૯-૧૦. તણ્હાસુત્તાદિવણ્ણના

૧૯૯-૨૦૦. નવમે તયો ભવે અજ્ઝોત્થરિત્વા ઠિતં ‘‘અજ્ઝત્તિકસ્સ ઉપાદાય અટ્ઠારસ તણ્હાવિચરિતાની’’તિઆદિના વુત્તં તં તં અત્તનો કોટ્ઠાસભૂતં જાલમેતિસ્સા અત્થીતિ જાલિની. તેનાહ ‘‘તયો વા ભવે’’તિઆદિ. તત્થ તત્થાતિ તસ્મિં તસ્મિં ભવે, આરમ્મણે વા. અપિચાતિઆદિના નિદ્દેસનયેન વિસત્તિકાપદસ્સ અત્થં દસ્સેન્તો નિદ્દેસપાળિયા એકદેસં દસ્સેતિ ‘‘વિસમૂલા’’તિઆદિના. અયઞ્હેત્થ નિદ્દેસપાળિ (મહાનિ. ૩; ચૂળનિ. મેત્તગૂમાણવપુચ્છાનિદ્દેસો ૨૨, ખગ્ગવિસાણસુત્તનિદ્દેસો ૧૨૪) –

‘‘વિસત્તિકાતિ કેનટ્ઠેન વિસત્તિકા? વિસતાતિ વિસત્તિકા, વિસટાતિ વિસત્તિકા, વિસાલાતિ વિસત્તિકા, વિસક્કતીતિ વિસત્તિકા, વિસંહરતીતિ વિસત્તિકા, વિસંવાદિકાતિ વિસત્તિકા, વિસમૂલાતિ વિસત્તિકા, વિસફલાતિ વિસત્તિકા. વિસપરિભોગાતિ વિસત્તિકા. વિસાલા વા પન સા તણ્હા રૂપે સદ્દે ગન્ધે રસે ફોટ્ઠબ્બે કુલે ગણે આવાસે લાભે યસે પસંસાય સુખે ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારે કામધાતુયા રૂપધાતુયા અરૂપધાતુયા કામભવે રૂપભવે અરૂપભવે સઞ્ઞિભવે અસઞ્ઞિભવે નેવસઞ્ઞિનાસઞ્ઞિભવે એકવોકારભવે ચતુવોકારભવે પઞ્ચવોકારભવે અતીતે અનાગતે પચ્ચુપ્પન્ને દિટ્ઠસુતમુતવિઞ્ઞાતબ્બેસુ વિસટા વિત્થતાતિ વિસત્તિકા’’તિ.

તત્થ (મહાનિ. અટ્ઠ. ૩; સં. નિ. ટી. ૧.૧.૧ ઓઘતરણસુત્તવણ્ણના) વિસતાતિ વિત્થતા રૂપાદીસુ તેભૂમકધમ્મબ્યાપનવસેન. વિસટાતિ પુરિમવચનમેવ ત-કારસ્સ ટ-કારં કત્વા વુત્તં. વિસાલાતિ વિપુલા. વિસક્કતીતિ પરિસહતિ. રત્તો હિ રાગવત્થુના પરેન તાળિયમાનોપિ સહતિ, વિપ્ફન્દનં વા ‘‘વિસક્કન’’ન્તિ વદન્તિ. વિસંહરતીતિ તથા તથા કામેસુ આનિસંસં દસ્સેન્તી વિવિધેહિ આકારેહિ નેક્ખમ્માભિમુખપ્પવત્તિતો ચિત્તં સંહરતિ સંખિપતિ. વિસં વા દુક્ખં, તં હરતિ ઉપનેતીતિ અત્થો. અનિચ્ચાદિં નિચ્ચાદિતો ગણ્હન્તી વિસંવાદિકા હોતિ. દુક્ખનિબ્બત્તકસ્સ કમ્મસ્સ હેતુભાવતો વિસમૂલા, વિસં વા દુક્ખદુક્ખાદિભૂતા વેદના મૂલં એતિસ્સાતિ વિસમૂલા. દુક્ખસમુદયત્તા વિસં ફલં એતિસ્સાતિ વિસફલા. તણ્હાય રૂપાદિકસ્સ દુક્ખસ્સ પરિભોગો હોતિ, ન અમતસ્સાતિ સા વિસપરિભોગા વુત્તા. સબ્બત્થ નિરુત્તિવસેન પદસિદ્ધિ વેદિતબ્બા. યો પનેત્થ પધાનો અત્થો, તં દસ્સેતું પુન ‘‘વિસટા વા પના’’તિઆદિ વુત્તં.

તન્તં વુચ્ચતિ (દી. નિ. ટી. ૨.૯૫ અપસાદનાવણ્ણના; સં. નિ. ટી. ૨.૨.૬૦) વત્થવિનનત્થં તન્તવાયેહિ દણ્ડકે આસઞ્ચિત્વા પસારિતસુત્તવટ્ટિ ‘‘તનીયતી’’તિ કત્વા, તં પન સુત્તં સન્તાનાકુલતાય નિદસ્સનભાવેન આકુલમેવ ગહિતન્તિ આહ ‘‘તન્તં વિય આકુલજાતો’’તિ. સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘યથા નામા’’તિઆદિ વુત્તં. સમાનેતુન્તિ પુબ્બેનાપરં સમં કત્વા આનેતું, અવિસમં ઉજું કાતુન્તિ અત્થો. તન્તમેવ વા આકુલં તન્તાકુલં, તન્તાકુલં વિય જાતો ભૂતોતિ તન્તાકુલકજાતો. વિનનતો ગુલાતિ ઇત્થિલિઙ્ગવસેન લદ્ધનામસ્સ તન્તવાયસ્સ ગુણ્ઠિકં નામ આકુલભાવેન અગ્ગતો વા મૂલતો વા દુવિઞ્ઞેય્યમેવ ખલિબદ્ધતન્તસુત્તન્તિ આહ ‘‘ગુલાગુણ્ઠિકં વુચ્ચતિ પેસકારકઞ્જિયસુત્ત’’ન્તિ.

સકુણિકાતિ પટપદસકુણિકા. સા હિ રુક્ખસાખાસુ ઓલમ્બનકુટવા હોતિ. તઞ્હિ સા કુટવં તતો તતો તિણહીરાદિકે આનેત્વા તથા વિનતિ, યથા તે પેસકારકઞ્જિયસુત્તં વિય અગ્ગેન વા અગ્ગં, મૂલેન વા મૂલં સમાનેતું વિવેચેતું વા ન સક્કા. તેનાહ ‘‘યથા’’તિઆદિ. તદુભયમ્પિ ‘‘ગુલાગુણ્ઠિક’’ન્તિ વુત્તં કઞ્જિયસુત્તં કુલાવકઞ્ચ. પુરિમનયેનેવાતિ ‘‘એવમેવ સત્તા’’તિઆદિના વુત્તનયેનેવ. કામં મુઞ્જપબ્બજતિણાનિ યથાજાતાનિપિ દીઘભાવેન પતિત્વા અરઞ્ઞટ્ઠાને અઞ્ઞમઞ્ઞં વિનન્ધિત્વા આકુલબ્યાકુલાનિ હુત્વા તિટ્ઠન્તિ, તાનિ પન ન તથા દુબ્બિવેચિયાનિ યથા રજ્જુભૂતાનીતિ દસ્સેતું ‘‘યથા તાની’’તિઆદિ વુત્તં. સેસમેત્થ હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ.

અપાયાતિ અવડ્ઢિકા, સુખેન, સુખહેતુના વા વિરહિતાતિ અત્થો. દુક્ખસ્સ ગતિભાવતોતિ આપાયિકસ્સ દુક્ખસ્સ પવત્તિટ્ઠાનભાવતો. સુખસમુસ્સયતોતિ અબ્ભુદયતો. વિનિપતિતત્તાતિ વિરૂપં નિપાતત્તા, યથા તેનત્તભાવેન સુખસમુસ્સયો ન હોતિ, એવં નિપતિતત્તા. ઇતરોતિ સંસારો. નનુ ‘‘અપાય’’ન્તિઆદિના વુત્તોપિ સંસારો એવાતિ? સચ્ચમેતં, નિરયાદીનં પન અધિમત્તદુક્ખભાવદસ્સનત્થં અપાયાદિગ્ગહણં. ગોબલીબદ્દઞાયેનાયમત્થો વેદિતબ્બો.

ખન્ધાનઞ્ચ પટિપાટીતિ પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં હેતુફલભાવેન અપરાપરપ્પવત્તિ. અબ્બોચ્છિન્નં વત્તમાનાતિ અવિચ્છેદેન વત્તમાના. તં સબ્બમ્પીતિ તં ‘‘અપાય’’ન્તિઆદિના વુત્તં સબ્બં અપાયદુક્ખઞ્ચ વટ્ટદુક્ખઞ્ચ. મહાસમુદ્દે વાતક્ખિત્તા નાવા વિયાતિ ઇદં પરિબ્ભમનટ્ઠાનસ્સ મહન્તદસ્સનત્થઞ્ચેવ પરિબ્ભમનસ્સ અનવટ્ઠિતતાદસ્સનત્થઞ્ચ ઉપમા. યન્તે યુત્તગોણો વિયાતિ ઇદં પન અવસીભાવદસ્સનત્થઞ્ચેવ દુપ્પમોક્ખભાવદસ્સનત્થઞ્ચાતિ વેદિતબ્બં.

‘‘સમૂહગ્ગાહોતિ તણ્હામાનદિટ્ઠીનં સાધારણગ્ગાહો’’તિ વદન્તિ, ‘‘ઇત્થં એવં અઞ્ઞથા’’તિ પન વિસેસં અકત્વા ગહણં સમૂહગ્ગાહોતિ દટ્ઠબ્બો. વિસેસં અકત્વાતિ ચ અનુપનિધાનં સમતો અસમતો ચ ઉપનિધાનન્તિ ઇમં વિભાગં અકત્વાતિ અત્થો. ઇત્થન્તિ હિ અનુપનિધાનં કથિતં. એવં અઞ્ઞથાતિ પન સમતો અસમતો ચ ઉપનિધાનં. અઞ્ઞં આકારન્તિ પરસન્તાનગતં આકારં.

અત્થીતિ સદા સંવિજ્જતીતિ અત્થો. સીદતીતિ નસ્સતિ. સંસયપરિવિતક્કવસેનાતિ ‘‘કિં નુ ખો અહં સિયં, ન સિય’’ન્તિ એવં પરિવિતક્કવસેન. પત્થનાકપ્પનવસેનાતિ ‘‘અપિ નામ સાધુ પનાહં સિય’’ન્તિ એવં પત્થનાય કપ્પનવસેન. સુદ્ધસીસાતિ તણ્હામાનદિટ્ઠીનં સાધારણા સીસા. ‘‘ઇત્થં એવં અઞ્ઞથા’’તિ વુત્તસ્સ વિસેસસ્સ અનિસ્સિતત્તા ‘‘સુદ્ધસીસા’’તિ વુત્તા. તત્થ દિટ્ઠિસીસેહિ દિટ્ઠિયા ગહિતાય તદવિનાભાવિની તણ્હા દસ્સિતા, ચતૂહિ સીસેહિ દ્વાદસહિ ચ સીસમૂલકેહિ માનદિટ્ઠીહિ અયમેવ તણ્હા દસ્સિતાતિ આહ ‘‘એવમેતે…પે… તણ્હાવિચરિતધમ્મા વેદિતબ્બા’’તિ. નનુ ચ માનદિટ્ઠિગ્ગાહોપિ ઇધાધિપ્પેતો, યતો ‘‘તણ્હામાનદિટ્ઠિવસેન સમૂહગ્ગાહો’’તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં, તસ્મા કથં તણ્હાવિચરિતાનીતિ ઇદં વચનં? વુચ્ચતે – દિટ્ઠિમાનેસુપિ તણ્હાવિચરિતાનીતિ વચનં અઞ્ઞમઞ્ઞં વિપ્પયોગીનં દિટ્ઠિમાનાનં તણ્હાય અવિપ્પયોગાનં તંમૂલકત્તા તપ્પધાનતાય કતન્તિ વેદિતબ્બં. દસમં ઉત્તાનમેવ.

તણ્હાસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

મહાવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચતુત્થપણ્ણાસકં નિટ્ઠિતં.