેક્ખણાદીહિ કામચ્છન્દાદીનં વિય અઞ્ઞેસમ્પિ સમાધિપારિપન્થિકાનં દૂરસમુસ્સારણં ઇધ વિક્ખમ્ભનં વિસોધનઞ્ચાતિ વેદિતબ્બં. નાળિકયન્તન્તિ કાલમાનનાળિકયન્તમાહ.

અટ્ઠપિતસઙ્કપ્પોતિ ન સમ્માપણિહિતસઙ્કપ્પો. અભિઞ્ઞાપારગૂતિ સબ્બેસં લોકિયલોકુત્તરધમ્માનં અભિઞ્ઞાય પારં ગતો, સબ્બધમ્મે અભિવિસિટ્ઠાય અગ્ગમગ્ગપઞ્ઞાય જાનિત્વા ઠિતોતિ અત્થો. પરિઞ્ઞાપારગૂતિ પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં પરિઞ્ઞાય પારં ગતો, પઞ્ચક્ખન્ધે પરિજાનિત્વા ઠિતોતિ અત્થો. ભાવનાપારગૂતિ ચતુન્નં મગ્ગાનં ભાવનાય પારં ગતો, ચત્તારો મગ્ગે ભાવેત્વા ઠિતોતિ અત્થો. પહાનપારગૂતિ સબ્બકિલેસાનં પહાનેન પારં ગતો, સબ્બકિલેસે પજહિત્વા ઠિતોતિ અત્થો. સચ્છિકિરિયાપારગૂતિ નિરોધસચ્છિકિરિયાય પારં ગતો, નિરોધં સચ્છિકત્વા ઠિતોતિ અત્થો. સમાપત્તિપારગૂતિ સબ્બસમાપત્તીનં સમાપજ્જનેન પારં ગતો, સબ્બા સમાપત્તિયો સમાપજ્જિત્વા ઠિતોતિ અત્થો. બ્રહ્મચરિયસ્સ કેવલીતિ યં બ્રહ્મચરિયસ્સ કેવલં સકલભાવો, તેન સમન્નાગતો, સકલચતુમગ્ગબ્રહ્મચરિયવાસોતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘સકલબ્રહ્મચરિયો’’તિ, પરિપુણ્ણમગ્ગબ્રહ્મચરિયોતિ અત્થો. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

દુતિયઉરુવેલસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. લોકસુત્તવણ્ણના

૨૩. તતિયે લોકોતિ લુજ્જનપલુજ્જનટ્ઠેન લોકો. અત્થતો પુરિમસ્મિં અરિયસચ્ચદ્વયં, ઇધ પન દુક્ખં અરિયસચ્ચં વેદિતબ્બં. તેનાહ ‘‘લોકોતિ દુક્ખસચ્ચ’’ન્તિ. વિસંયુત્તોતિ વિસંસટ્ઠો ન પટિબદ્ધો, સબ્બેસં સંયોજનાનં સમ્મદેવ સમુચ્છિન્નત્તા તતો વિપ્પમુત્તોતિ અત્થો. લોકસમુદયોતિ સુત્તન્તનયેન તણ્હા, અભિધમ્મનયેન પન અભિસઙ્ખારેહિ સદ્ધિં દિયડ્ઢકિલેસસહસ્સં. લોકનિરોધોતિ નિબ્બાનં. સચ્છિકતોતિ અત્તપચ્ચક્ખો કતો. લોકનિરોધગામિની પટિપદાતિ સીલાદિક્ખન્ધત્તયસઙ્ગહો અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો. સો હિ લોકનિરોધં નિબ્બાનં ગચ્છતિ અધિગચ્છતિ, તદત્થં અરિયેહિ પટિપજ્જીયતિ ચાતિ લોકનિરોધગામિની પટિપદાતિ વુચ્ચતિ.

એત્તાવતા તથાનિ અભિસમ્બુદ્ધો યાથાવતો ગતોતિ તથાગતોતિ અયમત્થો દસ્સિતો હોતિ. ચત્તારિ હિ અરિયસચ્ચાનિ તથાનિ નામ. યથાહ –

‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, તથાનિ અવિતથાનિ અનઞ્ઞથાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? ઇદં દુક્ખન્તિ, ભિક્ખવે, તથમેતં અવિતથમેતં અનઞ્ઞથમેત’’ન્તિ (સં. નિ. ૫.૧૦૯૦; પટિ. મ. ૨.૮) વિત્થારો.

અપિચ તથાય ગતોતિ તથાગતો, ગતોતિ ચ અવગતો અતીતો પત્તો પટિપન્નોતિ અત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યસ્મા ભગવા સકલલોકં તીરણપરિઞ્ઞાય તથાય અવિપરીતાય ગતો અવગતો, તસ્મા લોકો તથાગતેન અભિસમ્બુદ્ધોતિ તથાગતો. લોકસમુદયં પહાનપરિઞ્ઞાય તથાય ગતો અતીતોતિ તથાગતો. લોકનિરોધં સચ્છિકિરિયાય તથાય ગતો પત્તોતિ તથાગતો. લોકનિરોધગામિનિં પટિપદં તથં અવિપરીતં ગતો પટિપન્નોતિ તથાગતોતિ. એવં ઇમિસ્સા પાળિયા તથાગતભાવદીપનવસેન અત્થો વેદિતબ્બો.

ઇતિ ભગવા ચતુસચ્ચાભિસમ્બોધવસેન અત્તનો તથાગતભાવં પકાસેત્વા ઇદાનિ તત્થ દિટ્ઠાદિઅભિસમ્બોધવસેનપિ તં દસ્સેતું ‘‘યં, ભિક્ખવે’’તિઆદિમાહ. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘ચતૂહિ સચ્ચેહિ અત્તનો બુદ્ધભાવં કથેત્વા’’તિ વુત્તં, તં તથાગતસદ્દબુદ્ધસદ્દાનં અત્થતો નિન્નાનાકરણતં દસ્સેતું વુત્તં. તથા ચેવ હિ પાળિ પવત્તાતિ. દિટ્ઠન્તિ રૂપાયતનં દટ્ઠબ્બતો. તેન યં દિટ્ઠં યં દિસ્સતિ, યં દક્ખતિ, યં સમવાયે પસ્સેય્ય, તં સબ્બં દિટ્ઠન્તેવ ગહિતં કાલવિસેસસ્સ અનામટ્ઠભાવતો યથા ‘‘દુદ્ધ’’ન્તિ દસ્સેતિ. સુતન્તિઆદીસુપિ એસેવ નયો. સુતન્તિ સદ્દાયતનં સોતબ્બતો. મુતન્તિ સનિસ્સયે ઇન્દ્રિયે નિસ્સયં મુઞ્ચિત્વા પાપુણિત્વા ગહેતબ્બં. તેનાહ ‘‘પત્વા ગહેતબ્બતો’’તિ. વિઞ્ઞાતન્તિ વિજાનિતબ્બં. તં પન દિટ્ઠાદિવિનિમુત્તં વિઞ્ઞેય્યન્તિ આહ ‘‘સુખદુક્ખાદિ ધમ્મારમ્મણ’’ન્તિ. પત્તન્તિ યથા તથા પત્વા હત્થગતં, અધિગતન્તિ અત્થો. તેનાહ ‘‘પરિયેસિત્વા વા અપરિયેસિત્વા વા’’તિ. પરિયેસિતન્તિ પત્તિયા અત્થં પરિયિટ્ઠં. તં પન પત્તં વા સિયા અપ્પત્તં વા, ઉભયથાપિ પરિયેસિતમેવાતિ આહ ‘‘પત્તં વા અપ્પત્તં વા’’તિ. દ્વયેનપિ દ્વિપ્પકારમ્પિ પત્તં દ્વિપ્પકારમ્પિ પરિયેસિતં તેન તેન પકારેન તથાગતેન અભિસમ્બુદ્ધન્તિ દસ્સેતિ. ચિત્તેન અનુસઞ્ચરિતન્તિ તે પન અપાપેત્વા ચિત્તેનેવ અનુ અનુ સઞ્ચરિતં, વિપરિતક્કિતન્તિ અત્થો.

પીતકન્તિઆદીતિ આદિસદ્દેન લોહિતઓદાતાદિસબ્બં રૂપારમ્મણભાગં સઙ્ગણ્હાતિ. સુમનોતિ રાગવસેન લોભવસેન સદ્ધાદિવસેન વા સુમનો. દુમ્મનોતિ બ્યાપાદવિતક્કવસેન વા વિહિંસાવિતક્કવસેન વા દુમ્મનો. મજ્ઝત્તોતિ અઞ્ઞાણવસેન, ઞાણવસેન વા મજ્ઝત્તો. એસ નયો સબ્બત્થ. તત્થ આદિસદ્દેન સઙ્ખસદ્દો, પણવસદ્દો, પત્તગન્ધો, પુપ્ફગન્ધો, પુપ્ફરસો, ફલરસો, ઉપાદિન્નં, અનુપાદિન્નં, મજ્ઝત્તવેદના કુસલકમ્મં અકુસલકમ્મન્તિ એવમાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. અપ્પત્તન્તિ ઞાણેન અસમ્પત્તં, અવિદિતન્તિ અત્થો. તેનાહ ‘‘ઞાણેન અસચ્છિકત’’ન્તિ. લોકેન ગતન્તિ લોકેન ઞાતં. તથેવ ગતત્તાતિ તથેવ ઞાતત્તા અભિસમ્બુદ્ધત્તા, ગતસદ્દેન એકત્તં બુદ્ધિઅત્થન્તિ અત્થો. ગતિઅત્થો હિ ધાતવો બુદ્ધિઅત્થા ભવન્તીતિ અક્ખરચિન્તકા.

યઞ્ચ, ભિક્ખવે, રતિં તથાગતો અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુજ્ઝતીતિ યસ્સઞ્ચ વિસાખપુણ્ણમાય રત્તિયં તથાઆગતત્તાદિઅત્થેન તથાગતો ભગવા બોધિમણ્ડે અપરાજિતપલ્લઙ્કે નિસિન્નો તિણ્ણં મારાનં મત્થકં મદ્દિત્વા ઉત્તરિતરાભાવતો અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં આસવક્ખયઞાણેન સદ્ધિં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં અધિગચ્છતિ. યઞ્ચ રત્તિં અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયતીતિ યસ્સઞ્ચ વિસાખપુણ્ણમાય રત્તિયંયેવ કુસિનારાયં ઉપવત્તને મલ્લાનં સાલવને યમકસાલાનમન્તરે અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયતિ. યં એતસ્મિં અન્તરેતિ ઇમાસં દ્વિન્નં સઉપાદિસેસઅનુપાદિસેસનિબ્બાનધાતૂનં મજ્ઝે પઞ્ચચત્તાલીસવસ્સપરિમાણકાલે પઠમબોધિયમ્પિ મજ્ઝિમબોધિયમ્પિ પચ્છિમબોધિયમ્પિ યં સુત્તગેય્યાદિપ્પભેદં ધમ્મં ભાસતિ નિદસ્સનવસેન, લપતિ ઉદ્દિસનવસેન, નિદ્દિસતિ પરિનિદ્દિસનવસેન. સબ્બં તં તથેવ હોતીતિ તં એત્થન્તરે દેસિતં સબ્બં સુત્તગેય્યાદિનવઙ્ગં બુદ્ધવચનં અત્થતો બ્યઞ્જનતો ચ અનૂનં અનધિકં સબ્બાકારપરિપુણ્ણં રાગમદનિમ્મદનં દોસમદનિમ્મદનં મોહમદનિમ્મદનં, નત્થિ તત્થ વાલગ્ગમત્તમ્પિ અવક્ખલિતં, એકમુદ્દિકાય લઞ્છિતં વિય એકાય નાળિયા મિતં વિય એકતુલાય તુલિતં વિય ચ તં તથેવ હોતિ યસ્સત્થાય ભાસિતં, એકન્તેનેવ તસ્સ સાધનતો, નો અઞ્ઞથા, તસ્મા તથં અવિતથં અનઞ્ઞથં. એતેન તથાવાદિતાય તથાગતોતિ દસ્સેતિ. ગદઅત્થો અયં ગતસદ્દો દ-કારસ્સ ત-કારં કત્વા, તસ્મા તથં ગદતીતિ તથાગતોતિ અત્થો. અથ વા આગદનં આગદો, વચનન્તિ અત્થો. તતો અવિપરીતો આગદો અસ્સાતિ દ-કારસ્સ ત-કારં કત્વા તથાગતોતિ એવમેત્થ પદસિદ્ધિ વેદિતબ્બા.

યથાવાદીતિ યે ધમ્મે ભગવા ‘‘ઇમે ધમ્મા અકુસલા સાવજ્જા વિઞ્ઞુગરહિતા સમત્તા સમાદિન્ના અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તન્તી’’તિ પરેસં ધમ્મં દેસેન્તો વદતિ, તે ધમ્મે એકન્તેનેવ સયં પહાસિ. યે પન ધમ્મે ભગવા – ‘‘ઇમે ધમ્મા કુસલા અનવજ્જા વિઞ્ઞુપ્પસત્થા સમત્તા સમાદિન્ના હિતાય સુખાય સંવત્તન્તી’’તિ વદતિ, તે ધમ્મે એકન્તેનેવ સયં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, તસ્મા યથાવાદી ભગવા તથાકારીતિ વેદિતબ્બો. તથા સમ્મદેવ સીલાદિપરિપૂરણવસેન સમ્માપટિપદાયં યથાકારી ભગવા, તથેવ ધમ્મદેસનાય પરેસં તત્થ પતિટ્ઠાપનવસેન તથાવાદી. ભગવતો હિ વાચાય કાયો અનુલોમેતિ, કાયસ્સપિ વાચા, તસ્મા યથાવાદી તથાકારી, યથાકારી તથાવાદી ચ હોતિ. એવંભૂતસ્સ ચ યથા વાચા, કાયોપિ તથા ગતો પવત્તો. યથા ચ કાયો, વાચાપિ તથા ગતા પવત્તાતિ અત્થો.

અભિભૂ અનભિભૂતોતિ ઉપરિ ભવગ્ગં, હેટ્ઠા અવીચિનિરયં પરિયન્તં કત્વા તિરિયં અપરિમાણાસુ લોકધાતૂસુ ભગવા સબ્બસત્તે અભિભવતિ સીલેનપિ સમાધિનાપિ પઞ્ઞાયપિ વિમુત્તિયાપિ, ન તસ્સ તુલા વા પમાણં વા અત્થિ. અસમો અસમસમો અપ્પટિમો અપ્પટિભાગો અપ્પટિપુગ્ગલો અતુલો અપ્પમેય્યો અનુત્તરો ધમ્મરાજા દેવદેવો સક્કાનં અતિસક્કો બ્રહ્માનં અતિબ્રહ્મા, તતો એવ અયં ન કેનચિ અભિભૂતો. દક્ખતીતિ સબ્બં પસ્સતિ. વિસેસવચનિચ્છાયપિ અભાવતો અનવસેસવિસયો દસસદ્દો. તેન યં કિઞ્ચિ નેય્યં નામ, સબ્બં તં હત્થતલે આમલકં વિય પસ્સતીતિ દીપેતિ. અવિપરીતં આસયાદિઅવબોધેન હિતૂપસંહારાદિના ચ સત્તે, ભાવઞ્ઞત્થત્તૂપનયવસેન સઙ્ખારે, સબ્બાકારેન સુચિણ્ણવસિતાય સમાપત્તિયો, ચિત્તઞ્ચ વસે વત્તેતીતિ વસવત્તીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

વિસંયુત્તોતિ ચતૂહિ યોગેહિ વિસંયુત્તો. તેનાહ ‘‘ચતુન્નં યોગાનં પહાનેન વિસંયુત્તો’’તિ. તણ્હાદિટ્ઠિઉપયેહિ વિરહિતોતિ સબ્બસ્મિમ્પિ લોકે તણ્હાદિટ્ઠિસઙ્ખાતેહિ ઉપયેહિ વિરહિતો.

અભિભવિત્વા ઠિતોતિ તબ્બિસયકિલેસપ્પહાનેન અભિભુય્ય અતિક્કમિત્વા ઠિતો. ચત્તારોપિ ગન્થે મોચેત્વા ઠિતોતિ સબ્બે અભિજ્ઝાકાયગન્થાદિકે સકસન્તાનતો મોચેત્વા ઠિતો. વેનેય્યસન્તાને વા અત્તનો દેસનાવિલાસેન તેસં પમોચનોતિ સબ્બગન્થપ્પમોચનો. ફુટ્ઠસ્સ પરમા સન્તીતિ અસ્સ અનેન ખીણાસવેન બુદ્ધેન પરમા સન્તિ ઞાણફુસનેન ફુટ્ઠાતિ એવમેત્થ સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. તેનાહ ‘‘ફુટ્ઠસ્સા’’તિઆદિ. નિબ્બાને કુતોચિ ભયં નત્થીતિ કુતોચિ ભયકારણતો નિબ્બાને ભયં નત્થિ અસઙ્ખતભાવેન સબ્બસો ખેમત્તા. તેનાહ ભગવા – ‘‘ખેમઞ્ચ વો, ભિક્ખવે, ધમ્મં દેસેસ્સામિ ખેમગામિનિઞ્ચ પટિપદ’’ન્તિઆદિ (સં. નિ. ૪.૩૭૯-૪૦૮). નિબ્બાનપ્પત્તસ્સ વા કુતોચિ ભયં નત્થીતિ નિબ્બાનં અકુતોભયન્તિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો, ન કુતોચિ ભયં એત્થ એતસ્મિં અધિગતેતિ અકુતોભયં, નિબ્બાનન્તિ એવમેત્થ નિબ્બચનઞ્ચ દટ્ઠબ્બં.

અનીઘો નિદ્દુક્ખો. સબ્બકમ્મક્ખયં પત્તોતિ સબ્બેસં કમ્માનં ખયં પરિયોસાનં અચ્ચન્તભાવં પત્તો. ઉપધી સમ્મદેવ ખીયન્તિ એત્થાતિ ઉપધિસઙ્ખયો, નિબ્બાનન્તિ આહ ‘‘ઉપધિસઙ્ખયસઙ્ખાતે નિબ્બાને’’તિ. ચક્કન્તિ ધમ્મચક્કં. પવત્તયીતિ તેપરિવટ્ટં દ્વાદસાકારં પવત્તેસિ. મહન્તેહિ સીલાદિગુણેહિ સમન્નાગતત્તા મહન્તં. વીતસારદન્તિ ચતુવેસારજ્જયોગેન વીતસારદં. સેસં ઉત્તાનમેવ.

લોકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. કાળકારામસુત્તવણ્ણના

૨૪. ચતુત્થે બાળ્હં ખો ને પસંસસીતિ ને સમણે બાળ્હં કત્વા પસંસસિ વણ્ણયસિ. કીદિસં સીલં એતેસન્તિ કિંસીલા. કો સમાચારો એતેસન્તિ કિંસમાચારા. ગુણમગ્ગસણ્ઠિતાતિ ગુણગ્ગસણ્ઠિતા. મ-કારો પદસન્ધિકરો, અગ્ગગુણે પતિટ્ઠિતાતિ વુત્તં હોતિ. સન્તિન્દ્રિયા સન્તમાનસા, ‘‘સન્તં તેસં ગતં ઠિત’’ન્તિપિ પઠન્તિ. એકકિયાતિ એકકા, ચતૂસુ ઇરિયાપથેસુ એકકા હુત્વા વિહરન્તીતિ અધિપ્પાયો. તેનેવાહ ‘‘અદુતિયા’’તિ. તાદિસા સમણા મમાતીતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો. તેન –

‘‘કાયકમ્મં સુચિ નેસં, વાચાકમ્મં અનાવિલં;

મનોકમ્મં સુવિસુદ્ધં, તાદિસા સમણા મમ.

‘‘વિમલા સઙ્ખમુત્તાભા, સુદ્ધા અન્તરબાહિરા;

પુણ્ણા સુદ્ધેહિ ધમ્મેહિ, તાદિસા સમણા મમ.

‘‘લાભેન ઉન્નતો લોકો, અલાભેન ચ ઓનતો;

લાભાલાભેન એકટ્ઠા, તાદિસા સમણા મમ.

‘‘યસેન ઉન્નતો લોકો, અયસેન ચ ઓનતો;

યસાયસેન એકટ્ઠા, તાદિસા સમણા મમ.

‘‘પસંસાયુન્નતો લોકો, નિન્દાયપિ ચ ઓનતો;

સમા નિન્દાપસંસાસુ, તાદિસા સમણા મમ.

‘‘સુખેન ઉન્નતો લોકો, દુક્ખેનપિ ચ ઓનતો;

અકમ્પા સુખદુક્ખેસુ, તાદિસા સમણા મમા’’તિ. (ધ. પ. અટ્ઠ. ૨.૩૦૩ ચૂળસુભદ્દાવત્થુ) –

એવમાદિં સઙ્ગણ્હાતિ.

‘‘દૂરે સન્તો’’તિઆદિગાથાય અયમત્થો. સન્તોતિ રાગાદીનં સન્તતાય બુદ્ધાદયો સન્તો નામ, ઇધ પન પુબ્બબુદ્ધેસુ કતાધિકારા ઉસ્સન્નકુસલમૂલા ભાવિતભાવના સત્તા સન્તોતિ અધિપ્પેતા. પકાસન્તીતિ દૂરે ઠિતાપિ બુદ્ધાનં ઞાણપથં આગચ્છન્તા પાકટા હોન્તિ. હિમવન્તોવાતિ યથા તિયોજનસહસ્સવિત્થતો પઞ્ચયોજનસતુબ્બેધો ચતુરાસીતિયા કૂટસહસ્સેહિ પટિમણ્ડિતો હિમવન્તપબ્બતો દૂરે ઠિતાનમ્પિ અભિમુખે ઠિતો વિય પકાસતિ, એવં પકાસન્તીતિ અત્થો. અસન્તેત્થ ન દિસ્સન્તીતિ લાભગરુકા, વિત્થિણ્ણપરલોકા, આમિસચક્ખુકા, જીવિકત્થાય પબ્બજિતા, બાલપુગ્ગલા અસન્તો નામ. તે એત્થ બુદ્ધાનં દક્ખિણસ્સ જાણુમણ્ડલસ્સ સન્તિકે નિસિન્નાપિ ન દિસ્સન્તિ ન પઞ્ઞાયન્તિ. રત્તિં ખિત્તા યથા સરાતિ રત્તિં ચતુરઙ્ગસમન્નાગતે અન્ધકારે ખિત્તા સરા વિય તથારૂપસ્સ ઉપનિસ્સયભૂતસ્સ પુબ્બહેતુનો અભાવેન ન પઞ્ઞાયન્તીતિ અત્થો.

બ્રહ્મદેય્યન્તિ સેટ્ઠદેય્યં, યથા દિન્નં ન પુન ગહેતબ્બં હોતિ નિસ્સટ્ઠં પરિચ્ચત્તં, એવં દિન્નન્તિ અત્થો.

દિટ્ઠં ન મઞ્ઞતીતિ એત્થ દિટ્ઠન્તિ મંસચક્ખુનાપિ દિટ્ઠં, દિબ્બચક્ખુનાપિ દિટ્ઠં, રૂપાયતનસ્સેતં અધિવચનં. યઞ્હિ ચક્ખુદ્વયેન કતદસ્સનકિરિયાસમાપનં, યં ચક્ખુદ્વયં પસ્સતિ અપસ્સિ પસ્સિસ્સતિ, સમવાયે પસ્સેય્ય, તં સબ્બં કાલવિસેસવચનિચ્છાય અભાવતો ‘‘દિટ્ઠ’’ન્તેવ વુત્તં યથા ‘‘દુદ્ધ’’ન્તિ. તેનેવાહ ‘‘દિટ્ઠં રૂપાયતન’’ન્તિ. એવરૂપાનિ હિ વચનાનીતિ ‘‘દટ્ઠબ્બં સોતબ્બ’’ન્તિઆદીનિ.

લાભેપિ તાદી, અલાભેપિ તાદીતિ યથા અલાભકાલે લાભસ્સ લદ્ધકાલેપિ તથેવાતિ તાદિસો. યસેપીતિ યસે સતિપિ મહાપરિવારકાલેપિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

કાળકારામસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. બ્રહ્મચરિયસુત્તવણ્ણના

૨૫. પઞ્ચમે નયિદન્તિ એત્થ ન-ઇતિ પટિસેધે નિપાતો, તસ્સ ‘‘વુસ્સતી’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો ‘‘ન વુસ્સતી’’તિ, ય-કારો પદસન્ધિકરો. ઇદં-સદ્દો ‘‘એકમિદાહં, ભિક્ખવે, સમયં ઉક્કટ્ઠાયં વિહરામિ સુભગવને સાલરાજમૂલે’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૯૧; મ. નિ. ૧.૫૦૧) નિપાતમત્તં, ‘‘ઇદં ખો તં, ભિક્ખવે, અપ્પમત્તકં સીલમત્તક’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૭) યથાવુત્તે આસન્નપચ્ચક્ખે આગતો.

‘‘ઇદઞ્હિ તં જેતવનં, ઇસિસઙ્ઘનિસેવિતં;

આવુત્થં ધમ્મરાજેન, પીતિસઞ્જનનં મમા’’તિ. (મ. નિ. ૩.૩૮૭-૩૮૮; સં. નિ. ૧.૪૮, ૧૦૧) –

આદીસુ વક્ખમાને આસન્નપચ્ચક્ખે. ઇધાપિ વક્ખમાનેયેવ આસન્નપચ્ચક્ખે દટ્ઠબ્બો.

બ્રહ્મચરિય-સદ્દો –

‘‘કિં તે વતં કિં પન બ્રહ્મચરિયં,

કિસ્સ સુચિણ્ણસ્સ અયં વિપાકો;

ઇદ્ધી જુતી બલવીરિયૂપપત્તિ,

ઇદઞ્ચ તે નાગ મહાવિમાનં.

‘‘અહઞ્ચ ભરિયા ચ મનુસ્સલોકે,

સદ્ધા ઉભો દાનપતી અહુમ્હા;

ઓપાનભૂતં મે ઘરં તદાસિ,

સન્તપ્પિતા સમણબ્રાહ્મણા ચ.

‘‘તં મે વતં તં પન બ્રહ્મચરિયં,

તસ્સ સુચિણ્ણસ્સ અયં વિપાકો;

ઇદ્ધી જુતી બલવીરિયૂપપત્તિ,

ઇદઞ્ચ મે વીર મહાવિમાન’’ન્તિ. –

ઇમસ્મિં પુણ્ણકજાતકે (જા. ૨.૨૨.૧૫૯૫) દાને આગતો.

‘‘કેન પાણિ કામદદો, કેન પાણિ મધુસ્સવો;

કેન તે બ્રહ્મચરિયેન, પુઞ્ઞં પાણિમ્હિ ઇજ્ઝતી’’તિ. –

ઇમસ્મિં અઙ્કુરપેતવત્થુસ્મિં (પે. વ. ૨૭૫, ૨૭૭) વેય્યાવચ્ચે.

‘‘એવં ખો તં, ભિક્ખવે, તિત્તિરિયં નામ બ્રહ્મચરિયં અહોસી’’તિ ઇમસ્મિં તિત્તિરજાતકે (ચૂળવ. ૩૧૧) પઞ્ચસિક્ખાપદસીલે.

‘‘તં ખો પન મે, પઞ્ચસિખ, બ્રહ્મચરિયં નેવ નિબ્બિદાય ન વિરાગાય…પે… યાવદેવ બ્રહ્મલોકૂપપત્તિયા’’તિ ઇમસ્મિં મહાગોવિન્દસુત્તે (દી. નિ. ૨.૩૨૯) બ્રહ્મવિહારે.

‘‘પરે અબ્રહ્મચારી ભવિસ્સન્તિ, મયમેત્થ બ્રહ્મચારી ભવિસ્સામા’’તિ ઇમસ્મિં સલ્લેખસુત્તે (મ. નિ. ૧.૮૩) મેથુનવિરતિયં.

‘‘મયઞ્ચ ભરિયા નાતિક્કમામ,

અમ્હે ચ ભરિયા નાતિક્કમન્તિ;

અઞ્ઞત્ર તાહિ બ્રહ્મચરિયં ચરામ,

તસ્મા હિ અમ્હં દહરા ન મીયરે’’તિ. –

ઇમસ્મિં મહાધમ્મપાલજાતકે (જા. ૧.૧૦.૯૭) સદારસન્તોસે.

‘‘અભિજાનામિ ખો પનાહં, સારિપુત્ત, ચતુરઙ્ગસમન્નાગતં બ્રહ્મચરિયં ચરિતા, તપસ્સી સુદં હોમી’’તિ લોમહંસસુત્તે (મ. નિ. ૧.૧૫૫) વીરિયે.

‘‘હીનેન બ્રહ્મચરિયેન, ખત્તિયે ઉપપજ્જતિ;

મજ્ઝિમેન ચ દેવત્તં, ઉત્તમેન વિસુજ્ઝતી’’તિ. –

નિમિજાતકે (જા. ૨.૨૨.૪૨૯) અત્તદમનવસેન કતે અટ્ઠઙ્ગિકે ઉપોસથે.

‘‘ઇદં ખો પન મે, પઞ્ચસિખ, બ્રહ્મચરિયં એકન્તનિબ્બિદાય વિરાગાય…પે… અયમેવ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો’’તિ મહાગોવિન્દસુત્તેયેવ (દી. નિ. ૨.૩૨૯) અરિયમગ્ગે.

‘‘તયિદં બ્રહ્મચરિયં ઇદ્ધઞ્ચેવ ફીતઞ્ચ વિત્થારિકં બાહુજઞ્ઞં પુથુભૂતં યાવ દેવમનુસ્સેહિ સુપ્પકાસિત’’ન્તિ પાસાદિકસુત્તે (દી. નિ. ૩.૧૭૪) સિક્ખત્તયસઙ્ગહિતે સકલસ્મિં સાસને. ઇધાપિ અરિયમગ્ગે સાસને ચ વત્તતિ.

વુસ્સતીતિ વુસીયતિ, ચરીયતીતિ અત્થો. જનકુહનત્થન્તિ ‘‘અહો અય્યો સીલવા વત્તસમ્પન્નો અપ્પિચ્છો સન્તુટ્ઠો મહિદ્ધિકો મહાનુભાવો’’તિઆદિના જનસ્સ સત્તલોકસ્સ વિમ્હાપનત્થં. કેચિ પન ‘‘કુહનત્થન્તિ પાપિચ્છસ્સ ઇચ્છાપકતસ્સ સતો સામન્તજપ્પનઇરિયાપથનિસ્સિતપચ્ચયપટિસેવનસઙ્ખાતેન તિવિધેન કુહનવત્થુના કુહકભાવેન જનસ્સ વિમ્હાપનત્થ’’ન્તિ વદન્તિ. ઇધાપિ અયમેવત્થો દસ્સિતો. તેનેવાહ ‘‘તીહિ કુહનવત્થૂહિ જનસ્સ કુહનત્થાયા’’તિ, જનસ્સ વિમ્હાપનત્થાયાતિ અત્થો. જનલાપનત્થન્તિ ‘‘એવરૂપસ્સ નામ અય્યસ્સ દિન્નં મહપ્ફલં ભવિસ્સતી’’તિ પસન્નચિત્તેહિ ‘‘કેનત્થો, કિં આહરીયતૂ’’તિ વદાપનત્થં. ‘‘જનલપનત્થ’’ન્તિપિ પઠન્તિ, તસ્સ પાપિચ્છસ્સ સતો પચ્ચયત્થં પરિકથોભાસાદિવસેન લપનભાવેન ઉપલાપકભાવેન જનસ્સ લપનત્થન્તિ અત્થો. તેનેવાહ ‘‘ન જનલપનત્થન્તિ ન જનસ્સ ઉપલાપનત્થ’’ન્તિ.

ન ઇતિવાદપ્પમોક્ખાનિસંસત્થન્તિ એત્થ ‘‘ન લાભસક્કારસિલોકાનિસંસત્થ’’ન્તિપિ પઠન્તિ. તત્થ ય્વાયં ‘‘આકઙ્ખેય્ય ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ‘લાભી અસ્સં ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાન’ન્તિ, સીલેસ્વેવસ્સ પરિપૂરકારી’’તિ (મ. નિ. ૧.૬૫) સીલાનિસંસભાવેન વુત્તો ચતુપચ્ચયલાભો ચ. ચતુન્નં પચ્ચયાનં સક્કચ્ચદાનસઙ્ખાતો આદરબહુમાનગરુકરણસઙ્ખાતો ચ સક્કારો, યો ચ ‘‘સીલસમ્પન્નો બહુસ્સુતો સુતધરો આરદ્ધવીરિયો’’તિઆદિના નયેન ઉગ્ગચ્છનકથુતિઘોસસઙ્ખાતો સિલોકો બ્રહ્મચરિયં વસન્તાનં દિટ્ઠધમ્મિકો આનિસંસો, તદત્થન્તિ અત્થો. કેચિ પન ‘‘લાભસક્કારસિલોકાનિસંસત્થન્તિ પાપિચ્છસ્સેવ સતો લાભાદિગરુતાય લાભસક્કારસિલોકસઙ્ખાતસ્સ આનિસંસસ્સ ઉદયસ્સ નિપ્ફાદનત્થ’’ન્તિ એવમત્થં વદન્તિ.

ન ઇતિ મં જનો જાનાતૂતિ એવં બ્રહ્મચરિયવાસે સતિ ‘‘સીલવા કલ્યાણધમ્મો’’તિઆદિના મં લોકો જાનાતુ સમ્ભાવેતૂતિ અત્તનો સન્તગુણવસેન સમ્ભાવનત્થમ્પિ ન ઇદં બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતીતિ સમ્બન્ધો. કેચિ પન ‘‘પાપિચ્છસ્સ સતો અસન્તગુણસમ્ભાવનાધિપ્પાયેન ‘ઇતિ એવંગુણોતિ મં લોકો જાનાતૂ’તિ ન ઇદં બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’’તિ એવમેત્થ અત્થં વદન્તિ. સબ્બત્થાપિ પનેત્થ પુરિમો પુરિમોયેવ અત્થવિકપ્પો સુન્દરતરો.

અથ ખોતિ એત્થ અથાતિ અઞ્ઞત્થે નિપાતો, ખોતિ અવધારણે. તેન કુહનાદિતો અઞ્ઞદત્થંયેવ ઇદં, ભિક્ખવે, બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતીતિ દસ્સેતિ. ઇદાનિ તં પયોજનં દસ્સેન્તો ‘‘સંવરત્થં પહાનત્થ’’ન્તિ આહ. તત્થ પઞ્ચવિધો સંવરો – પાતિમોક્ખસંવરો, સતિસંવરો, ઞાણસંવરો, ખન્તિસંવરો, વીરિયસંવરોતિ. ‘‘ઇતિ ઇમિના પાતિમોક્ખસંવરેન ઉપેતો હોતિ સમુપેતો’’તિઆદિના (વિભ. ૫૧૧) નયેન આગતો અયં પાતિમોક્ખસંવરો, સીલસંવરોતિપિ વુચ્ચતિ. ‘‘રક્ખતિ ચક્ખુન્દ્રિયં, ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૯૫; સં. નિ. ૪.૨૩૯; અ. નિ. ૩.૧૬) આગતો અયં સતિસંવરો.

‘‘યાનિ સોતાનિ લોકસ્મિં, સતિ તેસં નિવારણં;

સોતાનં સંવરં બ્રૂમિ, પઞ્ઞાયેતે પિધીયરે’’તિ. (સુ. નિ. ૧૦૪૧; ચૂળનિ. અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસો ૪; નેત્તિ. ૪.૧૧, ૪૫) –

આગતો અયં ઞાણસંવરો. ‘‘ખમો હોતિ સીતસ્સ ઉણ્હસ્સા’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૪; અ. નિ. ૪.૧૧૪; ૬.૫૮) નયેન આગતો અયં ખન્તિસંવરો.

‘‘ઉપ્પન્નં કામવિતક્કં નાધિવાસેતી’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૬; અ. નિ. ૪.૧૧૪; ૬.૫૮) નયેન આગતો અયં વીરિયસંવરો.

અત્થતો પન પાણાતિપાતાદીનં પજહનવસેન વત્તપ્પટિવત્તાનં પૂરણવસેન ચ પવત્તા ચેતના ચેવ વિરતિ ચ. સઙ્ખેપતો સબ્બો કાયવચીસંયમો, વિત્થારતો સત્તન્નં આપત્તિક્ખન્ધાનં અવીતિક્કમો સીલસંવરો. સતિ એવ સતિસંવરો, સતિપ્પધાના વા કુસલા ખન્ધા. ઞાણમેવ ઞાણસંવરો. અધિવાસનવસેન અદોસો, અદોસપ્પધાના વા તથાપવત્તા કુસલા ખન્ધા ખન્તિસંવરો, પઞ્ઞાતિ એકે. કામવિતક્કાદીનં અભિભવનવસેન પવત્તં વીરિયમેવ વીરિયસંવરો. તેસુ પઠમો કાયદુચ્ચરિતાદીસુ દુસ્સીલસ્સ સંવરણતો સંવરો, દુતિયો મુટ્ઠસ્સચ્ચસ્સ, તતિયો અઞ્ઞાણસ્સ, ચતુત્થો અક્ખન્તિયા, પઞ્ચમો કોસજ્જસ્સ સંવરણતો પિદહનતો સંવરોતિ વેદિતબ્બો. એવમેતસ્સ સંવરસ્સ અત્થાય સંવરત્થં સંવરનિપ્ફાદનત્થન્તિ અત્થો.

તીહિ પહાનેહીતિ તદઙ્ગવિક્ખમ્ભનસમુચ્છેદસઙ્ખાતેહિ તીહિ પહાનેહિ. પઞ્ચવિધપ્પહાનમ્પિ ઇધ વત્તું વટ્ટતિયેવ. પઞ્ચવિધઞ્હિ પહાનં તદઙ્ગવિક્ખમ્ભનસમુચ્છેદપ્પટિપ્પસ્સદ્ધિનિસ્સરણવસેન. તત્થ યં દીપાલોકેનેવ તમસ્સ પટિપક્ખભાવતો અલોભાદીહિ લોભાદિકસ્સ નામરૂપપરિચ્છેદાદિવિપસ્સનાઞાણેહિ તસ્સ તસ્સ અનત્થસ્સ પહાનં, સેય્યથિદં – પરિચ્ચાગેન લોભાદિમલસ્સ, સીલેન પાણાતિપાતાદિદુસ્સીલ્યસ્સ, સદ્ધાદીહિ અસ્સદ્ધિયાદિકસ્સ, નામરૂપવવત્થાનેન સક્કાયદિટ્ઠિયા, પચ્ચયપરિગ્ગહેન અહેતુવિસમહેતુદિટ્ઠીનં, તસ્સેવ અપરભાગેન કઙ્ખાવિતરણેન કથંકથીભાવસ્સ, કલાપસમ્મસનેન અહંમમાતિ ગાહસ્સ, મગ્ગામગ્ગવવત્થાનેન અમગ્ગે મગ્ગસઞ્ઞાય, ઉદયદસ્સનેન ઉચ્છેદદિટ્ઠિયા, વયદસ્સનેન સસ્સતદિટ્ઠિયા, ભયદસ્સનેન સભયે અભયસઞ્ઞાય, આદીનવદસ્સનેન અસ્સાદસઞ્ઞાય, નિબ્બિદાનુપસ્સનેન અભિરતિસઞ્ઞાય, મુચ્ચિતુકમ્યતાઞાણેન અમુચ્ચિતુકમ્યતાય, ઉપેક્ખાઞાણેન અનુપેક્ખાય, અનુલોમેન ધમ્મટ્ઠિતિયં નિબ્બાને ચ પટિલોમભાવસ્સ, ગોત્રભુના સઙ્ખારનિમિત્તગ્ગાહસ્સ પહાનં, એતં તદઙ્ગપ્પહાનં નામ.

યં પન ઉપચારપ્પનાભેદેન સમાધિના પવત્તિભાવનિવારણતો ઘટપ્પહારેનેવ ઉદકપિટ્ઠે સેવાલસ્સ, તેસં તેસં નીવરણાદિધમ્માનં પહાનં, એતં વિક્ખમ્ભનપ્પહાનં નામ. યં ચતુન્નં અરિયમગ્ગાનં ભાવિતત્તા તંતંમગ્ગવતો અત્તનો સન્તાને ‘‘દિટ્ઠિગતાનં પહાનાયા’’તિઆદિના (ધ. સ. ૨૭૭; વિભ. ૬૨૮) નયેન વુત્તસ્સ સમુદયપક્ખિયસ્સ કિલેસગહણસ્સ અચ્ચન્તં અપ્પવત્તિભાવેન સમુચ્છિન્દનં, એતં સમુચ્છેદપ્પહાનં નામ. યં પન ફલક્ખણે પટિપ્પસ્સદ્ધત્થં કિલેસાનં, એતં પટિપ્પસ્સદ્ધિપ્પહાનં નામ. યં સબ્બસઙ્ખતનિસ્સટત્તા પહીનસબ્બસઙ્ખતં નિબ્બાનં, એતં નિસ્સરણપ્પહાનં નામ. તસ્સ પઞ્ચવિધસ્સપિ તથા તથા રાગાદિકિલેસાનં પટિનિસ્સજ્જનટ્ઠેન સમતિક્કમનટ્ઠેન વા પહાનસ્સ અત્થાય, પહાનસાધનત્થન્તિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

તત્થ સંવરેન કિલેસાનં ચિત્તસન્તાને પવેસનિવારણં પહાનેન ચ પવેસનિવારણમેવ સમુગ્ઘાતો ચાતિ વદન્તિ. ઉભયેનપિ પન યથારહં ઉભયં સમ્પજ્જતીતિ દટ્ઠબ્બં. સીલાદિધમ્મા એવ હિ સંવરણતો સંવરં, પજહનતો પહાનન્તિ.

અનીતિહન્તિ ઈતિયો વુચ્ચન્તિ ઉપદ્દવા દિટ્ઠધમ્મિકા સમ્પરાયિકા ચ. ઈતિયો હન્તીતિ ઈતિહં, અનુ ઈતિહન્તિ અનીતિહં, સાસનબ્રહ્મચરિયં મગ્ગબ્રહ્મચરિયઞ્ચ. અથ વા ઈતીહિ અનત્થેહિ સદ્ધિં હનન્તિ ગચ્છન્તિ પવત્તન્તીતિ ઈતિહા, તણ્હાદિઉપક્કિલેસા. નત્થિ એત્થ ઈતિહાતિ અનીતિહં. ઈતિહા વા યથાવુત્તેનત્થેન તિત્થિયસમયા, તપ્પટિપક્ખતો ઇદં અનીતિહં. ‘‘અનિતિહ’’ન્તિપિ પાઠો. તસ્સત્થો – ‘‘ઇતિહાય’’ન્તિ ધમ્મેસુ અનેકંસગ્ગાહભાવતો વિચિકિચ્છા ઇતિહં નામ, સમ્માસમ્બુદ્ધપ્પવેદિતત્તા યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જન્તાનં નિક્કઙ્ખભાવસાધનતો ચ નત્થિ એત્થ ઇતિહન્તિ અનિતિહં, અપરપત્તિયન્તિ અત્થો. વુત્તઞ્હેતં ‘‘પચ્ચત્તં વેદિતબ્બો વિઞ્ઞૂહી’’તિ, ‘‘અતક્કાવચરો’’તિ (દી. નિ. ૨.૬૭; મ. નિ. ૧.૨૮૧; ૨.૩૩૭; સં. નિ. ૧.૧૭૨; મહાવ. ૭-૮) ચ. ગાથાબન્ધસુખત્થં પન ‘‘અનીતિહ’’ન્તિ દીઘં કત્વા પઠન્તિ. પચ્છિમં પનેત્થ અત્થવિકપ્પં દસ્સેતું ‘‘ઇતિહપરિવજ્જિત’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

નિબ્બાનસઙ્ખાતં ઓગધં પતિટ્ઠં પારં ગચ્છતીતિ નિબ્બાનોગધગામી, વિમુત્તિરસત્તા એકન્તેનેવ નિબ્બાનસમ્પાપકોતિ અત્થો, તં નિબ્બાનોગધગામિનં બ્રહ્મચરિયં. નિબ્બાનોગધોતિ વા અરિયમગ્ગો વુચ્ચતિ તેન વિના નિબ્બાનાવગાહણસ્સ અસમ્ભવતો તસ્સ ચ નિબ્બાનં અનાલમ્બિત્વા અપ્પવત્તનતો, તઞ્ચેતં એકન્તસમ્પાદનેન ગચ્છતીતિ નિબ્બાનોગધગામી. અથ વા નિબ્બાનોગધગામિનન્તિ નિબ્બાનસ્સ અન્તોગામિનં. મગ્ગબ્રહ્મચરિયઞ્હિ નિબ્બાનં આરમ્મણં કરિત્વા તસ્સ અન્તો એવ પવત્તતીતિ. ઇમમેવ ચ અત્થવિકપ્પં દસ્સેતું ‘‘નિબ્બાનસ્સ અન્તોગામિન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. સોતિ યો સો સમતિંસ પારમિયો પૂરેત્વા સબ્બકિલેસે ભઞ્જિત્વા અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો, સો ભગવા અદેસયિ દેસેસિ. મહન્તેહીતિ મહાઆતુમેહિ ઉળારજ્ઝાસયેહિ. મહન્તં નિબ્બાનં, મહન્તે વા સીલક્ખન્ધાદિકે એસન્તિ ગવેસન્તીતિ મહેસિનો, બુદ્ધાદયો અરિયા. તેહિ અનુયાતો પટિપન્નો.

યથા બુદ્ધેન દેસિતન્તિ યથા અભિઞ્ઞેય્યાદિભાવેન સમ્માસમ્બુદ્ધેન મયા દેસિતં, એવં યે એતં મગ્ગબ્રહ્મચરિયં તદત્થં સાસનબ્રહ્મચરિયઞ્ચ પટિપજ્જન્તિ. તે દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકપરમત્થેહિ યથારહં અનુસાસન્તસ્સ સત્થુ મય્હં સાસનકારિનો ઓવાદપ્પટિકરા સકલસ્સ વટ્ટદુક્ખસ્સ અન્તં પરિયન્તં અપ્પવત્તિં કરિસ્સન્તિ, દુક્ખસ્સ વા અન્તં નિબ્બાનં સચ્છિકરિસ્સન્તીતિ.

બ્રહ્મચરિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. કુહસુત્તવણ્ણના

૨૬. છટ્ઠે કુહકાતિ સામન્તજપ્પનાદિના કુહનવત્થુના કુહકા, અસન્તગુણસમ્ભાવનિચ્છાય કોહઞ્ઞં કત્વા પરેસં વિદ્ધંસકાતિ અત્થો. થદ્ધાતિ ‘‘કોધનો હોતિ ઉપાયાસબહુલો, અપ્પમ્પિ વુત્તો સમાનો અભિસજ્જતિ કુપ્પતિ બ્યાપજ્જતિ પતિત્થીયતી’’તિ (અ. નિ. ૩.૨૫, ૨૭) એવં વુત્તેન કોધેન ચ, ‘‘દુબ્બચો હોતિ દોવચસ્સકરણેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો અક્ખમો અપ્પદક્ખિણગ્ગાહી અનુસાસનિ’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૧૮૧; પારા. ૪૨૬). એવં વુત્તેન દોવચસ્સેન ચ, ‘‘જાતિમદો, ગોત્તમદો, લાભમદો, આરોગ્યમદો, યોબ્બનમદો, જીવિતમદો’’તિ (વિભ. ૮૩૨) એવં વુત્તજાતિમદાદિભેદેન માનેન ચ ગરુકાતબ્બેસુ ગરૂસુપિ નિપચ્ચકારં અકત્વા અયોસલાકં ગિલિત્વા ઠિતા વિય અનોનતા હુત્વા વિચરણકા. તેનાહ ‘‘કોધેન ચા’’તિઆદિ.

ઉપલાપકાતિ મિચ્છાજીવવસેન કુલસઙ્ગણ્હકા. લપાતિ પચ્ચયત્થં પયુત્તવાચાવસેન નિપ્પેસિકતાવસેન લપકાતિ અત્થો. સિઙ્ગન્તિ સિઙ્ગારં. તઞ્હિ કુસલસ્સ વિજ્ઝનતો સુટ્ઠુ આસેવિતતાય સીસે પરિક્ખિત્તં સુનિબ્બત્તં વિસાણં વિય થિરત્તા ચ સિઙ્ગં વિયાતિ સિઙ્ગં, નાગરિકભાવસઙ્ખાતસ્સ કિલેસસિઙ્ગસ્સેતં નામં. સિઙ્ગારભાવો સિઙ્ગારતા, સિઙ્ગારકરણકઆકારો વા. ચાતુરભાવો ચાતુરતા. તથા ચાતુરિયં. પરિક્ખતભાવો પરિક્ખતતા, પરિખણિત્વા ઠપિતસ્સેવ દળ્હસિઙ્ગારસ્સેતં નામં. ઇતરં તસ્સેવ વેવચનં. એવં સબ્બેહિ વારેહિ કિલેસસિઙ્ગારતાવ કથિતા.

ઉગ્ગતનળાતિ નળસદિસં તુચ્છમાનં ઉક્ખિપિત્વા વિચરણકા. તેનાહ ‘‘તુચ્છમાનં ઉક્ખિપિત્વા ઠિતા’’તિ. યસ્મા તે કુહનાદિયોગતો ન સમ્માપટિપન્ના, તસ્મા ‘‘મમ સન્તકા ન હોન્તી’’તિ વુત્તં. અપગતાતિ યદિપિ તે મમ સાસને પબ્બજિતા, યથાનુસિટ્ઠં પન અપ્પટિપજ્જનતો અપગતા એવ ઇમસ્મા ધમ્મવિનયા, ઇતો તે સુવિદૂરે ઠિતાતિ દસ્સેતિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘નભઞ્ચ દૂરે પથવી ચ દૂરે,

પારં સમુદ્દસ્સ તદાહુ દૂરે;

તતો હવે દૂરતરં વદન્તિ,

સતઞ્ચ ધમ્મો અસતઞ્ચ રાજા’’તિ. (જા. ૨.૨૧.૪૧૪);

સબ્બત્થ પત્થટતાય વેપુલ્લં પાપુણન્તીતિ સબ્બત્થ પત્થટભાવેન સીલાદિધમ્મક્ખન્ધપારિપૂરિયા વેપુલ્લં પાપુણન્તિ.

કુહસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. સન્તુટ્ઠિસુત્તવણ્ણના

૨૭. સત્તમે નિદ્દોસાનીતિ અવજ્જરહિતાનિ આગમનસુદ્ધિતો કાયમણ્ડનાદિકિલેસવત્થુભાવાભાવતો ચ. તત્થ સુલભતાય પરિયેસનદુક્ખસ્સ અભાવો દસ્સિતો, અપ્પતાય પરિહરણદુક્ખસ્સપિ અભાવો દસ્સિતો, અનવજ્જતાય અગરહિતબ્બતાય ભિક્ખુસારુપ્પભાવો દસ્સિતો હોતિ. અપ્પતાય વા પરિત્તાસસ્સ અવત્થુતા, સુલભતાય ગેધાદીનં અવત્થુતા, અનવજ્જતાય આદીનવદસ્સનનિસ્સરણપઞ્ઞાનં અત્થિતા દસ્સિતા હોતિ. અપ્પતાય વા લાભેન ન સોમનસ્સં જનયન્તિ, અલાભેન ન દોમનસ્સં જનયન્તિ, અનવજ્જતાય વિપ્પટિસારનિમિત્તં અઞ્ઞાણુપેક્ખં ન જનયન્તિ અવિપ્પટિસારવત્થુભાવતો.

પંસુકૂલન્તિ સઙ્કારકૂટાદીસુ યત્થ કત્થચિ પંસૂનં ઉપરિ ઠિતત્તા અબ્ભુગ્ગતટ્ઠેન પંસુકૂલં વિયાતિ પંસુકૂલં, પંસુ વિય કુચ્છિતભાવં ઉલતિ ગચ્છતીતિ પંસુકૂલન્તિ એવં લદ્ધનામં રથિકાદીસુ પતિતનન્તકાનિ ઉચ્ચિનિત્વા કતચીવરં. રુક્ખમૂલન્તિ વિવેકાનુરૂપં યં કિઞ્ચિ રુક્ખસમીપં. યં કિઞ્ચિ મુત્તન્તિ યં કિઞ્ચિ ગોમુત્તં. કેચિ પનેત્થ ‘‘ગોમુત્તપરિભાવિતહરીતકખણ્ડં પૂતિમુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ. ‘‘પૂતિભાવેન આપણાદિતો વિસ્સટ્ઠં છડ્ડિતં અપરિગ્ગહિતં યં કિઞ્ચિ ભેસજ્જં પૂતિમુત્તન્તિ અધિપ્પેત’’ન્તિ અપરે.

યતો ખોતિ પચ્ચત્તે નિસ્સક્કવચનં, યં ખોતિ વુત્તં હોતિ. તેન તુટ્ઠો હોતીતિ વુત્તકિરિયં પરામસતિ. તુટ્ઠોતિ સન્તુટ્ઠો. ઇદમસ્સાહન્તિ ય્વાયં ચતુબ્બિધેન યથાવુત્તેન પચ્ચયેન અપ્પેન સુલભેન સન્તોસો, ઇદં ઇમસ્સ ભિક્ખુનો સીલસંવરાદીસુ અઞ્ઞતરં એકં સામઞ્ઞઙ્ગં સમણભાવકારણન્તિ અહં વદામિ. સન્તુટ્ઠસ્સ હિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલં પરિપુણ્ણં હોતિ, સમથવિપસ્સના ચ ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ. અથ વા સામઞ્ઞં નામ અરિયમગ્ગો, તસ્સ સઙ્ખેપતો દ્વે અઙ્ગા બાહિરં અજ્ઝત્તિકન્તિ. તત્થ બાહિરં સપ્પુરિસૂપનિસ્સયો સદ્ધમ્મસ્સવનઞ્ચ. અજ્ઝત્તિકં પન યોનિસોમનસિકારો ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપત્તિ ચ. તેસુ યસ્મા યથારહં ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપત્તિભૂતા તસ્સ મૂલભૂતા ચેતે ધમ્મા, યદિદં અપ્પિચ્છતા સન્તુટ્ઠિતા પવિવિત્તતા અસંસટ્ઠતા આરદ્ધવીરિયતાતિ એવમાદયો, તસ્મા વુત્તં ‘‘ઇદમસ્સાહં અઞ્ઞતરં સામઞ્ઞઙ્ગન્તિ વદામી’’તિ.

સેનાસનમારબ્ભાતિ વિહારાદિં મઞ્ચપીઠાદિઞ્ચ સેનાસનં નિસ્સાય. ચીવરં પાનભોજનન્તિ નિવાસનાદિચીવરં અમ્બપાનકાદિપાનં ખાદનીયભોજનીયાદિભુઞ્જિતબ્બવત્થુઞ્ચ આરબ્ભાતિ સમ્બન્ધો. વિઘાતોતિ વિઘાતભાવો, ચિત્તસ્સ દુક્ખં ન હોતીતિ યોજના. અયઞ્હેત્થ સઙ્ખેપત્થો – ‘‘અમુકસ્મિં નામ આવાસે પચ્ચયા સુલભા’’તિ લભિતબ્બટ્ઠાનગમનેન વા ‘‘મય્હં પાપુણાતિ, ન તુય્હ’’ન્તિ વિવાદાપજ્જનેન વા નવકમ્મકરણાદિવસેન વા સેનાસનાદીનિ પરિયેસન્તાનં અસન્તુટ્ઠાનં ઇચ્છિતાલાભાદિના યો વિઘાતો ચિત્તસ્સ હોતિ, સો તત્થ સન્તુટ્ઠસ્સ ન હોતિ. દિસા નપ્પટિહઞ્ઞતીતિ સન્તુટ્ઠિયા ચાતુદ્દિસભાવેન દિસા ન પટિહનતિ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘ચાતુદ્દિસો અપ્પટિઘો ચ હોતિ, સન્તુસ્સમાનો ઇતરીતરેના’’તિ (સુ. નિ. ૪૨).

સમણધમ્મસ્સ અનુલોમાતિ સમણધમ્મસ્સ સમથવિપસ્સનાભાવનાય, અરિયમગ્ગસ્સેવ વા અનુચ્છવિકા અપ્પિચ્છતાદયો. તુટ્ઠચિત્તસ્સ ભિક્ખુનોતિ તુટ્ઠચિત્તેન ભિક્ખુના. અધિગ્ગહિતા હોન્તીતિ પટિપક્ખધમ્મે અભિભવિત્વા ગહિતા હોન્તિ. અન્તોગતાતિ અબ્ભન્તરગતા. ન પરિબાહિરાતિ ન બાહિરા કતા.

સન્તુટ્ઠિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. અરિયવંસસુત્તવણ્ણના

૨૮. અટ્ઠમે વંસ-સદ્દો ‘‘પિટ્ઠિવંસં અતિક્કમિત્વા નિસીદતી’’તિઆદીસુ દ્વિન્નં ગોપાનસીનં સન્ધાનટ્ઠાને ઠપેતબ્બદણ્ડકે આગતો.

‘‘વંસો વિસાલો ચ યથા વિસત્તો,

પુત્તેસુ દારેસુ ચ યા અપેક્ખા;

વંસક્કળીરોવ અસજ્જમાનો,

એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો’’તિ. –

આદીસુ કટ્ઠકે. ‘‘ભેરિસદ્દો મુદિઙ્ગસદ્દો વંસતાલસદ્દો’’તિઆદીસુ તૂરિયવિસેસે, વેણૂતિપિ વુચ્ચતિ. ‘‘ભિન્નેન પિટ્ઠિવંસેન મતો હત્થી’’તિઆદીસુ હત્થિઆદીનં પિટ્ઠિવેમજ્ઝે પદેસે. ‘‘કુલવંસં ઠપેસ્સામી’’તિઆદીસુ કુલન્વયે. ‘‘વંસાનુરક્ખકો પવેણીપાલકો’’તિઆદીસુ ગુણાનુપુબ્બિયં ગુણાનં પબન્ધપ્પવત્તિયં. ઇધ પન ચતુપચ્ચયસન્તોસભાવનારામતાસઙ્ખાતગુણાનં પબન્ધે દટ્ઠબ્બો. તસ્સ પન વંસસ્સ કુલન્વયં ગુણન્વયઞ્ચ નિદસ્સનવસેન દસ્સેતું ‘‘યથા હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ખત્તિયવંસોતિ ખત્તિયકુલવંસો. એસ નયો સેસપદેસુપિ. સમણવંસો પન સમણતન્તિ સમણપવેણી. મૂલગન્ધાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન યથા સારગન્ધાદીનં સઙ્ગહો, એવમેત્થ ગોરસાદીનમ્પિ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો, દુતિયેન પન આદિ-સદેન કાસિકવત્થસપ્પિમણ્ડાદીનં.

અરિય-સદ્દો અમિલક્ખેસુપિ મનુસ્સેસુ પવત્તતિ, યેસં નિવસનટ્ઠાનં અરિયં આયતનન્તિ વુચ્ચતિ. યથાહ ‘‘યાવતા, આનન્દ, અરિયં આયતન’’ન્તિ (દી. નિ. ૨.૧૫૨; ઉદા. ૭૬). લોકિયસાધુજનેસુપિ ‘‘યે હિ વો અરિયા પરિસુદ્ધકાયસમાચારા, તેસં અહં અઞ્ઞતરો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૫). ઇધ પન યે ‘‘આરકા કિલેસેહી’’તિઆદિના લદ્ધનિબ્બચના પટિવિદ્ધઅરિયસચ્ચા, તે એવ અધિપ્પેતાતિ દસ્સેતું ‘‘કે પન તે અરિયા’’તિ પુચ્છં કત્વા ‘‘અરિયા વુચ્ચન્તી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યે મહાપણિધાનકપ્પતો પટ્ઠાય યાવાયં કપ્પો, એત્થન્તરે ઉપ્પન્ના સમ્માસમ્બુદ્ધા. તે તાવ સરૂપતો દસ્સેત્વા તદઞ્ઞેપિ સમ્માસમ્બુદ્ધે પચ્ચેકબુદ્ધે બુદ્ધસાવકે ચ સઙ્ગહેત્વા અનવસેસતો અરિયે દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યાવ સાસનં અન્તરધાયતિ, તાવ સત્થા ધરતિ એવ નામાતિ ઇમમેવ ભગવન્તં. યે ચેતરહિ બુદ્ધસાવકા, તે ચ સન્ધાય પચ્ચુપ્પન્નગ્ગહણં. તસ્મિં તસ્મિં કાલે તે તે પચ્ચુપ્પન્નાતિ ચે, અતીતાનાગતગ્ગહણં ન કત્તબ્બં સિયા.

ઇદાનિ યથા ભગવા ‘‘ધમ્મં વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જનં કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેસ્સામિ, યદિદં છ છક્કાની’’તિ છછક્કદેસનાય (મ. નિ. ૩.૪૨૦) અટ્ઠહિ પદેહિ વણ્ણં અભાસિ. એવં મહાઅરિયવંસદેસનાય અરિયાનં વંસં ‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, અરિયવંસા અગ્ગઞ્ઞા રત્તઞ્ઞા વંસઞ્ઞા પોરાણા, અસંકિણ્ણા અસંકિણ્ણપુબ્બા ન સંકીયન્તિ ન સંકીયિસ્સન્તિ, અપ્પટિકુટ્ઠા સમણેહિ બ્રાહ્મણેહિ વિઞ્ઞૂહી’’તિ યેહિ નવહિ પદેહિ વણ્ણં અભાસિ, તાનિ તાવ આનેત્વા થોમનાવસેનેવ વણ્ણેન્તો ‘‘તે ખો પનેતે’’તિઆદિમાહ. અગ્ગાતિ જાનિતબ્બા સબ્બવંસેહિ સેટ્ઠભાવતો સેટ્ઠભાવસાધનતો ચ.

રત્તઞ્ઞા ચિરરત્તાતિ જાનિતબ્બા રત્તઞ્ઞૂહિ બુદ્ધાદીહિ તેહિ ચ તથા અનુટ્ઠિતત્તા. વંસાતિ જાનિતબ્બાતિ બુદ્ધાદીનં અરિયાનં વંસાતિ જાનિતબ્બા. પોરાણાતિ પુરાતના. ન અધુનપ્પત્તિકાતિ ન અધુનાતના. અવિકિણ્ણાતિ ન ખિત્તા ન છડ્ડિતા. તેનાહ ‘‘અનપનીતા’’તિ. ન અપનીતપુબ્બાતિ ન છડ્ડિતપુબ્બા, તિસ્સન્નમ્પિ સિક્ખાનં પરિપૂરણૂપાયભાવતો ન પરિચ્ચત્તપુબ્બા. તતો એવ ઇદાનિપિ ન અપનીયન્તિ, અનાગતેપિ ન અપનીયિસ્સન્તિયેવ. ધમ્મસભાવસ્સ વિજાનનેન વિઞ્ઞૂ. સમિતપાપા સમણા ચેવ બાહિતપાપા બ્રાહ્મણા ચ. તેહિ અપ્પટિકુટ્ઠા અપ્પટિક્ખિત્તા. યે હિ ન પટિક્કોસિતબ્બા, તે અનિન્દિતબ્બા. અગરહિતબ્બા અપરિચ્ચજિતબ્બતાય અપ્પટિક્ખિપિતબ્બા હોન્તીતિ.

સન્તુટ્ઠોતિ એત્થ યથાધિપ્પેતસન્તોસમેવ દસ્સેન્તેન પચ્ચયસન્તોસવસેન સન્તુટ્ઠોતિ વુત્તં, ઝાનવિપસ્સનાદિવસેનપિ ઇધ ભિક્ખુનો સન્તુટ્ઠતા હોતીતિ. ઇતરીતરેનાતિ ઇતરેન ઇતરેન. ઇતરસદ્દો અનિયમવચનો દ્વિક્ખત્તું વુચ્ચમાનો યં-કિઞ્ચિસદ્દેહિ સમાનત્થો હોતીતિ વુત્તં ‘‘યેન કેનચી’’તિ. સ્વાયં અનિયમવાચિતાય એવ યથા થૂલાદીનં અઞ્ઞતરવચનો, એવં યથાલદ્ધાદીનમ્પિ અઞ્ઞતરવચનોતિ. તત્થ દુતિયપક્ખસ્સેવ ઇધ ઇચ્છિતભાવં દસ્સેન્તો ‘‘અથ ખો’’તિઆદિમાહ. નનુ ચ યથાલદ્ધાદયોપિ થૂલાદયો એવ? સચ્ચમેતં, તથાપિ અત્થિ વિસેસો. યો હિ યથાલદ્ધેસુ થૂલાદીસુ સન્તોસો, સો યથાલાભસન્તોસોવ, ન ઇતરો. ન હિ સો પચ્ચયમત્તસન્નિસ્સયો ઇચ્છિતો, અથ ખો અત્તનો કાયબલસારુપ્પભાવસન્નિસ્સયોપિ. થૂલદુકાદયો તયોપિ ચીવરે લબ્ભન્તિ, મજ્ઝિમો ચતુપચ્ચયસાધારણો, પચ્છિમો પન ચીવરે સેનાસને ચ લબ્ભતીતિ દટ્ઠબ્બં. ઇમે તયો સન્તોસેતિ ઇદં સબ્બસઙ્ગાહિકનયેન વુત્તં. યે હિ પરતો ગિલાનપચ્ચયં પિણ્ડપાતે એવ પક્ખિપિત્વા ચીવરે વીસતિ, પિણ્ડપાતે પન્નરસ, સેનાસને પન્નરસાતિ સમપઞ્ઞાસ સન્તોસા વુચ્ચન્તિ, તે સબ્બેપિ યથારહં ઇમેસુ એવ તીસુ સન્તોસેસુ સઙ્ગહં સમોસરણં ગચ્છન્તીતિ.

ચીવરં જાનિતબ્બન્તિ ‘‘ઇદં નામ ચીવરં કપ્પિય’’ન્તિ જાતિતો ચીવરં જાનિતબ્બં. ચીવરખેત્તન્તિ ચીવરસ્સ ઉપ્પત્તિક્ખેત્તં. પંસુકૂલન્તિ પંસુકૂલચીવરં, પંસુકૂલલક્ખણપ્પત્તં ચીવરં જાનિતબ્બન્તિ અત્થો. ચીવરસન્તોસોતિ ચીવરે લબ્ભમાનો સબ્બો સન્તોસો જાનિતબ્બો. ચીવરપ્પટિસંયુત્તાનિ ધુતઙ્ગાનિ જાનિતબ્બાનિ, યાનિ ગોપેન્તો ચીવરસન્તોસેન સમ્મદેવ સન્તુટ્ઠો હોતીતિ. ખોમકપ્પાસિકકોસેય્યકમ્બલસાણભઙ્ગાનિ ખોમાદીનિ. તત્થ ખોમં નામ ખોમસુત્તેહિ વાયિતં ખોમપટ્ટચીવરં. તથા સેસાનિપિ. સાણન્તિ સાણવાકસુત્તેહિ કતચીવરં. ભઙ્ગન્તિ પન ખોમસુત્તાદીનિ સબ્બાનિ, એકચ્ચાનિ વા મિસ્સેત્વા કતચીવરં. ભઙ્ગમ્પિ વાકમયમેવાતિ કેચિ. છાતિ ગણનપરિચ્છેદો. યદિ એવં ઇતો અઞ્ઞા વત્થજાતિ નત્થીતિ? નો નત્થિ. સા પન એતેસં અનુલોમાતિ દસ્સેતું ‘‘દુકૂલાદીની’’તિઆદિ વુત્તં. આદિ-સદ્દેન પત્તુણ્ણં, સોમારપટ્ટં, ચીનપટ્ટં, ઇદ્ધિજં, દેવદિન્નન્તિ તેસં સઙ્ગહો. તત્થ દુકૂલં સાણસ્સ અનુલોમં વાકમયત્તા. પત્તુણ્ણદેસે સઞ્જાતવત્થં પત્તુણ્ણં. ‘‘કોસેય્યવિસેસો’’તિ હિ અભિધાનકોસે વુત્તં. સોમારદેસે ચીનદેસે ચ જાતવત્થાનિ સોમારચીનપટ્ટાનિ. પત્તુણ્ણાદીનિ તીણિ કોસેય્યસ્સ અનુલોમાનિ પાણકેહિ કતસુત્તમયત્તા. ઇદ્ધિજં એહિભિક્ખૂનં પુઞ્ઞિદ્ધિયા નિબ્બત્તચીવરં, તં ખોમાદીનં અઞ્ઞતરં હોતીતિ તેસં એવ અનુલોમં. દેવતાહિ દિન્નચીવરં દેવદિન્નં, તં કપ્પરુક્ખે નિબ્બત્તં જાલિનિયા દેવકઞ્ઞાય અનુરુદ્ધત્થેરસ્સ દિન્નવત્થસદિસં, તમ્પિ ખોમાદીનંયેવ અનુલોમં હોતિ તેસુ અઞ્ઞતરભાવતો.

ઇમાનીતિ અન્તોગધાવધારણવચનં, ઇમાનિ એવાતિ અત્થો. બુદ્ધાદીનં પરિભોગયોગ્ગતાય કપ્પિયચીવરાનિ. ઇદાનિ અવધારણેન નિવત્તિતાનિ એકદેસેન દસ્સેતું ‘‘કુસચીર’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ કુસતિણેહિ અઞ્ઞેહિ વા તાદિસેહિ તિણેહિ કતચીવરં કુસચીરં. અક્કવાકાદીહિ વાકેહિ કતચીવરં વાકચીરં. ચતુક્કોણેહિ તિકોણેહિ વા ફલકેહિ કતચીવરં ફલકચીરં. મનુસ્સાનં કેસેહિ કતકમ્બલં કેસકમ્બલં. ચામરિવાલઅસ્સવાલાદીહિ કતં વાલકમ્બલં. મકચિતન્તૂહિ વાયિતો પોત્થકો. ચમ્મન્તિ મિગચમ્માદિ યં કિઞ્ચિ ચમ્મં. ઉલૂકપક્ખેહિ ગન્થિત્વા કતચીવરં ઉલૂકપક્ખં. ભુજપત્તતચાદિમયં રુક્ખદુસ્સં. તિરીટકન્તિ અત્થો. સુખુમતરાહિ લતાહિ લતાવાકેહિ વા વાયિતં લતાદુસ્સં. એરકવાકેહિ કતં એરકદુસ્સં. તથા કદલિદુસ્સં. સુખુમેહિ વેળુવિલીવેહિ કતં વેળુદુસ્સં. આદિ-સદ્દેન વક્કલાદીનં સઙ્ગહો. અકપ્પિયચીવરાનિ તિત્થિયદ્ધજભાવતો.

અટ્ઠન્નં માતિકાનં વસેનાતિ ‘‘સીમાય દેતિ, કતિકાય દેતી’’તિઆદિના (મહાવ. ૩૭૯) આગતાનં અટ્ઠન્નં ચીવરુપ્પત્તિમાતિકાનં વસેન. ચીવરાનં પટિલાભક્ખેત્તદસ્સનત્થઞ્હિ ભગવતા ‘‘અટ્ઠિમા, ભિક્ખવે, માતિકા’’તિઆદિના માતિકા ઠપિતા. માતિકાતિ હિ માતરો ચીવરુપ્પત્તિજનિકાતિ.

સોસાનિકન્તિ સુસાને પતિતં. પાપણિકન્તિ આપણદ્વારે પતિતં. રથિયન્તિ પુઞ્ઞત્થિકેહિ વાતપાનન્તરેન રથિકાય છડ્ડિતચોળકં. સઙ્કારકૂટકન્તિ સઙ્કારટ્ઠાને છડ્ડિતચોળકં. સિનાનન્તિ નહાનચોળકં, યં ભૂતવેજ્જેહિ સસીસં નહાયિત્વા કાલકણ્ણિચોળન્તિ છડ્ડેત્વા ગચ્છન્તિ. તિત્થન્તિ તિત્થચોળં, સિનાનતિત્થે છડ્ડિતપિલોતિકા. અગ્ગિદડ્ઢન્તિ અગ્ગિના દડ્ઢપ્પદેસં. તઞ્હિ મનુસ્સા છડ્ડેન્તિ. ગોખાયિતાદીનિ પાકટાનેવ. તાનિપિ હિ મનુસ્સા છડ્ડેન્તિ. ધજં ઉસ્સાપેત્વાતિ નાવં આરોહન્તેહિ વા યુદ્ધં પવિસન્તેહિ વા ધજયટ્ઠિં ઉસ્સાપેત્વા, તત્થ બદ્ધં વાતેન આનીતં તેહિ છડ્ડિતન્તિ અધિપ્પાયો.

સાદકભિક્ખુનાતિ ગહપતિચીવરસ્સ સાદિયનભિક્ખુના. એકમાસમત્તન્તિ ચીવરમાસસઞ્ઞિતં એકમાસમત્તં વિતક્કેતું વટ્ટતિ, ન તતો પરન્તિ અધિપ્પાયો. સબ્બસ્સપિ હિ તણ્હાનિગ્ગહત્થા સાસને પટિપત્તીતિ. પંસુકૂલિકો અદ્ધમાસેનેવ કરોતિ અપરપ્પટિબદ્ધત્તા પટિલાભસ્સ, ઇતરસ્સ પન પરપ્પટિબદ્ધત્તા માસમત્તં અનુઞ્ઞાતં. ઇદં માસડ્ઢમાસમત્તં…પે… વિતક્કસન્તોસો વિતક્કેન્તસ્સ પરિમિતકાલિકત્તા. મહાથેરં તત્થ અત્તનો સહાયં ઇચ્છન્તોપિ ગરુગારવેન ‘‘ગામદ્વારં, ભન્તે, ગમિસ્સામિ’’ઇચ્ચેવાહ. થેરોપિ તસ્સ અજ્ઝાસયં ઞત્વા ‘‘અહમ્પાવુસો, ગમિસ્સામી’’તિ આહ. ‘‘ઇમસ્સ ભિક્ખુનો વિતક્કસ્સ અવસરો મા હોતૂ’’તિ પઞ્હં પુચ્છમાનો ગામં પાવિસિ. ઉચ્ચારપલિબુદ્ધોતિ ઉચ્ચારેન પીળિતો. તદા ભગવતો દુક્કરકિરિયાનુસ્સરણમુખેન તથાગતે ઉપ્પન્નસ્સ પીતિસોમનસ્સવેગસ્સ બલવભાવેન કિલેસાનં વિક્ખમ્ભિતત્તા તસ્મિંયેવ…પે… તીણિ ફલાનિ પત્તો.

કત્થ લભિસ્સામીતિ ચિન્તનાપિ લાભાસાપુબ્બિકાતિ તથા ‘‘અચિન્તેત્વા’’તિ વુત્તં. ‘‘સુન્દરં લભિસ્સામિ, મનાપં લભિસ્સામી’’તિએવમાદિચિન્તનાય કા નામ કથા, કથં પન ગન્તબ્બન્તિ આહ ‘‘કમ્મટ્ઠાનસીસેનેવ ગમન’’ન્તિ. તેન ચીવરં પટિચ્ચ કિઞ્ચિપિ ન ચિન્તેતબ્બમેવાતિ દસ્સેતિ. અપેસલો અપ્પતિરૂપાયપિ પરિયેસનાય પચ્ચયો ભવેય્યાતિ ‘‘પેસલં ભિક્ખું ગહેત્વા’’તિ વુત્તં. આહરિયમાનન્તિ સુસાનાદીસુ પતિતં વત્થં ‘‘ઇમે ભિક્ખૂ પંસુકૂલપરિયેસનં ચરન્તી’’તિ ઞત્વા કેનચિ પુરિસેન તતો આનીયમાનં. એવં લદ્ધં ગણ્હન્તસ્સપીતિ એવં પટિલાભસન્તોસં અકોપેત્વા લદ્ધં ગણ્હન્તસ્સપિ. અત્તનોપહોનકમત્તેનેવાતિ યથાલદ્ધાનં પંસુકૂલાનં એકપટ્ટદુપટ્ટાનં અત્થાય અત્તનો પહોનકપ્પમાણેનેવ. અવધારણેન ઉપરિ પચ્ચાસં નિવત્તેતિ. ગામે ભિક્ખાય આહિણ્ડન્તેન સપદાનચારિના વિય દ્વારપ્પટિપાટિયા ચરણં લોલુપ્પવિવજ્જનં નામ લોલુપ્પસ્સ દૂરસમુસ્સારિતત્તા.

યાપેતુન્તિ અત્તભાવં પવત્તેતું. ધોવનુપગેનાતિ ધોવનયોગ્ગેન. પણ્ણાનીતિ અમ્બજમ્બાદિપણ્ણાનિ. અકોપેત્વાતિ સન્તોસં અકોપેત્વા. પહોનકનીહારેનેવાતિ અન્તરવાસકાદીસુ યં કાતુકામો, તસ્સ પહોનકનિયામેનેવ યથાલદ્ધં થૂલસુખુમાદિં ગહેત્વા કરણં. તિમણ્ડલપ્પટિચ્છાદનમત્તસ્સેવાતિ નિવાસનં ચે નાભિમણ્ડલં, જાણુમણ્ડલં, ઇતરઞ્ચે ગલવાટમણ્ડલં, જાણુમણ્ડલન્તિ તિમણ્ડલપ્પટિચ્છાદનમત્તસ્સેવ કરણં. તં પન અત્થતો તિણ્ણં ચીવરાનં હેટ્ઠિમન્તેન વુત્તપરિમાણંયેવ હોતિ. અવિચારેત્વા ન વિચારેત્વા.

કુસિબન્ધનકાલેતિ મણ્ડલાનિ યોજેત્વા સિબ્બનકાલે. સત્ત વારેતિ સત્ત સિબ્બનવારે. કપ્પબિન્દુઅપદેસેન કસ્સચિ વિકારસ્સ અકરણં કપ્પસન્તોસો.

સીતપ્પટિઘાતનાદિ અત્થાપત્તિતો સિજ્ઝતીતિ મુખ્યમેવ ચીવરપરિભોગે પયોજનં દસ્સેતું ‘‘હિરિકોપીનપ્પટિચ્છાદનમત્તવસેના’’તિ વુત્તં. તેનાહ ભગવા ‘‘યાવદેવ હિરિકોપીનપ્પટિચ્છાદનત્થ’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૨૩; અ. નિ. ૬.૫૮; મહાનિ. ૨૦૬). વટ્ટતિ, ન તાવતા સન્તોસો કુપ્પતિ સમ્ભારાનં દક્ખિણેય્યાનં અલાભતો. સારણીયધમ્મે ઠત્વાતિ સીલવન્તેહિ ભિક્ખૂહિ સાધારણભોગિભાવે ઠત્વા. ઇતીતિઆદિના પઠમસ્સેવ અરિયવંસસ્સ પંસુકૂલિકઙ્ગતેચીવરિકઙ્ગાનં તેસઞ્ચસ્સ પચ્ચયતં દસ્સેન્તો ‘‘ઇતિ ઇમે ધમ્મા અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ સમુટ્ઠાપકા ઉપત્થમ્ભકા ચા’’તિ દીપેતિ. એસ નયો ઇતો પરેસુ.

સન્તુટ્ઠો હોતિ વણ્ણવાદીતિ એત્થ ચતુક્કોટિકં સમ્ભવતિ. તત્થ ચતુત્થોયેવ પક્ખો વણ્ણિતથોમિતોતિ તથા દેસના કતા. એકો સન્તુટ્ઠો હોતિ, સન્તોસસ્સ વણ્ણં ન કથેતિ સેય્યથાપિ થેરો નાળકો. એકો ન સન્તુટ્ઠો હોતિ, સન્તોસસ્સ વણ્ણં કથેતિ સેય્યથાપિ ઉપનન્દો સક્યપુત્તો. એકો નેવ સન્તુટ્ઠો હોતિ, ન સન્તોસસ્સ વણ્ણં કથેતિ સેય્યથાપિ થેરો લાળુદાયિ. એકો સન્તુટ્ઠો ચેવ હોતિ, સન્તોસસ્સ ચ વણ્ણં કથેતિ સેય્યથાપિ થેરો મહાકસ્સપો.

અનેસનન્તિ અયુત્તં એસનં. તેનાહ ‘‘અપ્પતિરૂપ’’ન્તિ, સાસને ઠિતાનં અપ્પતિરૂપં અયોગ્ગં. કોહઞ્ઞં કરોન્તોતિ ચીવરુપ્પાદનનિમિત્તં પરેસં કુહનં વિમ્હાપનં કરોન્તો. ઉત્તસતીતિ તણ્હાસન્તાસેન ઉપરૂપરિ તસતિ. પરિતસ્સતીતિ પરિતો તસ્સતિ. યથા સબ્બે કાયવચિપ્પયોગા તદત્થા એવ જાયન્તિ, એવં સબ્બભાગેહિ તસતિ. ગધિતં વુચ્ચતિ ગિદ્ધો, સો ચેત્થ અભિજ્ઝાલક્ખણો અધિપ્પેતો. ગધિતં એતસ્સ નત્થીતિ અગધિતોતિ આહ ‘‘વિગતલોભગિદ્ધો’’તિ. મુચ્છન્તિ તણ્હાવસેન મુય્હનં. તસ્સ સમુસ્સયસ્સ અધિગતં અનાપન્નો અનુપગતો. અનોત્થતો અનજ્ઝોત્થતો. અપરિયોનદ્ધોતિ તણ્હચ્છદનેન અચ્છાદિતો. આદીનવં પસ્સમાનોતિ દિટ્ઠધમ્મિકં સમ્પરાયિકઞ્ચ દોસં પસ્સન્તો. ગધિતપરિભોગતો નિસ્સરતિ એતેનાતિ નિસ્સરણં, ઇદમટ્ઠિકતા. તં પજાનાતીતિ નિસ્સરણપઞ્ઞો. તેનાહ ‘‘યાવદેવ…પે… જાનન્તો’’તિ.

નેવત્તાનુક્કંસેતીતિ અત્તાનં નેવ ઉક્કંસેતિ ન ઉક્ખિપતિ ન ઉક્કટ્ઠતો દહતિ. અહન્તિઆદિ ઉક્કંસનાકારદસ્સનં. ન વમ્ભેતિ ન હીળેતિ ન નિહીનતો દહતિ. તસ્મિં ચીવરસન્તોસેતિ તસ્મિં યથાવુત્તે વીસતિવિધે ચીવરસન્તોસે. કામઞ્ચેત્થ વુત્તપ્પકારસન્તોસગ્ગહણેનેવ ચીવરહેતુ અનેસનાપજ્જનાદિપિ ગહિતમેવ તસ્મિં સતિ તસ્સ ભાવતો, અસતિ ચ અભાવતો. વણ્ણવાદિતાઅત્તુક્કંસનપરવમ્ભનાનિ પન ગહિતાનિ ન હોન્તીતિ ‘‘વણ્ણવાદાદીસુ વા’’તિ વિકપ્પો વુત્તો. એત્થ ચ દક્ખોતિઆદિ યેસં ધમ્માનં વસેનસ્સ યથાવુત્તસન્તોસાદી ઇજ્ઝન્તિ, તંદસ્સનં. તત્થ દક્ખોતિ ઇમિના તેસં સમુટ્ઠાપનપઞ્ઞં દસ્સેતિ. અનલસોતિ ઇમિના પગ્ગણ્હનવીરિયં, સમ્પજાનોતિ ઇમિના પારિહારિયપઞ્ઞં, પટિસ્સતોતિ ઇમિના તત્થ અસમ્મોસવુત્તિં દસ્સેતિ.

પિણ્ડપાતો જાનિતબ્બોતિ પભેદતો પિણ્ડપાતો જાનિતબ્બો. પિણ્ડપાતક્ખેત્તન્તિ પિણ્ડપાતસ્સ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનં. પિણ્ડપાતસન્તોસો જાનિતબ્બોતિ પિણ્ડપાતસન્તોસપ્પભેદો જાનિતબ્બો. ઇધ ભેસજ્જમ્પિ પિણ્ડપાતગતિકમેવ. આહરિતબ્બતો હિ સપ્પિઆદીનમ્પિ ગહણં કતં.