૨. સીલસુત્તવણ્ણના

૧૨. દુતિયે સમ્પન્નસીલાતિ એત્થ તિવિધં સમ્પન્નં પરિપુણ્ણસમઙ્ગિમધુરવસેન. તત્થ –

‘‘સમ્પન્નં સાલિકેદારં, સુવા ભુઞ્જન્તિ કોસિય;

પટિવેદેમિ તે બ્રહ્મે, ન ને વારેતુમુસ્સહે’’તિ. (જા. ૧.૧૪.૧) –

ઇદં પરિપુણ્ણસમ્પન્નં નામ. ‘‘ઇમિના પાતિમોક્ખસંવરેન ઉપેતો હોતિ સમુપેતો ઉપાગતો સમુપાગતો ઉપપન્નો સમ્પન્નો સમન્નાગતો’’તિ (વિભ. ૫૧૧) ઇદં સમઙ્ગિસમ્પન્નં નામ. ‘‘ઇમિસ્સા, ભન્તે, મહાપથવિયા હેટ્ઠિમતલં સમ્પન્નં, સેય્યથાપિ ખુદ્દમધું અનીલકં, એવમસ્સાદ’’ન્તિ (પારા. ૧૭) ઇદં મધુરસમ્પન્નં નામ. ઇધ પરિપુણ્ણસમ્પન્નવસેન અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘સમ્પન્નસીલાતિ પરિપુણ્ણસીલા’’તિ આહ. સમઙ્ગિસમ્પન્નવસેનપિ અત્થો યુજ્જતિયેવ, તસ્મા સમ્પન્નસીલાતિ પરિપુણ્ણસીલા હુત્વાતિપિ સીલસમઙ્ગિનો હુત્વાતિપિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. તત્થ સીલસ્સ અનવસેસસમાદાનેન અખણ્ડાદિભાવપ્પત્તિયા પરિપુણ્ણસીલા, સમાદાનતો પટ્ઠાય અવિચ્છિન્દનતો સીલસમઙ્ગિનો. સમાદાનવતો હિ અચ્ચન્તવિરોધિધમ્માનુપ્પત્તિયા સીલસમઙ્ગિતા વેદિતબ્બા, ચેતનાદીનં પન સીલનલક્ખણાનં ધમ્માનં પવત્તિલક્ખણેન વત્તબ્બમેવ નત્થિ.

તત્થ ‘‘પરિપુણ્ણસીલા’’તિ ઇમિના અત્થેન ખેત્તદોસવિગમેન ખેત્તપારિપૂરી વિય સીલદોસવિગમેન સીલપારિપૂરી વુત્તા હોતિ. યથા હિ ખેત્તં બીજખણ્ડં, વપ્પખણ્ડં, ઉદકખણ્ડં, ઊસખણ્ડન્તિ ચતુદોસસમન્નાગતં અપરિપૂરં હોતિ. તત્થ બીજખણ્ડં નામ યત્થ અન્તરન્તરા બીજાનિ ખણ્ડાનિ વા પૂતીનિ વા હોન્તિ, તાનિ યત્થ પતન્તિ, તત્થ સસ્સં ન ઉટ્ઠેતિ, ખેત્તં ખણ્ડં હોતિ, અપરિપૂરં હોતીતિ અત્થો. વપ્પખણ્ડં નામ યત્થ અકુસલો બીજાનિ વપન્તો અન્તરન્તરા નિપાતેતિ. એવઞ્હિ સબ્બત્થ સસ્સં ન ઉટ્ઠેતિ, ખેત્તં ખણ્ડં હોતિ. ઉદકખણ્ડં નામ યત્થ કત્થચિ ઉદકં અતિબહું વા હોતિ, ન વા હોતિ. તત્રાપિ હિ સસ્સાનિ ન ઉટ્ઠેન્તિ, ખેત્તં ખણ્ડં હોતિ. ઊસખણ્ડં નામ યત્થ કસ્સકો કિસ્મિઞ્ચિ પદેસે નઙ્ગલેન ભૂમિં ચત્તારો પઞ્ચ વારે કસન્તો અતિગમ્ભીરં કરોતિ, તતો ઊસં ઉપ્પજ્જતિ. તત્રાપિ હિ સસ્સં ન ઉટ્ઠેતિ, ખેત્તં ખણ્ડં હોતિ, તાદિસઞ્ચ ખેત્તં ન મહપ્ફલં હોતિ ન મહાનિસંસં. તત્રાપિ બહુમ્પિ વપિત્વા અપ્પં લભતિ. ઇમેસં પન ચતુન્નં દોસાનં વિગમા ખેત્તં પરિપુણ્ણં હોતિ, તાદિસઞ્ચ ખેત્તં મહપ્ફલં હોતિ મહાનિસંસં. એવમેવ ખણ્ડં, છિદ્દં, સબલં, કમ્માસન્તિ ચતુદોસસમન્નાગતં સીલં અપરિપૂરં હોતિ, તાદિસઞ્ચ સીલં ન મહપ્ફલં હોતિ ન મહાનિસંસં. ઇમેસં પન ચતુન્નં દોસાનં વિગમા સીલં પરિપુણ્ણં હોતિ, તાદિસઞ્ચ સીલં મહપ્ફલં હોતિ મહાનિસંસં.

‘‘સીલસમઙ્ગિનો’’તિ ઇમિના પનત્થેન સીલેન સમઙ્ગિભૂતા સમોધાનગતા સમન્નાગતા હુત્વા વિહરથાતિ ઇદમેવ વુત્તં હોતિ. તત્થ દ્વીહિ કારણેહિ સમ્પન્નસીલતા હોતિ સીલવિપત્તિયા આદીનવદસ્સનેન, સીલસમ્પત્તિયા ચ આનિસંસદસ્સનેન. તદુભયમ્પિ વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૪) વિત્થારિતં. તત્થ ‘‘સમ્પન્નસીલાતિ એત્તાવતા ચ કિર ભગવા ચતુપારિસુદ્ધિસીલં ઉદ્દિસિત્વા ‘પાતિમોક્ખસંવરસંવુતા’તિ ઇમિના તત્થ જેટ્ઠકસીલં વિત્થારેત્વા દસ્સેતી’’તિ દિવાવિહારવાસી સુમત્થેરો આહ. અન્તેવાસિકો પનસ્સ તેપિટકચૂળનાગત્થેરો આહ – ‘‘ઉભયત્થાપિ પાતિમોક્ખસંવરો ભગવતા વુત્તો, પાતિમોક્ખસંવરોયેવ હિ સીલં, ઇતરાનિ પન તીણિ સીલન્તિ વુત્તટ્ઠાનં નામ અત્થી’’તિ વત્વા તં અનનુજાનન્તો આહ – ‘‘ઇન્દ્રિયસંવરો નામ છદ્વારરક્ખામત્તકમેવ, આજીવપારિસુદ્ધિ ધમ્મેન સમેન પચ્ચયુપ્પત્તિમત્તકં, પચ્ચયનિસ્સિતં પટિલદ્ધપચ્ચયે ઇદમત્થન્તિ પચ્ચવેક્ખિત્વા પરિભુઞ્જનમત્તકં. નિપ્પરિયાયેન પાતિમોક્ખસંવરોવ સીલં. યસ્સ સો ભિન્નો, અયં છિન્નસીસો વિય પુરિસો હત્થપાદે, સેસાનિ રક્ખિસ્સતીતિ ન વત્તબ્બો. યસ્સ પન સો અરોગો, અયં અચ્છિન્નસીસો વિય પુરિસો જીવિતં, સેસાનિ પુન પાકતિકાનિ કત્વા રક્ખિતું સક્કોતિ. તસ્મા ‘સમ્પન્નસીલા’તિ ઇમિના પાતિમોક્ખસંવરં ઉદ્દિસિત્વા ‘સમ્પન્નપાતિમોક્ખા’તિ તસ્સેવ વેવચનં વત્વા તં વિત્થારેત્વા દસ્સેન્તો ‘પાતિમોક્ખસંવરસંવુતા’તિઆદિમાહા’’તિ.

પાતિમોક્ખસંવરસીલેન સંવુતાતિ યો નં પાતિ રક્ખતિ, તં મોક્ખેતિ મોચેતિ આપાયિકાદીહિ દુક્ખેહીતિ પાતિમોક્ખન્તિ લદ્ધનામેન સિક્ખાપદસીલેન પિહિતકાયવચીદ્વારા. એવંભૂતા ચ તેન ઉપેતા સમન્નાગતા નામ હોન્તીતિ આહ ‘‘ઉપેતા હુત્વા’’તિ. આચારેન ચ ગોચરેન ચ સમ્પન્નાતિ કાયિકવાચસિકઅવીતિક્કમસઙ્ખાતેન આચારેન, ન-વેસિયગોચરતાદિસઙ્ખાતેન ગોચરેન ચ સમ્પન્ના, સમ્પન્નઆચારગોચરાતિ અત્થો. અણુપ્પમાણેસૂતિ અતિપરિત્તકેસુ અનાપત્તિગમનીયેસુ. દુક્કટદુબ્ભાસિતમત્તેસૂતિ અપરે. દોસેસૂતિ ગારય્હેસુ અકુસલધમ્મેસુ. ભયતો દસ્સનસીલાતિ પરમાણુમત્તમ્પિ વજ્જં સિનેરુપ્પમાણં વિય કત્વા ભાયનસીલા. સબ્બસિક્ખાકોટ્ઠાસેસૂતિ મૂલપઞ્ઞત્તિઅનુપઞ્ઞત્તિસબ્બત્થપઞ્ઞત્તિપદેસપઞ્ઞત્તિઆદિભેદેસુ. તં તં સમાદાતબ્બં સમાદાયાતિ યં કિઞ્ચિ સિક્ખાકોટ્ઠાસેસુ મૂલપઞ્ઞત્તિઆદિભેદેસુ સિક્ખિતબ્બં પટિપજ્જિતબ્બં પૂરિતબ્બં કાયિકં વાચસિકં વા સીલં, તં સબ્બં સમ્મા આદાય, સમ્મદેવ સક્કચ્ચં સબ્બસો ચ આદિયિત્વાતિ અત્થો.

ઉદયં પસ્સન્તો પઞ્ચવીસતિ લક્ખણાનિ પસ્સતીતિ ‘‘અવિજ્જાસમુદયા રૂપસમુદયોતિ પચ્ચયસમુદયટ્ઠેન રૂપક્ખન્ધસ્સ ઉદયં પસ્સતિ. તણ્હાસમુદયા…પે… કમ્મસમુદયા…પે… આહારસમુદયા રૂપસમુદયોતિ પચ્ચયસમુદયટ્ઠેન રૂપક્ખન્ધસ્સ ઉદયં પસ્સતિ. નિબ્બત્તિલક્ખણં પસ્સન્તોપિ રૂપક્ખન્ધસ્સ ઉદયં પસ્સતિ. રૂપક્ખન્ધસ્સ ઉદયં પસ્સન્તો ઇમાનિ પઞ્ચ લક્ખણાનિ પસ્સતિ. તથા અવિજ્જાસમુદયા વેદનાસમુદયોતિ પચ્ચયસમુદયટ્ઠેન વેદનાક્ખન્ધસ્સ ઉદયં પસ્સતિ. તણ્હાસમુદયા…પે… કમ્મસમુદયા…પે… ફસ્સસમુદયા વેદનાસમુદયોતિ પચ્ચયસમુદયટ્ઠેન વેદનાક્ખન્ધસ્સ ઉદયં પસ્સતિ. નિબ્બત્તિલક્ખણં પસ્સન્તોપિ વેદનાક્ખન્ધસ્સ ઉદયં પસ્સતિ. વેદનાક્ખન્ધસ્સ ઉદયં પસ્સન્તો ઇમાનિ પઞ્ચ લક્ખણાનિ પસ્સતી’’તિઆદિના નયેન એકેકસ્મિં ખન્ધે પઞ્ચ પઞ્ચ કત્વા વુત્તાનિ પઞ્ચવીસતિ ઉદયલક્ખણાનિ પસ્સતિ.

વયં પસ્સન્તો પઞ્ચવીસતિ લક્ખણાનિ પસ્સતીતિ ‘‘અવિજ્જાનિરોધા રૂપનિરોધોતિ પચ્ચયનિરોધટ્ઠેન રૂપક્ખન્ધસ્સ વયં પસ્સતિ. તણ્હાનિરોધા…પે… કમ્મનિરોધા…પે… આહારનિરોધા રૂપનિરોધોતિ પચ્ચયનિરોધટ્ઠેન રૂપક્ખન્ધસ્સ વયં પસ્સતિ. વિપરિણામલક્ખણં પસ્સન્તોપિ રૂપક્ખન્ધસ્સ વયં પસ્સતિ. રૂપક્ખન્ધસ્સ વયં પસ્સન્તો ઇમાનિ પઞ્ચ લક્ખણાનિ પસ્સતિ. અવિજ્જાનિરોધા…પે… તણ્હાનિરોધા…પે… ફસ્સનિરોધા વેદનાનિરોધોતિ પચ્ચયનિરોધટ્ઠેન વેદનાક્ખન્ધસ્સ વયં પસ્સતિ. વિપરિણામલક્ખણં પસ્સન્તોપિ વેદનાક્ખન્ધસ્સ વયં પસ્સતી. વેદનાક્ખન્ધસ્સ વયં પસ્સન્તો ઇમાનિ પઞ્ચ લક્ખણાનિ પસ્સતિ’’તિઆદિના નયેન એકેકસ્મિં ખન્ધે પઞ્ચ પઞ્ચ કત્વા વુત્તાનિ પઞ્ચવીસતિ વયલક્ખણાનિ પસ્સતિ. પેસિતત્તોતિ નિબ્બાનં પતિ પેસિતચિત્તો. કથયન્તીતિ તથાવિધં ભિક્ખું બુદ્ધાદયો અરિયા આચિક્ખન્તિ.

યતં ચરેતિ વાયમમાનો ચરેય્ય, ચઙ્કમનાદિવસેન ગમનં કપ્પેન્તોપિ ‘‘અનુપ્પન્નાનં પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં અનુપ્પાદાય છન્દં જનેતિ વાયમતી’’તિઆદિના (વિભ. ૪૩૨) નયેન વુત્તપ્પધાનવીરિયં કરોન્તો ઘટેન્તો વાયમન્તો યથા અકુસલધમ્મા પહીયન્તિ, કુસલધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ, એવં ગમનં કપ્પેય્યાતિ અત્થો. એસ નયો સેસેસુપિ. યતમેનં પસારયેતિ એતં પસારેતબ્બં હત્થપાદાદિં યતં યતમાનો યથાવુત્તવીરિયસમઙ્ગી હુત્વા પસારેય્ય, સબ્બત્થ પધાનં ન જહેય્યાતિ અધિપ્પાયો.

ઇદાનિ યથા પટિપજ્જન્તો યતં યતન્તો નામ હોતિ, તં પટિપદં દસ્સેતું ‘‘ઉદ્ધ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઉદ્ધન્તિ ઉપરિ. તિરિયન્તિ પરિતો, પુરત્થિમદિસાદિવસેન સમન્તતો દિસાભાગેસૂતિ અત્થો. અપાચીનન્તિ હેટ્ઠા. યાવતા જગતો ગતીતિ યત્તકા સત્તસઙ્ખારભેદસ્સ લોકસ્સ પવત્તિ, તત્થ સબ્બત્થાતિ અત્થો. એત્તાવતા અનવસેસતા સમ્મસનઞાણસ્સ વિસયં સઙ્ગહેત્વા દસ્સેતિ. સમવેક્ખિતાતિ સમા હેતુના ઞાયેન અવેક્ખિતા, અનિચ્ચાદિવસેન વિપસ્સિતાતિ વુત્તં હોતિ. ધમ્માનન્તિ સત્તસુઞ્ઞાનં. ખન્ધાનન્તિ રૂપાદીનં પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં. ઉદયબ્બયન્તિ ઉદયઞ્ચ વયઞ્ચ. ઇદં વુત્તં હોતિ – ઉપરિ તિરિયં અધોતિ તિધા સઙ્ગહિતે સબ્બસ્મિં લોકે અતીતાદિભેદભિન્નાનં પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધસઙ્ખાતાનં સબ્બેસં રૂપારૂપધમ્માનં અનિચ્ચાદિસમ્મસનાધિગતેન ઉદયબ્બયઞાણેન પઞ્ચવીસતિયા આકારેહિ ઉદયં, પઞ્ચવીસતિયા આકારેહિ વયં સમવેક્ખિતા સમનુપસ્સિતા ભવેય્યાતિ.

ચેતોસમથસામીચિન્તિ ચિત્તસંકિલેસાનં અચ્ચન્તવૂપસમનતો ચેતોસમથસઙ્ખાતસ્સ અરિયમગ્ગસ્સ અનુચ્છવિકં પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિં. સિક્ખમાનન્તિ પટિપજ્જમાનં ભાવેન્તં ઞાણપરમ્પરા નિબ્બત્તેન્તં. સદાતિ સબ્બકાલં રત્તિઞ્ચેવ દિવા ચ. સતન્તિ ચતુસમ્પજઞ્ઞસમન્નાગતાય સતિયા સતોકારી. એવમ્પેત્થ ગાથાવણ્ણના દટ્ઠબ્બા. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

સીલસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.