૨. ચરવગ્ગો

૧. ચરસુત્તવણ્ણના

૧૧. દુતિયસ્સ પઠમે ચરતોતિ ગચ્છન્તસ્સ, ચઙ્કમન્તસ્સ વા. ઉપ્પજ્જતિ કામવિતક્કો વાતિ વત્થુકામેસુ અવીતરાગતાય તાદિસે પચ્ચયે કામપટિસંયુત્તો વા વિતક્કો ઉપ્પજ્જતિ ચે, યદિ ઉપ્પજ્જતિ. બ્યાપાદવિતક્કો વા વિહિંસાવિતક્કો વાતિ આઘાતવિનયે વિસેસેન ચિત્તસ્સ અદમિતત્તા આઘાતનિમિત્તે બ્યાપાદપટિસંયુત્તો વા વિતક્કો, લેડ્ડુદણ્ડાદીતિ પરહિંસનવસેન વિહિંસાપટિસંયુત્તો વા વિતક્કો ઉપ્પજ્જતિ ચેતિ સમ્બન્ધો. તં ચે ભિક્ખુ અધિવાસેતીતિ તં યથાવુત્તં કામવિતક્કાદિં યથાપચ્ચયં અત્તનો ચિત્તે ઉપ્પન્નં ‘‘ઇતિપાયં વિતક્કો પાપકો, ઇતિપિ અકુસલો, ઇતિપિ સાવજ્જો, સો ચ ખો અત્તબ્યાબાધાય સંવત્તતી’’તિઆદિના નયેન પચ્ચવેક્ખણાય અભાવતો અધિવાસેતિ અત્તનો ચિત્તં આરોપેત્વા વાસેતિ. અધિવાસેન્તોયેવ ચ નપ્પજહતિ તદઙ્ગાદિપ્પહાનવસેન ન પટિનિસ્સજ્જતિ. તતો એવ ચ ન વિનોદેતિ અત્તનો ચિત્તસન્તાનતો ન નુદતિ ન નીહરતિ. તથા અવિનોદનતો ન બ્યન્તીકરોતિ ન વિગતન્તં કરોતિ. આતાપી પહિતત્તો યથા તેસં અન્તોપિ નાવસિસ્સતિ અન્તમસો ભઙ્ગમત્તમ્પિ, એવં કરોતિ, અયં પન તથા ન કરોતીતિ અત્થો. તથાભૂતો પન ન અનભાવં ગમેતિ અનુ અનુ અભાવં ન ગમેતિ. ન પજહતિ ચે, ન વિનોદેતિ ચેતિ ઇતિઆદિના ચે-સદ્દં યોજેત્વા અત્થો વેદિતબ્બો.

એવંભૂતોતિ એવં કામવિતક્કાદીહિ પાપવિતક્કેહિ સમઙ્ગિભૂતો. અનાતાપીતિ કિલેસાનં આતાપયિકસ્સ વીરિયસ્સ અભાવેન અનાતાપી. પાપુત્રાસલક્ખણસ્સ ઓત્તપ્પસ્સ અભાવેન અનોત્તાપી. સતતં સમિતં સબ્બકાલં નિરન્તરં. કુસીતો હીનવીરિયોતિ કુસલેહિ ધમ્મેહિ પરિહાપયિત્વા અકુસલપક્ખે કુચ્છિતં સીદનતો કોસજ્જસમન્નાગમેન ચ કુસીતો, સમ્મપ્પધાનવીરિયાભાવેન હીનવીરિયો વીરિયવિરહિતોતિ વુચ્ચતિ કથીયતિ. ઠિતસ્સાતિ ગમનં ઉપચ્છિન્દિત્વા તિટ્ઠતો. સયનઇરિયાપથસ્સ વિસેસતો કોસજ્જપક્ખિકત્તા યથા તંસમઙ્ગિનો ભાવિતત્તા સમ્ભવન્તિ, તં દસ્સેતું ‘‘જાગરસ્સા’’તિ વુત્તં.

સુક્કપક્ખે તઞ્ચે ભિક્ખુ નાધિવાસેતીતિ આરદ્ધવીરિયસ્સપિ વિહરતો અનાદિમતિ સંસારે ચિરકાલભાવિતત્તા તથારૂપપચ્ચયસમાયોગે સતિસમ્મોસેન વા કામવિતક્કાદિ ઉપ્પજ્જતિ ચે, તં ભિક્ખુ અત્તનો ચિત્તં આરોપેત્વા ન વાસેતિ, અબ્ભન્તરે ન વાસેતીતિ અત્થો. અનધિવાસેન્તો કિં કરોતિ? પજહતિ છડ્ડેતિ. કિં કચવરં વિય પિટકેનાતિ? ન, અપિચ ખો તં વિનોદેતિ નુદતિ નીહરતિ. કિં બલિબદ્દં વિય પતોદેનાતિ? ન, અથ ખો બ્યન્તીકરોતિ વિગતન્તં કરોતિ, યથા તેસં અન્તોપિ નાવસિસ્સતિ અન્તમસો ભઙ્ગમત્તમ્પિ, તથા તે કરોતિ. કથં પન તે તથા કરોતિ? અનભાવં ગમેતિ અનુ અનુ અભાવં ગમેતિ, વિક્ખમ્ભનપ્પહાનેન યથા સુવિક્ખમ્ભિતા હોન્તિ, તથા ને કરોતીતિ વુત્તં હોતિ.

એવંભૂતોતિઆદીસુ એવં કામવિતક્કાદીનં અનધિવાસેન સુવિસુદ્ધાસયો સમાનો તાય ચ આસયસમ્પત્તિયા તન્નિમિત્તાય ચ પયોગસમ્પત્તિયા પરિસુદ્ધસીલો ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો ભોજને મત્તઞ્ઞૂ સતિસમ્પજઞ્ઞેન સમન્નાગતો જાગરિયં અનુયુત્તો તદઙ્ગાદિવસેન કિલેસાનં આતાપનલક્ખણેન વીરિયેન સમન્નાગતત્તા આતાપી. સબ્બસો પાપુત્રાસેન સમન્નાગતત્તા ઓત્તાપી સતતં રત્તિન્દિવં. સમિતં નિરન્તરં સમથવિપસ્સનાનુયોગવસેન ચતુબ્બિધસમ્મપ્પધાનસિદ્ધિયા આરદ્ધવીરિયો પહિતત્તો. નિબ્બાનં પતિ પેસિતચિત્તોતિ વુચ્ચતિ કથીયતીતિ અત્થો.

ગાથાસુ ગેહનિસ્સિતન્તિ એત્થ ગેહવાસીહિ અપરિચ્ચત્તત્તા ગેહવાસિસભાવત્તા ગેહધમ્મત્તા વા ગેહં વુચ્ચતિ વત્થુકામો. અથ વા ગેહપ્પટિબદ્ધભાવતો, કિલેસકામાનં નિવાસટ્ઠાનભાવતો વા ગેહાતિ વુચ્ચન્તિ, તંવત્થુકત્તા કામવિતક્કાદિ ગેહનિસ્સિતં નામ. કુમ્મગ્ગપટિપન્નોતિ યસ્મા અરિયમગ્ગસ્સ ઉપ્પથભાવતો અભિજ્ઝાદયો તદેકટ્ઠધમ્મા ચ કુમ્મગ્ગો, તસ્મા કામવિતક્કાદિબહુલો કુમ્મગ્ગપટિપન્નો. મોહનેય્યેસુ મુચ્છિતોતિ મોહસંવત્તનિયેસુ રૂપાદીસુ મુચ્છિતો સમ્મત્તો અજ્ઝોપન્નો. સમ્બોધિન્તિ અરિયમગ્ગઞાણં. ફુટ્ઠન્તિ ફુસિતું પત્તું પાપો સો તાદિસો મિચ્છાસઙ્કપ્પગોચરો પુગ્ગલો અભબ્બો, ન કદાચિ તં પાપુણાતીતિ અત્થો.

વિતક્કં સમયિત્વાનાતિ યથાવુત્તં મિચ્છાવિતક્કં પટિસઙ્ખાનભાવનાબલેન વૂપસમેત્વા. વિતક્કૂપસમે રતોતિ નવન્નમ્પિ મહાવિતક્કાનં અચ્ચન્તૂપસમભૂતે અરહત્તે, નિબ્બાને એવ વા અજ્ઝાસયેન રતો અભિરતો. ભબ્બો સોતિ સો યથાવુત્તો સમ્માપટિપજ્જમાનો પુગ્ગલો પુબ્બભાગે સમથવિપસ્સનાબલેન સબ્બવિતક્કે યથારહં તદઙ્ગાદિવસેન વૂપસમેત્વા ઠિતો વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા મગ્ગપટિપાટિયા અરહત્તમગ્ગઞાણસઙ્ખાતં નિબ્બાનસઙ્ખાતઞ્ચ અનુત્તરં સમ્બોધિં ફુટ્ઠું અધિગન્તું ભબ્બો અરહા. એવમેત્થ પાળિવણ્ણના વેદિતબ્બા.

ચરસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સીલસુત્તવણ્ણના

૧૨. દુતિયે સમ્પન્નસીલાતિ એત્થ તિવિધં સમ્પન્નં પરિપુણ્ણસમઙ્ગિમધુરવસેન. તત્થ –

‘‘સમ્પન્નં સાલિકેદારં, સુવા ભુઞ્જન્તિ કોસિય;

પટિવેદેમિ તે બ્રહ્મે, ન ને વારેતુમુસ્સહે’’તિ. (જા. ૧.૧૪.૧) –

ઇદં પરિપુણ્ણસમ્પન્નં નામ. ‘‘ઇમિના પાતિમોક્ખસંવરેન ઉપેતો હોતિ સમુપેતો ઉપાગતો સમુપાગતો ઉપપન્નો સમ્પન્નો સમન્નાગતો’’તિ (વિભ. ૫૧૧) ઇદં સમઙ્ગિસમ્પન્નં નામ. ‘‘ઇમિસ્સા, ભન્તે, મહાપથવિયા હેટ્ઠિમતલં સમ્પન્નં, સેય્યથાપિ ખુદ્દમધું અનીલકં, એવમસ્સાદ’’ન્તિ (પારા. ૧૭) ઇદં મધુરસમ્પન્નં નામ. ઇધ પરિપુણ્ણસમ્પન્નવસેન અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘સમ્પન્નસીલાતિ પરિપુણ્ણસીલા’’તિ આહ. સમઙ્ગિસમ્પન્નવસેનપિ અત્થો યુજ્જતિયેવ, તસ્મા સમ્પન્નસીલાતિ પરિપુણ્ણસીલા હુત્વાતિપિ સીલસમઙ્ગિનો હુત્વાતિપિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. તત્થ સીલસ્સ અનવસેસસમાદાનેન અખણ્ડાદિભાવપ્પત્તિયા પરિપુણ્ણસીલા, સમાદાનતો પટ્ઠાય અવિચ્છિન્દનતો સીલસમઙ્ગિનો. સમાદાનવતો હિ અચ્ચન્તવિરોધિધમ્માનુપ્પત્તિયા સીલસમઙ્ગિતા વેદિતબ્બા, ચેતનાદીનં પન સીલનલક્ખણાનં ધમ્માનં પવત્તિલક્ખણેન વત્તબ્બમેવ નત્થિ.

તત્થ ‘‘પરિપુણ્ણસીલા’’તિ ઇમિના અત્થેન ખેત્તદોસવિગમેન ખેત્તપારિપૂરી વિય સીલદોસવિગમેન સીલપારિપૂરી વુત્તા હોતિ. યથા હિ ખેત્તં બીજખણ્ડં, વપ્પખણ્ડં, ઉદકખણ્ડં, ઊસખણ્ડન્તિ ચતુદોસસમન્નાગતં અપરિપૂરં હોતિ. તત્થ બીજખણ્ડં નામ યત્થ અન્તરન્તરા બીજાનિ ખણ્ડાનિ વા પૂતીનિ વા હોન્તિ, તાનિ યત્થ પતન્તિ, તત્થ સસ્સં ન ઉટ્ઠેતિ, ખેત્તં ખણ્ડં હોતિ, અપરિપૂરં હોતીતિ અત્થો. વપ્પખણ્ડં નામ યત્થ અકુસલો બીજાનિ વપન્તો અન્તરન્તરા નિપાતેતિ. એવઞ્હિ સબ્બત્થ સસ્સં ન ઉટ્ઠેતિ, ખેત્તં ખણ્ડં હોતિ. ઉદકખણ્ડં નામ યત્થ કત્થચિ ઉદકં અતિબહું વા હોતિ, ન વા હોતિ. તત્રાપિ હિ સસ્સાનિ ન ઉટ્ઠેન્તિ, ખેત્તં ખણ્ડં હોતિ. ઊસખણ્ડં નામ યત્થ કસ્સકો કિસ્મિઞ્ચિ પદેસે નઙ્ગલેન ભૂમિં ચત્તારો પઞ્ચ વારે કસન્તો અતિગમ્ભીરં કરોતિ, તતો ઊસં ઉપ્પજ્જતિ. તત્રાપિ હિ સસ્સં ન ઉટ્ઠેતિ, ખેત્તં ખણ્ડં હોતિ, તાદિસઞ્ચ ખેત્તં ન મહપ્ફલં હોતિ ન મહાનિસંસં. તત્રાપિ બહુમ્પિ વપિત્વા અપ્પં લભતિ. ઇમેસં પન ચતુન્નં દોસાનં વિગમા ખેત્તં પરિપુણ્ણં હોતિ, તાદિસઞ્ચ ખેત્તં મહપ્ફલં હોતિ મહાનિસંસં. એવમેવ ખણ્ડં, છિદ્દં, સબલં, કમ્માસન્તિ ચતુદોસસમન્નાગતં સીલં અપરિપૂરં હોતિ, તાદિસઞ્ચ સીલં ન મહપ્ફલં હોતિ ન મહાનિસંસં. ઇમેસં પન ચતુન્નં દોસાનં વિગમા સીલં પરિપુણ્ણં હોતિ, તાદિસઞ્ચ સીલં મહપ્ફલં હોતિ મહાનિસંસં.

‘‘સીલસમઙ્ગિનો’’તિ ઇમિના પનત્થેન સીલેન સમઙ્ગિભૂતા સમોધાનગતા સમન્નાગતા હુત્વા વિહરથાતિ ઇદમેવ વુત્તં હોતિ. તત્થ દ્વીહિ કારણેહિ સમ્પન્નસીલતા હોતિ સીલવિપત્તિયા આદીનવદસ્સનેન, સીલસમ્પત્તિયા ચ આનિસંસદસ્સનેન. તદુભયમ્પિ વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૪) વિત્થારિતં. તત્થ ‘‘સમ્પન્નસીલાતિ એત્તાવતા ચ કિર ભગવા ચતુપારિસુદ્ધિસીલં ઉદ્દિસિત્વા ‘પાતિમોક્ખસંવરસંવુતા’તિ ઇમિના તત્થ જેટ્ઠકસીલં વિત્થારેત્વા દસ્સેતી’’તિ દિવાવિહારવાસી સુમત્થેરો આહ. અન્તેવાસિકો પનસ્સ તેપિટકચૂળનાગત્થેરો આહ – ‘‘ઉભયત્થાપિ પાતિમોક્ખસંવરો ભગવતા વુત્તો, પાતિમોક્ખસંવરોયેવ હિ સીલં, ઇતરાનિ પન તીણિ સીલન્તિ વુત્તટ્ઠાનં નામ અત્થી’’તિ વત્વા તં અનનુજાનન્તો આહ – ‘‘ઇન્દ્રિયસંવરો નામ છદ્વારરક્ખામત્તકમેવ, આજીવપારિસુદ્ધિ ધમ્મેન સમેન પચ્ચયુપ્પત્તિમત્તકં, પચ્ચયનિસ્સિતં પટિલદ્ધપચ્ચયે ઇદમત્થન્તિ પચ્ચવેક્ખિત્વા પરિભુઞ્જનમત્તકં. નિપ્પરિયાયેન પાતિમોક્ખસંવરોવ સીલં. યસ્સ સો ભિન્નો, અયં છિન્નસીસો વિય પુરિસો હત્થપાદે, સેસાનિ રક્ખિસ્સતીતિ ન વત્તબ્બો. યસ્સ પન સો અરોગો, અયં અચ્છિન્નસીસો વિય પુરિસો જીવિતં, સેસાનિ પુન પાકતિકાનિ કત્વા રક્ખિતું સક્કોતિ. તસ્મા ‘સમ્પન્નસીલા’તિ ઇમિના પાતિમોક્ખસંવરં ઉદ્દિસિત્વા ‘સમ્પન્નપાતિમોક્ખા’તિ તસ્સેવ વેવચનં વત્વા તં વિત્થારેત્વા દસ્સેન્તો ‘પાતિમોક્ખસંવરસંવુતા’તિઆદિમાહા’’તિ.

પાતિમોક્ખસંવરસીલેન સંવુતાતિ યો નં પાતિ રક્ખતિ, તં મોક્ખેતિ મોચેતિ આપાયિકાદીહિ દુક્ખેહીતિ પાતિમોક્ખન્તિ લદ્ધનામેન સિક્ખાપદસીલેન પિહિતકાયવચીદ્વારા. એવંભૂતા ચ તેન ઉપેતા સમન્નાગતા નામ હોન્તીતિ આહ ‘‘ઉપેતા હુત્વા’’તિ. આચારેન ચ ગોચરેન ચ સમ્પન્નાતિ કાયિકવાચસિકઅવીતિક્કમસઙ્ખાતેન આચારેન, ન-વેસિયગોચરતાદિસઙ્ખાતેન ગોચરેન ચ સમ્પન્ના, સમ્પન્નઆચારગોચરાતિ અત્થો. અણુપ્પમાણેસૂતિ અતિપરિત્તકેસુ અનાપત્તિગમનીયેસુ. દુક્કટદુબ્ભાસિતમત્તેસૂતિ અપરે. દોસેસૂતિ ગારય્હેસુ અકુસલધમ્મેસુ. ભયતો દસ્સનસીલાતિ પરમાણુમત્તમ્પિ વજ્જં સિનેરુપ્પમાણં વિય કત્વા ભાયનસીલા. સબ્બસિક્ખાકોટ્ઠાસેસૂતિ મૂલપઞ્ઞત્તિઅનુપઞ્ઞત્તિસબ્બત્થપઞ્ઞત્તિપદેસપઞ્ઞત્તિઆદિભેદેસુ. તં તં સમાદાતબ્બં સમાદાયાતિ યં કિઞ્ચિ સિક્ખાકોટ્ઠાસેસુ મૂલપઞ્ઞત્તિઆદિભેદેસુ સિક્ખિતબ્બં પટિપજ્જિતબ્બં પૂરિતબ્બં કાયિકં વાચસિકં વા સીલં, તં સબ્બં સમ્મા આદાય, સમ્મદેવ સક્કચ્ચં સબ્બસો ચ આદિયિત્વાતિ અત્થો.

ઉદયં પસ્સન્તો પઞ્ચવીસતિ લક્ખણાનિ પસ્સતીતિ ‘‘અવિજ્જાસમુદયા રૂપસમુદયોતિ પચ્ચયસમુદયટ્ઠેન રૂપક્ખન્ધસ્સ ઉદયં પસ્સતિ. તણ્હાસમુદયા…પે… કમ્મસમુદયા…પે… આહારસમુદયા રૂપસમુદયોતિ પચ્ચયસમુદયટ્ઠેન રૂપક્ખન્ધસ્સ ઉદયં પસ્સતિ. નિબ્બત્તિલક્ખણં પસ્સન્તોપિ રૂપક્ખન્ધસ્સ ઉદયં પસ્સતિ. રૂપક્ખન્ધસ્સ ઉદયં પસ્સન્તો ઇમાનિ પઞ્ચ લક્ખણાનિ પસ્સતિ. તથા અવિજ્જાસમુદયા વેદનાસમુદયોતિ પચ્ચયસમુદયટ્ઠેન વેદનાક્ખન્ધસ્સ ઉદયં પસ્સતિ. તણ્હાસમુદયા…પે… કમ્મસમુદયા…પે… ફસ્સસમુદયા વેદનાસમુદયોતિ પચ્ચયસમુદયટ્ઠેન વેદનાક્ખન્ધસ્સ ઉદયં પસ્સતિ. નિબ્બત્તિલક્ખણં પસ્સન્તોપિ વેદનાક્ખન્ધસ્સ ઉદયં પસ્સતિ. વેદનાક્ખન્ધસ્સ ઉદયં પસ્સન્તો ઇમાનિ પઞ્ચ લક્ખણાનિ પસ્સતી’’તિઆદિના નયેન એકેકસ્મિં ખન્ધે પઞ્ચ પઞ્ચ કત્વા વુત્તાનિ પઞ્ચવીસતિ ઉદયલક્ખણાનિ પસ્સતિ.

વયં પસ્સન્તો પઞ્ચવીસતિ લક્ખણાનિ પસ્સતીતિ ‘‘અવિજ્જાનિરોધા રૂપનિરોધોતિ પચ્ચયનિરોધટ્ઠેન રૂપક્ખન્ધસ્સ વયં પસ્સતિ. તણ્હાનિરોધા…પે… કમ્મનિરોધા…પે… આહારનિરોધા રૂપનિરોધોતિ પચ્ચયનિરોધટ્ઠેન રૂપક્ખન્ધસ્સ વયં પસ્સતિ. વિપરિણામલક્ખણં પસ્સન્તોપિ રૂપક્ખન્ધસ્સ વયં પસ્સતિ. રૂપક્ખન્ધસ્સ વયં પસ્સન્તો ઇમાનિ પઞ્ચ લક્ખણાનિ પસ્સતિ. અવિજ્જાનિરોધા…પે… તણ્હાનિરોધા…પે… ફસ્સનિરોધા વેદનાનિરોધોતિ પચ્ચયનિરોધટ્ઠેન વેદનાક્ખન્ધસ્સ વયં પસ્સતિ. વિપરિણામલક્ખણં પસ્સન્તોપિ વેદનાક્ખન્ધસ્સ વયં પસ્સતી. વેદનાક્ખન્ધસ્સ વયં પસ્સન્તો ઇમાનિ પઞ્ચ લક્ખણાનિ પસ્સતિ’’તિઆદિના નયેન એકેકસ્મિં ખન્ધે પઞ્ચ પઞ્ચ કત્વા વુત્તાનિ પઞ્ચવીસતિ વયલક્ખણાનિ પસ્સતિ. પેસિતત્તોતિ નિબ્બાનં પતિ પેસિતચિત્તો. કથયન્તીતિ તથાવિધં ભિક્ખું બુદ્ધાદયો અરિયા આચિક્ખન્તિ.

યતં ચરેતિ વાયમમાનો ચરેય્ય, ચઙ્કમનાદિવસેન ગમનં કપ્પેન્તોપિ ‘‘અનુપ્પન્નાનં પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં અનુપ્પાદાય છન્દં જનેતિ વાયમતી’’તિઆદિના (વિભ. ૪૩૨) નયેન વુત્તપ્પધાનવીરિયં કરોન્તો ઘટેન્તો વાયમન્તો યથા અકુસલધમ્મા પહીયન્તિ, કુસલધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ, એવં ગમનં કપ્પેય્યાતિ અત્થો. એસ નયો સેસેસુપિ. યતમેનં પસારયેતિ એતં પસારેતબ્બં હત્થપાદાદિં યતં યતમાનો યથાવુત્તવીરિયસમઙ્ગી હુત્વા પસારેય્ય, સબ્બત્થ પધાનં ન જહેય્યાતિ અધિપ્પાયો.

ઇદાનિ યથા પટિપજ્જન્તો યતં યતન્તો નામ હોતિ, તં પટિપદં દસ્સેતું ‘‘ઉદ્ધ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઉદ્ધન્તિ ઉપરિ. તિરિયન્તિ પરિતો, પુરત્થિમદિસાદિવસેન સમન્તતો દિસાભાગેસૂતિ અત્થો. અપાચીનન્તિ હેટ્ઠા. યાવતા જગતો ગતીતિ યત્તકા સત્તસઙ્ખારભેદસ્સ લોકસ્સ પવત્તિ, તત્થ સબ્બત્થાતિ અત્થો. એત્તાવતા અનવસેસતા સમ્મસનઞાણસ્સ વિસયં સઙ્ગહેત્વા દસ્સેતિ. સમવેક્ખિતાતિ સમા હેતુના ઞાયેન અવેક્ખિતા, અનિચ્ચાદિવસેન વિપસ્સિતાતિ વુત્તં હોતિ. ધમ્માનન્તિ સત્તસુઞ્ઞાનં. ખન્ધાનન્તિ રૂપાદીનં પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં. ઉદયબ્બયન્તિ ઉદયઞ્ચ વયઞ્ચ. ઇદં વુત્તં હોતિ – ઉપરિ તિરિયં અધોતિ તિધા સઙ્ગહિતે સબ્બસ્મિં લોકે અતીતાદિભેદભિન્નાનં પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધસઙ્ખાતાનં સબ્બેસં રૂપારૂપધમ્માનં અનિચ્ચાદિસમ્મસનાધિગતેન ઉદયબ્બયઞાણેન પઞ્ચવીસતિયા આકારેહિ ઉદયં, પઞ્ચવીસતિયા આકારેહિ વયં સમવેક્ખિતા સમનુપસ્સિતા ભવેય્યાતિ.

ચેતોસમથસામીચિન્તિ ચિત્તસંકિલેસાનં અચ્ચન્તવૂપસમનતો ચેતોસમથસઙ્ખાતસ્સ અરિયમગ્ગસ્સ અનુચ્છવિકં પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિં. સિક્ખમાનન્તિ પટિપજ્જમાનં ભાવેન્તં ઞાણપરમ્પરા નિબ્બત્તેન્તં. સદાતિ સબ્બકાલં રત્તિઞ્ચેવ દિવા ચ. સતન્તિ ચતુસમ્પજઞ્ઞસમન્નાગતાય સતિયા સતોકારી. એવમ્પેત્થ ગાથાવણ્ણના દટ્ઠબ્બા. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

સીલસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પધાનસુત્તવણ્ણના

૧૩. તતિયે ઉત્તમવીરિયાનીતિ સેટ્ઠવીરિયાનિ વિસિટ્ઠસ્સ અત્થસ્સ સાધનતો. મારો ધિય્યતિ એત્થાતિ મારધેય્યં, કિલેસમારસ્સ પવત્તિટ્ઠાનભૂતં, તં તેભૂમકવટ્ટન્તિ આહ ‘‘તેભૂમકવટ્ટસઙ્ખાતં મારધેય્ય’’ન્તિ. જાતિમરણતો જાતં ભયં જાતિમરણભયં, જાતિમરણમેવ વા ભયહેતુતો ભયન્તિ જાતિમરણભયં. તેનાહ ‘‘જાતિઞ્ચ મરણઞ્ચ…પે… ભયસ્સા’’તિ સેસં ઉત્તાનમેવ.

પધાનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. સંવરસુત્તવણ્ણના

૧૪. ચતુત્થે સંવરાદીનં સાધનવસેન પદહતિ એતેહીતિ પધાનાનિ. સંવરન્તસ્સ ઉપ્પન્નવીરિયન્તિ યથા અભિજ્ઝાદયો ન ઉપ્પજ્જન્તિ, એવં સતિયા ઉપટ્ઠાને ચક્ખાદીનં પિદહને અનલસસ્સ ઉપ્પન્નવીરિયં. પજહન્તસ્સાતિ વિનોદેન્તસ્સ. ઉપ્પન્નવીરિયન્તિ તસ્સેવ પહાનસ્સ સાધનવસેન પવત્તવીરિયં. ભાવેન્તસ્સ ઉપ્પન્નવીરિયન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. સમાધિનિમિત્તન્તિ સમાધિ એવ. પુરિમુપ્પન્નસમાધિ હિ પરતો ઉપ્પજ્જનકસમાધિસ્સ કારણં હોતીતિ ‘‘સમાધિનિમિત્ત’’ન્તિ વુત્તં.

ઉપધિવિવેકત્તાતિ ખન્ધૂપધિઆદિઉપધીહિ વિવિત્તત્તા વિનિસ્સટત્તા. તં આગમ્માતિ તં નિબ્બાનં મગ્ગેન અધિગમહેતુ. રાગાદયો વિરજ્જન્તિ એત્થ, એતેનાતિ વિરાગો. એવં નિરોધોપિ દટ્ઠબ્બો. યસ્મા ઇધ બોજ્ઝઙ્ગમિસ્સકવસેન ઇચ્છિતા, તસ્મા ‘‘આરમ્મણવસેન વા અધિગન્તબ્બવસેન વા’’તિ વુત્તં. તત્થ અધિગન્તબ્બવસેનાતિ તન્નિન્નતાવસેન. વોસ્સગ્ગપરિણામિન્તિ વોસ્સગ્ગવસેન પરિણામિતં પરિચ્ચજનવસેન ચેવ પક્ખન્દનવસેન ચ પરિણામનસીલં. તેનાહ ‘‘દ્વે વોસ્સગ્ગા’’તિઆદિ. ખન્ધાનં પરિચ્ચજનં નામ તપ્પટિબદ્ધકિલેસપ્પહાનવસેનાતિ યેનાકારેન વિપસ્સના કિલેસે પજહતિ, તેનેવાકારેન તન્નિમિત્તક્ખન્ધે ચ પજહતીતિ વત્તબ્બતં અરહતીતિ આહ ‘‘વિપસ્સના…પે… પરિચ્ચજતી’’તિ. યસ્મા વિપસ્સના વુટ્ઠાનગામિનિભાવં પાપુણન્તી નિન્નપોણપબ્ભારભાવેન એકંસતો નિબ્બાનં પક્ખન્દતીતિ વત્તબ્બતં લભતિ, મગ્ગો ચ સમુચ્છેદવસેન કિલેસે ખન્ધે ચ રાગં પરિચ્ચજતિ, તસ્મા યથાક્કમં વિપસ્સનામગ્ગાનં વસેન પક્ખન્દનપરિચ્ચાગવોસ્સગ્ગા વેદિતબ્બા. વોસગ્ગત્થાયાતિ પરિચ્ચાગવોસ્સગ્ગત્થાય ચેવ પક્ખન્દનવોસ્સગ્ગત્થાય ચ. પરિણમતીતિ પરિચ્ચજતિ. તં પન પરિણામનં વુટ્ઠાનગામિનિભાવપ્પત્તિયા ચેવ અરિયમગ્ગભાવપ્પત્તિયા ચ ઇચ્છિતન્તિ આહ ‘‘વિપસ્સનાભાવઞ્ચ મગ્ગભાવઞ્ચ પાપુણાતી’’તિ. સેસપદેસૂતિ ‘‘ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતી’’તિઆદીસુ સેસસમ્બોજ્ઝઙ્ગકોટ્ઠાસેસુ.

ભદ્દકન્તિ અભદ્દકાનં નીવરણાદિપાપધમ્માનં વિક્ખમ્ભનેન રાગવિગમનેન એકન્તહિતત્તા દુલ્લભત્તા ચ ભદ્દકં સુન્દરં. ન હિ અઞ્ઞં સમાધિનિમિત્તં એવં દુલ્લભં રાગસ્સ ઉજુવિપચ્ચનીકભૂતં અત્થિ. અનુરક્ખતીતિ એત્થ અનુરક્ખના નામ અધિગતસમાધિતો યથા પરિહાનિ ન હોતિ, એવં પટિપત્તિસાસન-તપ્પટિપક્ખવિગમનેનાતિ આહ ‘‘સમાધી’’તિઆદિ. અટ્ઠિકસઞ્ઞાદિકાતિ અટ્ઠિકજ્ઝાનાદિકા. સઞ્ઞાસીસેન હિ ઝાનં વદતિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

સંવરસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. પઞ્ઞત્તિસુત્તવણ્ણના

૧૫. પઞ્ચમે અત્તભાવો એતેસં અત્થીતિ અત્તભાવિનો, તેસં અત્તભાવીનં. તેનાહ ‘‘અત્તભાવવન્તાન’’ન્તિ. યાવ છત્તિંસાય ઇન્દાનં આયુપ્પમાણં, તાવ પણીતે કામે પરિભુઞ્જીતિ મન્ધાતુરાજા કિર એકદિવસં અત્તનો પરિણાયકરતનં પુચ્છિ – ‘‘અત્થિ નુ ખો મનુસ્સલોકતો રમણીયતરં ઠાન’’ન્તિ. કસ્મા દેવ એવં ભણસિ, કિં ન પસ્સસિ ચન્દિમસૂરિયાનં આનુભાવં, નનુ એતેસં ઠાનં ઇતો રમણીયતરન્તિ? રાજા ચક્કરતનં પુરક્ખત્વા તત્થ અગમાસિ.

ચત્તારો મહારાજાનો ‘‘મન્ધાતુમહારાજા આગતો’’તિ સુત્વા ‘‘તાવમહિદ્ધિકો મહારાજા ન સક્કા યુદ્ધેન પટિબાહિતુ’’ન્તિ સકરજ્જં નિય્યાતેસું. સો તં ગહેત્વા પુન પુચ્છિ – ‘‘અત્થિ નુ ખો ઇતો રમણીયતરં ઠાન’’ન્તિ. અથસ્સ તાવતિંસભવનં કથયિંસુ. ‘‘તાવતિંસભવનં, દેવ, રમણીયં, તત્થ સક્કસ્સ દેવરઞ્ઞો ઇમે ચત્તારો મહારાજાનો પારિચારિકા દોવારિકભૂમિયં તિટ્ઠન્તિ. સક્કો દેવરાજા મહિદ્ધિકો મહાનુભાવો. તસ્સિમાનિ ઉપભોગટ્ઠાનાનિ – યોજનસહસ્સુબ્બેધો વેજયન્તપાસાદો, પઞ્ચયોજનસતુબ્બેધા સુધમ્મદેવસભા, દિયડ્ઢયોજનસતિકો વેજયન્તરથો, તથા એરાવણો હત્થી, દિબ્બરુક્ખસહસ્સપ્પટિમણ્ડિતં નન્દનવનં, ચિત્તલતાવનં, ફારુસકવનં, યોજનસતુબ્બેધો પારિચ્છત્તકો કોવિળારો, તસ્સ હેટ્ઠા સટ્ઠિયોજનાયામા પઞ્ઞાસયોજનવિત્થારા પઞ્ચદસયોજનુબ્બેધા જયસુમનપુપ્ફવણ્ણા પણ્ડુકમ્બલસિલા, યસ્સા મુદુતાય સક્કસ્સ નિસીદતો ઉપડ્ઢકાયો અનુપ્પવિસતી’’તિ.

તં સુત્વા રાજા તત્થ ગન્તુકામો ચક્કરતનં અબ્ભુક્કિરિ. તં આકાસે ઉટ્ઠહિ સદ્ધિં ચતુરઙ્ગિનિયા સેનાય. અથ દ્વિન્નં દેવલોકાનં વેમજ્ઝતો ચક્કરતનં ઓતરિત્વા પથવિયા આસન્ને ઠાને અટ્ઠાસિ સદ્ધિં પરિણાયકરતનપ્પમુખાય ચતુરઙ્ગિનિયા સેનાય. રાજા એકકોવ અત્તનો આનુભાવેન તાવતિંસભવનં અગમાસિ. સક્કો ‘‘મન્ધાતા આગતો’’તિ સુત્વા તસ્સ પચ્ચુગ્ગમનં કત્વા ‘‘સ્વાગતં, મહારાજ, સકં, તે મહારાજ, અનુસાસ મહારાજા’’તિ વત્વા સદ્ધિં નાટકેહિ રજ્જં દ્વે ભાગે કત્વા એકં ભાગમદાસિ. રઞ્ઞો તાવતિંસભવને પતિટ્ઠિતમત્તસ્સેવ મનુસ્સગન્ધસરીરનિસ્સન્દાદિમનુસ્સભાવો વિગચ્છિ, દેવલોકે પવત્તિવિપાકદાયિનો અપરપરિયાયવેદનીયસ્સ કમ્મસ્સ કતોકાસત્તા સબ્બદા સોળસવસ્સુદ્દેસિકતામાલામિલાયનાદિદેવભાવો પાતુરહોસિ. તસ્સ સક્કેન સદ્ધિં પણ્ડુકમ્બલસિલાય નિસિન્નસ્સ અક્ખિનિમિસનમત્તેન નાનત્તં પઞ્ઞાયતિ. તં અસલ્લક્ખેન્તા દેવા સક્કસ્સ ચ તસ્સ ચ નાનત્તે મુય્હન્તિ. સો તત્થ દિબ્બસમ્પત્તિં અનુભવમાનો તદા મનુસ્સાનં અસઙ્ખ્યેય્યાયુકતાય યાવ છત્તિંસ સક્કા ઉપપજ્જિત્વા ચુતા, તાવ સક્કરજ્જં કારેત્વા ‘‘કિં મે ઇમિના ઉપડ્ઢરજ્જેના’’તિ અતિત્તો કામેહિ તતો ચવિત્વા અત્તનો ઉય્યાને પતિતો મનુસ્સલોકે ઉતુકક્ખળતાય વાતાતપેન ફુસિતગત્તો કાલમકાસિ. તેન વુત્તં ‘‘દેવલોકે પન યાવ છત્તિંસાય ઇન્દાનં આયુપ્પમાણં, તાવ પણીતે કામે પરિભુઞ્જી’’તિ.

પઞ્ઞત્તિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. સોખુમ્મસુત્તવણ્ણના

૧૬. છટ્ઠે સુખુમલક્ખણપ્પટિવિજ્ઝનકાનીતિ અનિચ્ચાદિસુખુમલક્ખણાનં પટિવિજ્ઝનકાનિ. સુખુમલક્ખણપરિગ્ગાહકઞાણેનાતિ સુખુમલક્ખણપરિગ્ગાહકેન ઞાણેન. પરતો જાનિત્વાતિ અવસવત્તનેન અઞ્ઞતો જાનિત્વા. સઙ્ખારા હિ ‘‘મા ભિજ્જિંસૂ’’તિ ઇચ્છિતાપિ ભિજ્જન્તેવ, તસ્મા તે અવસવત્તિતાય પરે નામ. સા ચ નેસં પરતા અનિચ્ચદસ્સને પાકટા હોતીતિ વુત્તં ‘‘ઇમિના હિ પદેન અનિચ્ચાનુપસ્સના કથિતા’’તિ. સેસં ઉત્તાનમેવ.

સોખુમ્મસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭-૧૦. પઠમઅગતિસુત્તાદિવણ્ણના

૧૭-૨૦. સત્તમે છન્દાગતિન્તિ એત્થ સન્ધિવસેન સરલોપોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘છન્દેન અગતિ’’ન્તિ. છન્દાતિ હેતુમ્હિ નિસ્સક્કવચનન્તિ આહ ‘‘છન્દેના’’તિ, પેમેનાતિ અત્થો. છન્દસદ્દો હેત્થ તણ્હાપરિયાયો, અકુસલચ્છન્દપરિયાયો વા. સેસેસૂતિ ‘‘દોસાગતિં ગચ્છતી’’તિઆદીસુ.

એત્થ ચ યો ‘‘અયં મે મિત્તોતિ વા, સન્દિટ્ઠોતિ વા, ઞાતકોતિ વા, લઞ્ચં વા પન મે દેતી’’તિ છન્દવસેન અસ્સામિકં સામિકં કરોતિ, અયં છન્દેન અકત્તબ્બં કરોતિ નામ. યો ‘‘અયં મે વેરી’’તિ ચિરકાલાનુબદ્ધવેરવસેન વા, તઙ્ખણુપ્પન્નકોધવસેન વા સામિકં અસ્સામિકં કરોતિ, અયં દોસેન અકત્તબ્બં કરોતિ નામ. યો પન મન્દત્તા મોમૂહત્તા યં વા તં વા અયુત્તં અકારણં વત્વા અસ્સામિકં સામિકં કરોતિ, અયં મોહેન અકત્તબ્બં કરોતિ નામ. યો પન ‘‘અયં રાજવલ્લભોતિ વા વિસમે ચોરાદિકે વિસમાનિ વા કાયદુચ્ચરિતાદીનિ સમાદાય વત્તનેન વિસમનિસ્સિતો વા, અનત્થમ્પિ મે કરેય્યા’’તિ ભીતો અસ્સામિકં સામિકં કરોતિ, અયં ભયેન અકત્તબ્બં કરોતિ નામ.

યો પન કિઞ્ચિ ભાજેન્તો ‘‘અયં મે સન્દિટ્ઠો વા સમ્ભત્તો વા’’તિ પેમવસેન અતિરેકં દેતિ, ‘‘અયં મે વેરી’’તિ દોસવસેન ઊનકં દેતિ, યો મુય્હન્તો દિન્નાદિન્નં અજાનમાનો કસ્સચિ ઊનં, કસ્સચિ અધિકં દેતિ, ‘‘અયં ઇમસ્મિં અદીયમાને મય્હં અનત્થમ્પિ કરેય્યા’’તિ સીતો કસ્સચિ અતિરેકં દેતિ, સો ચતુબ્બિધોપિ યથાનુક્કમેન છન્દાગતિઆદીનિ ગચ્છન્તો અકત્તબ્બં કરોતિ નામ.

નિહીયતિ તસ્સ યસોતિ તસ્સ અગતિગામિનો કિત્તિયસોપિ પરિવારયસોપિ નિહીયતિ પરિહાયતિ. યસ્સતિ તેન કિત્તીયતીતિ હિ યસો, કિત્તિ થુતિઘોસો. યસ્સતિ તેન પુરેચરાનુચરભાવેન પરિવારયતીતિ યસો, પરિવારો. અટ્ઠમનવમદસમાનિ ઉત્તાનત્થાનેવ.

ચરવગ્ગો દુતિયો.