૨.દુતિયઉરુવેલસુત્તવણ્ણના

૨૨. દુતિયે હુહુઙ્કજાતિકેનાતિ સો કિર દિટ્ઠમઙ્ગલિકો માનવસેન કોધવસેન ચ ‘‘હુહુ’’ન્તિ કરોન્તો વિચરતિ, તસ્મા હુહુઙ્કજાતિકોતિ વુચ્ચતિ. ‘‘હુહુક્કજાતિકો’’તિપિ પઠન્તિ, તેન સદ્ધિં આગતાતિ અત્થો. જરાજિણ્ણાતિ જરાય ખણ્ડદન્તપલિતકેસાદિભાવં આપાદિતા. વયોવુદ્ધાતિ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનં વુદ્ધિમરિયાદપ્પત્તા. જાતિમહલ્લકાતિ ઉપપત્તિયા મહલ્લકભાવેન સમન્નાગતા. મહત્તં લન્તિ ગણ્હન્તીતિ મહલ્લકા, જાતિયા મહલ્લકા, ન વિભવાદિનાતિ જાતિમહલ્લકા. વયોઅનુપ્પત્તાતિ પચ્છિમવયં સમ્પત્તા, પચ્છિમવયો નામ વસ્સસતસ્સ પચ્છિમો તતિયો ભાગો. જિણ્ણાતિ વા પોરાણા, ચિરકાલપ્પવત્તકુલન્વયાતિ વુત્તં હોતિ. વુદ્ધાતિ સીલાચારાદિગુણવુદ્ધિયુત્તા. મહલ્લકાતિ વિભવમહન્તતાય સમન્નાગતા. મહદ્ધનાતિ મહાભોગા. અદ્ધગતાતિ મગ્ગપ્પટિપન્ના બ્રાહ્મણાનં વતચરિયાદિમરિયાદં અવીતિક્કમ્મ ચરમાના. વયોઅનુપ્પત્તાતિ જાતિવુદ્ધભાવં અન્તિમવયં અનુપ્પત્તા. સુતં નેતન્તિ એત્થ સુતં નો એતન્તિ પદચ્છેદો. નોતિ ચ કરણત્થે સામિવચનં. તેનાહ ‘‘અમ્હેહિ સુત’’ન્તિ.

અકાલેતિ અયુત્તકાલે. અસભાવં વદતીતિ યં નત્થિ, તં વદતિ. અનત્થં વદતીતિ અકારણનિસ્સિતં વદતિ. અકારણનિસ્સિતન્તિ ચ નિપ્ફલન્તિ અત્થો. ફલઞ્હિ કારણનિસ્સિતં. અકારણનિસ્સિતતા ચ તદવિનાભાવતો અકારણે નિસ્સિતં, નિપ્ફલં સમ્ફન્તિ વુત્તં હોતિ. અવિનયં વદતીતિ ન સંવરવિનયપ્પટિસંયુત્તં વદતિ, અત્તનો સુણન્તસ્સ ચ ન સંવરવિનયાવહં વદતીતિ વુત્તં હોતિ. ન હદયે નિધેતબ્બયુત્તકન્તિ અહિતસંહિતત્તા ચિત્તં અનુપ્પવેસેત્વા નિધેતું અયુત્તં. કથેતું અયુત્તકાલેનાતિ ધમ્મં કથેન્તેન યો અત્થો યસ્મિં કાલે વત્તબ્બો, તતો પુબ્બે પચ્છા ચ તસ્સ અકાલો, તસ્મિં અયુત્તકાલે વત્તા. અપદેસરહિતન્તિ સુત્તાપદેસરહિતં. સાપદેસં સકારણં કત્વા ન કથેતીતિ ‘‘ભગવતા અસુકે સુત્તે એવં વુત્ત’’ન્તિ એવં સાપદેસં કારણસહિતં કત્વા ન કથેતિ.

પરિયન્તરહિતન્તિ પરિચ્છેદરહિતં, સુત્તં વા જાતકં વા નિક્ખિપિત્વા તસ્સ અનુયોગં ઉપમં વા વત્થું વા આહરિત્વા યં સુત્તં જાતકં વા નિક્ખિપિતં, તસ્સ સરીરભૂતં કથં અનામસિત્વા બાહિરકથંયેવ કથેતિ, નિક્ખિત્તં નિક્ખિત્તમત્તમેવ હોતિ, ‘‘સુત્તં નુ ખો કથેતિ જાતકં નુ ખો, નાસ્સ અન્તં વા કોટિં વા પસ્સામા’’તિ વત્તબ્બતં આપજ્જતિ. યથા વટરુક્ખસાખાનં ગતગતટ્ઠાને પારોહા ઓતરન્તિ, ઓતિણ્ણો-તિણ્ણટ્ઠાને વિરુળ્હિં આપજ્જિત્વા પુન વડ્ઢન્તિયેવ, એવં અડ્ઢયોજનમ્પિ યોજનમ્પિ ગચ્છતિયેવ. ગચ્છન્તે ગચ્છન્તે પન મૂલરુક્ખો વિનસ્સતિ, અનુજાતપારોહમૂલાનિયેવ તિટ્ઠન્તિ, એવં અયમ્પિ નિગ્રોધધમ્મકથિકો નામ હોતિ. નિક્ખિત્તં નિક્ખિત્તમેવ કત્વા પસ્સેનેવ પરિહરન્તો ગચ્છતિ. યો પન બહુમ્પિ ભણન્તો ‘‘એતદત્થમિદં વુત્ત’’ન્તિ નિક્ખિત્તસુત્તતો અઞ્ઞમ્પિ અનુયોગૂપમાવત્થુવસેન તદુપયોગીનં આહરિત્વા આહરિત્વા જાનાપેતું સક્કોતિ, તથારૂપસ્સ ધમ્મકથિકસ્સ બહુમ્પિ કથેતું વટ્ટતિ. ન લોકિયલોકુત્તરઅત્થનિસ્સિતન્તિ અત્તનો પરેસઞ્ચ ન લોકિયલોકુત્તરહિતાવહં.

પકટ્ઠાનં ઉક્કટ્ઠાનં સીલાદિઅત્થાનં બોધનતો સભાવનિરુત્તિવસેન ચ બુદ્ધાદીહિ ભાસિતત્તા પકટ્ઠાનં વચનપ્પબન્ધાનં આળીતિ પાળિ, પરિયત્તિધમ્મો. પુરિમસ્સ અત્થસ્સ પચ્છિમેન અત્થેન અનુસન્ધાનં અનુસન્ધિ, અત્થમુખેન પન પાળિપ્પદેસાનમ્પિ અનુસન્ધિ હોતિયેવ. સ્વાયં અનુસન્ધિ પુચ્છાનુસન્ધિઅજ્ઝાસયાનુસન્ધિયથાનુસન્ધિઆદિવસેન ચતુબ્બિધો, તંતંદેસનાનં પન પુબ્બાપરપાળિવસેન અનુસન્ધિવસેન પુબ્બાપરવસેનાતિ પચ્ચેકં યોજેતબ્બં. ઉગ્ગહિતન્તિ બ્યઞ્જનસો અત્થસો ચ ઉદ્ધં ઉદ્ધં ગહિતં, પરિયાપુણનવસેન ચેવ પરિપુચ્છાવસેન ચ હદયેન ગહિતન્તિ અત્થો. વટ્ટદુક્ખનિસ્સરણત્થિકેહિ સોતબ્બતો સુતં, પરિયત્તિધમ્મો. તં ધારેતીતિ સુતધરો. યો હિ સુતધરો, સુતં તસ્મિં પતિટ્ઠિતં હોતિ સુપ્પતિટ્ઠિતં અરોગિકં, તસ્મા વુત્તં ‘‘સુતસ્સ આધારભૂતો’’તિ. તેનાહ ‘‘યસ્સ હી’’તિઆદિ. એકં પદં એકક્ખરમ્પિ અવિનટ્ઠં હુત્વા સન્નિચીયતીતિ સન્નિચયો, સુતં સન્નિચયો એતસ્મિન્તિ સુતસન્નિચયો. અજ્ઝોસાયાતિ અનુપ્પવિસિત્વા. તિટ્ઠતીતિ ન સમ્મુસ્સતિ.

પગુણાતિ વાચુગ્ગતા. નિચ્ચલિકન્તિ અવિપરિવત્તં. સંસન્દિત્વાતિ અઞ્ઞેહિ સંસન્દિત્વા. સમનુગ્ગાહિત્વાતિ પરિપુચ્છાવસેન અત્થં ઓગાહિત્વા. પબન્ધસ્સ વિચ્છેદાભાવતો ગઙ્ગાસોતસદિસં. ‘‘ભવઙ્ગસોતસદિસ’’ન્તિ વા પાઠો, અકિત્તિમં સુખપ્પવત્તીતિ અત્થો. સુત્તેકદેસસ્સ સુત્તમત્તસ્સ ચ વચસા પરિચયો ઇધ નાધિપ્પેતો, વગ્ગાદિવસેન પન અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘સુત્તદસક…પે… સજ્ઝાયિતા’’તિ, ‘‘દસસુત્તાનિ ગતાનિ, દસવગ્ગાનિ ગતાની’’તિઆદિના સલ્લક્ખેત્વા વાચાય સજ્ઝાયિતાતિ અત્થો. મનસા અનુ અનુ પેક્ખિતા ભાગસો નિજ્ઝાયિતા ચિન્તિતા મનસાનુપેક્ખિતા. રૂપગતં વિય પઞ્ઞાયતીતિ રૂપગતં વિય ચક્ખુસ્સ વિભૂતં હુત્વા પઞ્ઞાયતિ. સુપ્પટિવિદ્ધાતિ નિજ્જટં નિગ્ગુમ્બં કત્વા સુટ્ઠુ યાથાવતો પટિવિદ્ધા.

અધિકં ચેતોતિ અભિચેતો, ઉપચારજ્ઝાનચિત્તં. તસ્સ પન અધિકતા પાકતિકકામાવચરચિત્તેહિ સુન્દરતાય, સા પટિપક્ખતો સુદ્ધિયાતિ આહ ‘‘અભિક્કન્તં વિસુદ્ધં ચિત્ત’’ન્તિ. અધિચિત્તન્તિ સમાધિમાહ. સોપિ ઉપચારસમાધિ દટ્ઠબ્બો. વિવેકજં પીતિસુખં, સમાધિજં પીતિસુખં, અપીતિજં કાયસુખં, સતિપારિસુદ્ધિજં ઞાણસુખન્તિ ચતુબ્બિધમ્પિ ઝાનસુખં પટિપક્ખતો નિક્ખન્તતં ઉપાદાય નેક્ખમ્મસુખન્તિ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘નેક્ખમ્મસુખં વિન્દતી’’તિ. ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે સમાપજ્જિતું સમત્થોતિ ઇમિના તેસુ ઝાનેસુ સમાપજ્જનવસીભાવમાહ. નિકામલાભીતિ પન વચનતો આવજ્જનાધિટ્ઠાનપચ્ચવેક્ખણવસિયોપિ વુત્તા એવાતિ વેદિતબ્બા. સુખેનેવ પચ્ચનીકધમ્મે વિક્ખમ્ભેત્વાતિ એતેન તેસં ઝાનાનં સુખપ્પટિપદતં ખિપ્પાભિઞ્ઞતઞ્ચ દસ્સેતિ.

વિપુલાનન્તિ વેપુલ્લં પાપિતાનં ઝાનાનં. વિપુલતા નામ સુભાવિતભાવેન ચિરતરપ્પવત્તિયા, સા ચ પરિચ્છેદાનુરૂપાવ ઇચ્છિતબ્બાતિ ‘‘વિપુલાન’’ન્તિ વત્વા ‘‘યથાપરિચ્છેદેન વુટ્ઠાતું સમત્થોતિ વુત્તં હોતી’’તિ આહ. પરિચ્છેદકાલઞ્હિ અપ્પત્વાવ વુટ્ઠહન્તો અકસિરલાભી ન હોતિ યાવદિચ્છિતં પવત્તેતું અસમત્થત્તા. ઇદાનિ યથાવુત્તે સમાપજ્જનાદિવસીભાવે બ્યતિરેકવસેન વિભાવેતું ‘‘એકચ્ચો હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ લાભીયેવ હોતીતિ ઇદં પટિલદ્ધમત્તસ્સ ઝાનસ્સ વસેન વુત્તં. તથાતિ ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે. પારિપન્થિકેતિ વસીભાવસ્સ પચ્ચનીકધમ્મે. ઝાનાધિગમસ્સ પન પચ્ચનીકધમ્મા પગેવ વિક્ખમ્ભિતા, અઞ્ઞથા ઝાનાધિગમો એવ ન સિયા. કિચ્છેન વિક્ખમ્ભેતીતિ કિચ્છેન વિસોધેતિ. કામાદીનવપચ્ચવેક્ખણાદીહિ કામચ્છન્દાદીનં વિય અઞ્ઞેસમ્પિ સમાધિપારિપન્થિકાનં દૂરસમુસ્સારણં ઇધ વિક્ખમ્ભનં વિસોધનઞ્ચાતિ વેદિતબ્બં. નાળિકયન્તન્તિ કાલમાનનાળિકયન્તમાહ.

અટ્ઠપિતસઙ્કપ્પોતિ ન સમ્માપણિહિતસઙ્કપ્પો. અભિઞ્ઞાપારગૂતિ સબ્બેસં લોકિયલોકુત્તરધમ્માનં અભિઞ્ઞાય પારં ગતો, સબ્બધમ્મે અભિવિસિટ્ઠાય અગ્ગમગ્ગપઞ્ઞાય જાનિત્વા ઠિતોતિ અત્થો. પરિઞ્ઞાપારગૂતિ પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં પરિઞ્ઞાય પારં ગતો, પઞ્ચક્ખન્ધે પરિજાનિત્વા ઠિતોતિ અત્થો. ભાવનાપારગૂતિ ચતુન્નં મગ્ગાનં ભાવનાય પારં ગતો, ચત્તારો મગ્ગે ભાવેત્વા ઠિતોતિ અત્થો. પહાનપારગૂતિ સબ્બકિલેસાનં પહાનેન પારં ગતો, સબ્બકિલેસે પજહિત્વા ઠિતોતિ અત્થો. સચ્છિકિરિયાપારગૂતિ નિરોધસચ્છિકિરિયાય પારં ગતો, નિરોધં સચ્છિકત્વા ઠિતોતિ અત્થો. સમાપત્તિપારગૂતિ સબ્બસમાપત્તીનં સમાપજ્જનેન પારં ગતો, સબ્બા સમાપત્તિયો સમાપજ્જિત્વા ઠિતોતિ અત્થો. બ્રહ્મચરિયસ્સ કેવલીતિ યં બ્રહ્મચરિયસ્સ કેવલં સકલભાવો, તેન સમન્નાગતો, સકલચતુમગ્ગબ્રહ્મચરિયવાસોતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘સકલબ્રહ્મચરિયો’’તિ, પરિપુણ્ણમગ્ગબ્રહ્મચરિયોતિ અત્થો. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

દુતિયઉરુવેલસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.