૧. ભણ્ડગામવગ્ગો

૧-૨. અનુબુદ્ધસુત્તાદિવણ્ણના

૧-૨. ચતુક્કનિપાતસ્સ પઠમે અનુબોધો પુબ્બભાગિયં ઞાણં, પટિવેધો અનુબોધેન અભિસમયો. તત્થ યસ્મા અનુબોધપુબ્બકો પટિવેધો અનુબોધેન વિના ન હોતિ. અનુબોધો હિ એકચ્ચો પટિવેધસમ્બદ્ધો, તદુભયાભાવહેતુકઞ્ચ વટ્ટે સંસરણં, તસ્મા વુત્તં પાળિયં ‘‘અનનુબોધા…પે… તુમ્હાકઞ્ચા’’તિ. પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન ભવતો ભવન્તરૂપગમનં સન્ધાવનં, અપરાપરં ચવનૂપપજ્જનવસેન સઞ્ચરણં સંસરણન્તિ આહ ‘‘ભવતો’’તિઆદિ. સન્ધાવિતસંસરિતપદાનં કમ્મસાધનતં સન્ધાયાહ ‘‘મયા ચ તુમ્હેહિ ચા’’તિ પઠમવિકપ્પે. દુતિયવિકપ્પે પન ભાવસાધનતં હદયે કત્વા ‘‘મમઞ્ચેવ તુમ્હાકઞ્ચા’’તિ યથારુતવસેનેવ વુત્તં. દીઘરજ્જુના બદ્ધસકુણં વિય રજ્જુહત્થો પુરિસો દેસન્તરં તણ્હારજ્જુના બદ્ધં સત્તસન્તાનં અભિસઙ્ખારો ભવન્તરં નેતિ એતાયાતિ ભવનેત્તિ. તેનાહ ‘‘ભવરજ્જૂ’’તિઆદી.

વટ્ટદુક્ખસ્સ અન્તકરોતિ સકલવટ્ટદુક્ખસ્સ સકસન્તાને પરસન્તાને ચ વિનાસકરો અભાવકરો. બુદ્ધચક્ખુધમ્મચક્ખુદિબ્બચક્ખુમંસચક્ખુસમન્તચક્ખુસઙ્ખાતેહિ પઞ્ચહિ ચક્ખૂહિ ચક્ખુમા. સવાસનાનં કિલેસાનં સમુચ્છિન્નત્તા સાતિસયં કિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બુતો. દુતિયં ઉત્તાનમેવ.

અનુબુદ્ધસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩-૪. પઠમખતસુત્તાદિવણ્ણના

૩-૪. તતિયે કલિન્તિ અપરાધં. વિચિનાતીતિ આચિનોતિ પસવતિ. તેન ચ કલિના સુખં ન પટિલભતીતિ તેન અપરાધેન સુખં ન વિન્દતિ. નિન્દિયપ્પસંસાય હિ પસંસિયનિન્દાય ચ સમકોવ વિપાકો. પસંસિયનિન્દાતિ ચ સમ્પન્નગુણપરિધંસનવસેન પવત્તિયા મહાસાવજ્જતાય કટુકતરવિપાકા. નિન્દિયપ્પસંસા પન કથં તાય સમવિપાકાતિ ચે? તસ્મિં અવિજ્જમાનગુણસમારોપનેન અત્તનો પરેસઞ્ચ મિચ્છાપટિપત્તિહેતુભાવતો પસંસિયેન તસ્સ સબ્ભાવકરણતો ચ. લોકેપિ હિ અસૂરં સૂરેન સમં કરોન્તો ગારય્હો હોતિ, પગેવ દુપ્પટિપન્નં સુપ્પટિપન્નેન સમં કરોન્તોતિ. સકેન ધનેનાતિ અત્તનો સાપતેય્યેન. અપ્પમત્તકોવ કલીતિ દિટ્ઠધમ્મિકત્તા સપ્પટિકારત્તા ચ અપ્પમત્તકો અપરાધો. અયં…પે… મહન્તતરો કલિ કતૂપચિતત્તા સમ્પરાયિકત્તા અપ્પટિકારત્તા ચ.

નિરબ્બુદોતિ ગણનાવિસેસો એસોતિ આહ ‘‘નિરબ્બુદગણનાયા’’તિ, સતસહસ્સં નિરબ્બુદાતિ અત્થો. નિરબ્બુદપરિમાણં પન વસ્સગણનાય એવં વેદિતબ્બં. યથેવ હિ સતં સતસહસ્સાનં કોટિ હોતિ, એવં સતં સતસહસ્સાનં કોટિયો પકોટિ નામ હોતિ, સતં સતસહસ્સાનં પકોટિયો કોટિપકોટિ, સતં સતસહસ્સકોટિપકોટિયો નહુતં, સતં સતસહસ્સનહુતાનિ નિન્નહુતં, સતં સતસહસ્સનિન્નહુતાનિ એકં અબ્બુદં, તતો વીસતિગુણિતં નિરબ્બુદં. યં અરિયે ગરહન્તો નિરયં ઉપપજ્જતીતિ અરિયે ગરહન્તો યં નિરબ્બુદસઙ્ખાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ, નિરબ્બુદોતિ ચ પાટિયેક્કો નિરયો નત્થિ, અવીચિમ્હિયેવ પન નિરબ્બુદગણનાય પચ્ચિતબ્બટ્ઠાનસ્સેતં નામં. ચતુત્થં ઉત્તાનમેવ.

પઠમખતસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. અનુસોતસુત્તવણ્ણના

૫. પઞ્ચમે અનુસોતં ગચ્છતીતિ સંસારસોતસ્સ અનુકૂલભાવેન ગચ્છતિ. પચ્ચનીકપટિપત્તિયાતિ સંસારસોતસ્સ પટિકૂલવસેન પવત્તનિબ્બિદાનુપસ્સનાદિપટિપત્તિયા. ઠિતસભાવોતિ અચલપ્પસાદાદિસમન્નાગમેન ઠિતસભાવો. અનાગામી હિ અસ્સદ્ધિયેહિ કામરાગબ્યાપાદેહિ અકમ્પનિયચિત્તતાય તમ્હા લોકા અનાવત્તિધમ્મતાય ચ ઠિતસભાવો નામ. ઓઘં તરિત્વાતિ કામોઘાદિચતુબ્બિધં ઓઘં અતિક્કમિત્વા. પરતીરં ગતોતિ નિબ્બાનપારં ગતો. બ્રાહ્મણોતિ બાહિતપાપતાય બ્રાહ્મણોતિ સઙ્ખં ગતો ખીણાસવો. તેનાહ ‘‘સેટ્ઠો નિદ્દોસો’’તિ. પઞ્ચવેરકમ્મન્તિ પાણાતિપાતાદિપઞ્ચદુચ્ચરિતં. સહાપિ દુક્ખેન સહાપિ દોમનસ્સેનાતિ કિલેસપરિયુટ્ઠાને સતિ ઉપ્પન્નેન દુક્ખદોમનસ્સેન સદ્ધિમ્પિ. પરિપુણ્ણન્તિ તિસ્સન્નં સિક્ખાનં એકાયપિ અનૂનં. પરિસુદ્ધન્તિ નિરુપક્કિલેસં. બ્રહ્મચરિયન્તિ સેટ્ઠચરિયં. ઇમિના વારેન સોતાપન્નસકદાગામિનો કથિતા. કિં પન તે રુદન્તા બ્રહ્મચરિયં ચરન્તીતિ? આમ, કિલેસરોદનેન રોદન્તા ચરન્તિ નામ, સીલસમ્પન્નો પુથુજ્જનભિક્ખુ એત્થેવ સઙ્ગહિતો.

ચેતોવિમુત્તિન્તિ ફલસમાધિં. પઞ્ઞાવિમુત્તિન્તિ ફલઞાણં. છહાકારેહિ પારગતોતિ અભિઞ્ઞાપારગૂ, પરિઞ્ઞાપારગૂ, ભાવનાપારગૂ, પહાનપારગૂ, સચ્છિકિરિયાપારગૂ, સમાપત્તિપારગૂતિ એવં છહિ આકારેહિ સબ્બધમ્માનં પારં પરિયોસાનં ગતો. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

અનુસોતસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. અપ્પસ્સુતસુત્તવણ્ણના

૬. છટ્ઠે અપ્પકં સુતં હોતીતિ નવઙ્ગસત્થુસાસને કિઞ્ચિદેવ સુતં હોતિ. તદેવ નવઙ્ગસત્થુસાસનં દસ્સેતું ‘‘સુત્તં ગેય્ય’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સુત્તાદીનિ વિભજિત્વા દસ્સેન્તો ‘‘ઉભતોવિભઙ્ગનિદ્દેસક્ખન્ધકપરિવારા’’તિઆદિમાહ. કથં પનાયં વિભાગો યુજ્જેય્ય. સગાથકઞ્હિ સુત્તં ગેય્યં, નિગ્ગાથકં સુત્તં વેય્યાકરણં. તદુભયવિનિમુત્તઞ્ચ સુત્તં ઉદાનાદિવિસેસસઞ્ઞારહિતં નત્થિ, યં સુત્તઙ્ગં સિયા. મઙ્ગલસુત્તાદીનઞ્ચ (ખુ. પા. ૫.૧ આદયો; સુ. નિ. ૨૬૧ આદયો) સુત્તઙ્ગસઙ્ગહો ન સિયા ગાથાભાવતો ધમ્મપદાદીનં વિય. ગેય્યઙ્ગસઙ્ગહો વા સિયા સગાથકત્તા સગાથાવગ્ગસ્સ વિય. તથા ઉભતોવિભઙ્ગાદીસુ સગાથકપ્પદેસાનન્તિ? વુચ્ચતે –

‘‘સુત્તન્તિ સામઞ્ઞવિધિ, વિસેસવિધયો પરે;

સનિમિત્તા નિરુળ્હત્તા, સહતાઞ્ઞેન નાઞ્ઞતો’’. (નેત્તિ. અટ્ઠ. સઙ્ગહવારવણ્ણના; દી. નિ. ટી. ૧.પઠમમહાસઙ્ગીતિકથાવણ્ણના; સારત્થ. ટી. ૧.પઠમમહાસઙ્ગીતિકથાવણ્ણના)

સબ્બસ્સપિ હિ બુદ્ધવચનસ્સ સુત્તન્તિ અયં સામઞ્ઞવિધિ. તેનેવાહ આયસ્મા મહાકચ્ચાનો નેત્તિયં (નેત્તિ. સઙ્ગહવારો) ‘‘નવવિધસુત્તન્તપરિયેટ્ઠી’’તિ. એત્તકં તસ્સ ભગવતો સુત્તાગતં સુત્તપરિયાપન્નં (પાચિ. ૬૫૫, ૧૨૪૨) સકવાદે પઞ્ચ સુત્તસતાનીતિ (ધ. સ. અટ્ઠ. નિદાનકથા; કથા. અટ્ઠ. નિદાનકથા) એવમાદિ ચ એતસ્સ અત્થસ્સ સાધકં. વિસેસવિધયો પરે સનિમિત્તા તદેકદેસેસુ ગેય્યાદયો વિસેસવિધયો તેન તેન નિમિત્તેન પતિટ્ઠિતા. તથા હિ ગેય્યસ્સ સગાથકત્તં તબ્ભાવનિમિત્તં. લોકેપિ હિ સસિલોકં સગાથકં વા ચુણ્ણિયગન્થં ‘‘ગેય્ય’’ન્તિ વદન્તિ. ગાથાવિરહે પન સતિ પુચ્છં કત્વા વિસ્સજ્જનભાવો વેય્યાકરણસ્સ તબ્ભાવનિમિત્તં. પુચ્છાવિસ્સજ્જનઞ્હિ ‘‘બ્યાકરણ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. બ્યાકરણમેવ વેય્યાકરણં. એવં સન્તે સગાથકાદીનમ્પિ પુચ્છં કત્વા વિસ્સજ્જનવસેન પવત્તાનં વેય્યાકરણભાવો આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતિ ગેય્યાદિસઞ્ઞાનં અનોકાસભાવતો, ‘‘ગાથાવિરહે સતી’’તિ વિસેસિતત્તા ચ. તથા હિ ધમ્મપદાદીસુ કેવલં ગાથાબન્ધેસુ સગાથકત્તેપિ સોમનસ્સઞાણમયિકગાથાયુત્તેસુ ‘‘વુત્તં હેત’’ન્તિઆદીવચનસમ્બન્ધેસુ અબ્ભુતધમ્મપ્પટિસંયુત્તેસુ ચ સુત્તવિસેસેસુ યથાક્કમં ગાથાઉદાનઇતિવુત્તકઅબ્ભુતધમ્મસઞ્ઞા પતિટ્ઠિતા, તથા સતિપિ ગાથાબન્ધભાવે ભગવતો અતીતાસુ જાતીસુ ચરિયાનુભાવપ્પકાસકેસુ જાતકસઞ્ઞા, સતિપિ પઞ્હવિસ્સજ્જનભાવે સગાથકત્તે ચ કેસુચિ સુત્તન્તેસુ વેદસ્સ લભાપનતો વેદલ્લસઞ્ઞા પતિટ્ઠિતાતિ એવં તેન તેન સગાથકત્તાદિના નિમિત્તેન તેસુ તેસુ સુત્તવિસેસેસુ ગેય્યાદિસઞ્ઞા પતિટ્ઠિતાતિ વિસેસવિધયો સુત્તઙ્ગતો પરે ગેય્યાદયો. યં પનેત્થ ગેય્યઙ્ગાદિનિમિત્તરહિતં, તં સુત્તઙ્ગં વિસેસસઞ્ઞાપરિહારેન સામઞ્ઞસઞ્ઞાય પવત્તનતો. નનુ ચ સગાથકં સુત્તં ગેય્યં, નિગ્ગાથકં સુત્તં વેય્યાકરણન્તિ સુત્તઙ્ગં ન સમ્ભવતીતિ ચોદના તદવત્થાવાતિ? ન તદવત્થા સોધિતત્તા. સોધિતઞ્હિ પુબ્બે ‘‘ગાથાવિરહે સતિ પુચ્છાવિસ્સજ્જનભાવો વેય્યાકરણસ્સ તબ્ભાવનિમિત્ત’’ન્તિ.

યઞ્ચ વુત્તં – ‘‘ગાથાભાવતો મઙ્ગલસુત્તાદીનં સુત્તઙ્ગસઙ્ગહો ન સિયા’’તિ, તં ન, નિરુળ્હત્તા. નિરુળ્હો હિ મઙ્ગલસુત્તાદીનં સુત્તભાવો. ન હિ તાનિ ધમ્મપદબુદ્ધવંસાદયો વિય ગાથાભાવેન પઞ્ઞાતાનિ, અથ ખો સુત્તભાવેનેવ, તેનેવ હિ અટ્ઠકથાયં ‘‘સુત્તનામક’’ન્તિ નામગ્ગહણં કતં. યં પન વુત્તં ‘‘સગાથકત્તા ગેય્યઙ્ગસઙ્ગહો સિયા’’તિ, તદપિ નત્થિ, યસ્મા સહતાઞ્ઞેન. સહ ગાથાહીતિ હિ સગાથકં. સહભાવો નામ અત્થતો અઞ્ઞેન હોતિ, ન ચ મઙ્ગલસુત્તાદીસુ ગાથાવિનિમુત્તો કોચિ સુત્તપ્પદેસો અત્થિ, યો ‘‘સહ ગાથાહી’’તિ વુચ્ચેય્ય, ન ચ સમુદાયો નામ કોચિ અત્થિ. યદપિ વુત્તં – ‘‘ઉભતોવિભઙ્ગાદીસુ સગાથકપ્પદેસાનં ગેય્યઙ્ગસઙ્ગહો સિયા’’તિ, તદપિ ન, અઞ્ઞતો. અઞ્ઞા એવ હિ તા ગાથા જાતકાદિપરિયાપન્નત્તા. અતો ન તાહિ ઉભતોવિભઙ્ગાદીનં ગેય્યઙ્ગભાવોતિ. એવં સુત્તાદીનં અઙ્ગાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં સઙ્કરાભાવો વેદિતબ્બો. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન સમન્તપાસાદિકાય વિનયસંવણ્ણનાય સારત્થદીપનિયા (સારત્થ. ટી. ૧.પઠમમહાસઙ્ગીતિકથાવણ્ણના) અમ્હેહિ પકાસિતો, ઇચ્છન્તેહિ તતોયેવ ગહેતબ્બો.

ન અત્થમઞ્ઞાય ધમ્મમઞ્ઞાય ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો હોતીતિ અટ્ઠકથાઞ્ચ પાળિઞ્ચ જાનિત્વા લોકુત્તરધમ્મસ્સ અનુરૂપધમ્મં પુબ્બભાગપ્પટિપદં પટિપન્નો ન હોતીતિ એવમેત્થ સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. તેનેવાહ ‘‘ન અત્થમઞ્ઞાય ધમ્મમઞ્ઞાયાતિ અટ્ઠકથઞ્ચ પાળિઞ્ચ જાનિત્વા…પે… ન પટિપન્નો હોતી’’તિ.

અપ્પસ્સુતસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. સોભનસુત્તવણ્ણના

૭. સત્તમે પઞ્ઞાવેય્યત્તિયેનાતિ સચ્ચસમ્પટિવેધાદિપઞ્ઞાવેય્યત્તિયેન. વિનયં ઉપેતાતિ તદઙ્ગાદિવસેન કિલેસાનં વિનયં ઉપેતા. વેસારજ્જેનાતિ સારજ્જકરાનં દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાદિપાપધમ્માનં વિગમનતો વેસારજ્જેન, સારજ્જરહિતેનાતિ અત્થો. તેપિટકવસેન બહુ સુતં એતેસન્તિ બહુસ્સુતા. તમેવ પરિયત્તિધમ્મં ધારેન્તિ સુવણ્ણભાજને પક્ખિત્તસીહવસં વિય વિનસ્સન્તં અકત્વા સુપ્પગુણસુપ્પવત્તિભાવેન હદયે ઠપેન્તીતિ ધમ્મધરા. એદિસા ચ અત્તના સુતસ્સ ધમ્મસ્સ આધારભૂતા નામ હોન્તીતિ આહ ‘‘સુતધમ્માનં આધારભૂતા’’તિ.

સોભનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. વેસારજ્જસુત્તવણ્ણના

૮. અટ્ઠમે બ્યામોહવસેન સરણપરિયેસનં સારજ્જનં સારદો, બ્યામોહભયં. વિગતો સારદો એતસ્સાતિ વિસારદો, તસ્સ ભાવો વેસારજ્જં. તં પન ઞાણસમ્પદં, પહાનસમ્પદં, દેસનાવિસેસસમ્પદં ખેમઞ્ચ નિસ્સાય પવત્તં ચતુબ્બિધપચ્ચવેક્ખણઞાણં. તેનાહ ‘‘ચતૂસુ ઠાનેસૂ’’તિઆદિ. ઉસભસ્સ ઇદન્તિ આસભં, સેટ્ઠટ્ઠાનં. સબ્બઞ્ઞુતપટિજાનનવસેન અભિમુખં ગચ્છન્તિ, અટ્ઠ વા પરિસા ઉપસઙ્કમન્તીતિ આસભા, પુબ્બબુદ્ધા. ઇદં પનાતિ બુદ્ધાનં ઠાનં સબ્બઞ્ઞુતમેવ વદતિ. તિટ્ઠમાનોવાતિ અવદન્તોપિ તિટ્ઠમાનોવ પટિજાનાતિ નામાતિ અત્થો. ઉપગચ્છતીતિ અનુજાનાતિ.

અટ્ઠસુ પરિસાસૂતિ ‘‘અભિજાનામિ ખો પનાહં, સારિપુત્ત, અનેકસતં ખત્તિયપરિસં ઉપસઙ્કમિતા…પે… બ્રાહ્મણપરિસં ગહપતિપરિસં, સમણપરિસં, ચાતુમહારાજિકપરિસં, તાવતિંસપરિસં, મારપરિસં, બ્રહ્મપરિસં ઉપસઙ્કમિતા, તત્રપિ મયા સન્નિસિન્નપુબ્બઞ્ચેવ સલ્લપિતપુબ્બઞ્ચ સાકચ્છા ચ સમાપજ્જિતપુબ્બા. તત્ર વત મં ‘ભયં વા સારજ્જં વા ઓક્કમિસ્સતી’તિ નિમિત્તમેતં, સારિપુત્ત, ન સમનુપસ્સામી’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૫૧) એવં વુત્તપરિસાસુ. અભીતનાદં નદતીતિ પરતો દસ્સિતઞાણયોગેન વિસારદો અહન્તિ અભીતનાદં નદતિ. સીહનાદસુત્તેનાતિ ખન્ધવગ્ગે આગતેન સીહનાદસુત્તેન.

‘‘દેવમનુસ્સાનં ચતુચક્કં વત્તતી’’તિ (અ. નિ. ૪.૩૧) સુત્તસેસેન સપ્પુરિસૂપનિસ્સયાદિફલસમ્પત્તિપવત્તિ વુત્તા, પુરિમસપ્પુરિસૂપનિસ્સયાદિઉપનિસ્સયા પચ્છિમસપ્પુરિસૂપનિસ્સયાદિસમ્પત્તિપવત્તિ વા વુત્તા. આદિ-સદ્દેન તત્થ ચ ચક્કસદ્દસ્સ ગહણં વેદિતબ્બં. વિચક્કસણ્ઠાના અસનિ એવ અસનિવિચક્કં. ઉરચક્કાદીસૂતિ આદિ-સદ્દેન આણાસમૂહાદીસુપિ ચક્કસદ્દસ્સ પવત્તિ વેદિતબ્બા. ‘‘સઙ્ઘભેદં કરિસ્સામ ચક્કભેદ’’ન્તિઆદીસુ (પારા. ૪૦૯; ચૂળવ. ૩૪૩) હિ આણા ‘‘ચક્ક’’ન્તિ વુત્તા. ‘‘દેવચક્કં અસુરચક્ક’’ન્તિઆદીસુ સમૂહોતિ.

પટિવેધનિટ્ઠત્તા અરહત્તમગ્ગઞાણં પટિવેધોતિ ‘‘ફલક્ખણે ઉપ્પન્નં નામા’’તિ વુત્તં. તેન પટિલદ્ધસ્સપિ દેસનાઞાણસ્સ કિચ્ચનિપ્ફત્તિ પરસ્સ બુજ્ઝનમત્તેન હોતીતિ ‘‘અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞસ્સ સોતાપત્તિ…પે… ફલક્ખણે પવત્તં નામા’’તિ વુત્તં. તતો પરં પન યાવ પરિનિબ્બાના દેસનાઞાણપ્પવત્તિ તસ્સેવ પવત્તિતસ્સ ધમ્મચક્કસ્સ ઠાનન્તિ વેદિતબ્બં.

દસ્સિતધમ્મેસૂતિ વુત્તધમ્મેસુ. વચનમત્તમેવ હિ તેસં, ન પન દસ્સનં તાદિસસ્સેવ ધમ્મસ્સ અભાવતો. ભગવતો એવ વા ‘‘ઇમે ધમ્મા અનભિસમ્બુદ્ધો’’તિ પરસ્સ વચનવસેન દસ્સિતધમ્મેસુ. ‘‘ધમ્મપટિસમ્ભિદા’’તિઆદીસુ (વિભ. ૭૧૮-૭૨૧) વિય ધમ્મ-સદ્દો હેતુપરિયાયોતિ આહ ‘‘સહધમ્મેનાતિ સહેતુના’’તિ. હેતૂતિ ચ ઉપપત્તિસાધનહેતુ વેદિતબ્બો, ન કારકો, સમ્પાપકો વા. નિમિત્તન્તિ ચોદનાય કારણં. તત્થ ચોદકો ચોદનં કરોતીતિ કારણં, ધમ્મો ચોદનં કરોતિ એતેનાતિ કારણં. તેનાહ ‘‘પુગ્ગલોપી’’તિઆદિ. ખેમન્તિ કેનચિ અપ્પટિબાહિયભાવેન અનુપદ્દુતં.

અન્તરાયો એતેસં અત્થિ, અન્તરાયે વા નિયુત્તાતિ અન્તરાયિકા. એવંભૂતા પન તે યસ્મા અન્તરાયકરા નામ હોન્તિ, તસ્મા આહ ‘‘અન્તરાયં કરોન્તીતિ અન્તરાયિકા’’તિ. અસઞ્ચિચ્ચ વીતિક્કમે નાતિસાવજ્જાતિ કત્વા વુત્તં ‘‘સઞ્ચિચ્ચ વીતિક્કન્તા’’તિ. સત્ત આપત્તિક્ખન્ધાતિઆદિ નિદસ્સનમત્તં ઇતરેસમ્પિ ચતુન્નં ‘‘અન્તરાયિકા’’તિ વુત્તધમ્માનં તબ્ભાવે બ્યભિચારાભાવતો. ઇધ પન મેથુનધમ્મો અધિપ્પેતોતિ ઇદં અટ્ઠુપ્પત્તિવસેન વુત્તં અરિટ્ઠસિક્ખાપદં (પાચિ. ૪૧૭) વિય. યસ્મા તંખણમ્પિ કામાનં આદીનવં દિસ્વા વિરતો હોતિ ચે, વિસેસં અધિગચ્છતિ, ન કામેસુ આસત્તો, તસ્મા વુત્તં ‘‘મેથુન…પે…અન્તરાયો હોતી’’તિ. તત્થ યસ્સ કસ્સચીતિ ન કેવલં પબ્બજિતસ્સેવ, અથ ખો યસ્સ કસ્સચિ. તથા હિ વુત્તં ‘‘મેથુનમનુયુત્તસ્સ, મુસ્સતેવાપિ સાસન’’ન્તિ (સુ. નિ. ૮૨૦).

તસ્મિં અનિય્યાનિકધમ્મેતિ તસ્મિં પરેહિ પરિકપ્પિતઅનિય્યાનિકધમ્મનિમિત્તં. નિમિત્તત્થે હિ ઇદં કમ્મસંયોગે ભુમ્મં.

ઉપનિબદ્ધાતિ વિરચિતા. તેનાહ ‘‘અભિસઙ્ખતા’’તિ. પુથુભાવન્તિ બહુભાવં. પુથૂહિ વા સિતાતિ બહૂહિ સમણબ્રાહ્મણેહિ સિતા ઉપનિબદ્ધા.

વેસારજ્જસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. તણ્હુપ્પાદસુત્તવણ્ણના

૯. નવમે ભવતિ એતેન આરોગ્યન્તિ ભવો, ગિલાનપચ્ચયો. પરિવુદ્ધો ભવો અભવો. વુદ્ધિઅત્થો હિ અયમકારો યથા ‘‘સંવરાસંવરો, ફલાફલ’’ન્તિ ચ. સપ્પિનવનીતાદીનીતિ આદિ-સદ્દેન તેલમધુફાણિતાદીનં ગહણં. સપ્પિનવનીતાદિગ્ગહણઞ્ચેત્થ નિદસ્સનમત્તં, સબ્બસ્સપિ ગિલાનપચ્ચયસ્સ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. ભવાભવોતિ વા ખુદ્દકો ચેવ મહન્તો ચ ઉપપત્તિભવો વેદિતબ્બો. તેનેવાહ ‘‘સમ્પત્તિભવેસૂ’’તિઆદિ. ભવોતિ વા સમ્પત્તિ, અભવોતિ વિપત્તિ. ભવોતિ વુદ્ધિ, અભવોતિ હાનિ. તંનિમિત્તઞ્ચ તણ્હા ઉપ્પજ્જતીતિ વુત્તં ‘‘ભવાભવહેતુ વા’’તિ.

તણ્હાદુતિયોતિ તણ્હાસહાયો. તણ્હા હિ નિરુદકકન્તારે મરીચિકાય ઉદકસઞ્ઞા વિય પિપાસાભિભૂતં તસિતં સત્તં અસ્સાસદસ્સનવસેન સહાયકિચ્ચં કરોન્તી ભવાદીસુ અનિબ્બિન્નં કત્વા પરિબ્ભમાપેતિ. તથા હિ તં પપાતકં અચિન્તેત્વા મધુગ્ગણ્હનકલુદ્દકા વિય અનેકાદીનવાકુલેસુ ભવેસુ આનિસંસમેવ દસ્સેન્તી અનત્થજાલે સા પરિબ્ભમાપેતિ, તસ્મા તણ્હા ‘‘પુરિસસ્સ દુતિયા’’તિ વુત્તા. નનુ ચ અઞ્ઞેપિ કિલેસાદયો ભવનિબ્બત્તિપચ્ચયાતિ? સચ્ચમેતં, ન પન તથા વિસેસપચ્ચયો, યથા તણ્હા. તથા હિ સા કુસલેહિ વિના અકુસલેહિ, કામાવચરાદિકુસલેહિ ચ વિના રૂપાવચરાદિકુસલેહિ ભવનિબ્બત્તિયા વિસેસપચ્ચયો. યતો સમુદયસચ્ચન્તિ વુચ્ચતીતિ. ઇત્થભાવઞ્ઞથાભાવન્તિ ઇત્થભાવો ચ અઞ્ઞથાભાવો ચ ઇત્થભાવઞ્ઞથાભાવો, સો એતસ્સ અત્થીતિ ઇત્થભાવઞ્ઞથાભાવો, સંસારો, તં ઇત્થભાવઞ્ઞથાભાવં. તત્થ ઇત્થભાવો મનુસ્સત્તં, અઞ્ઞથાભાવો તતો અવસિટ્ઠસત્તાવાસા. ઇત્થભાવો વા તેસં તેસં સત્તાનં પચ્ચુપ્પન્નો અત્તભાવો, અઞ્ઞથાભાવો અનાગતત્તભાવો. એવરૂપો વા અઞ્ઞોપિ અત્તભાવો ઇત્થભાવો, ન એવરૂપો અઞ્ઞથાભાવો. તેનેવાહ ‘‘ઇત્થભાવઞ્ઞથાભાવન્તિ એત્થ ઇત્થભાવો નામ અયં અત્તભાવો’’તિઆદિ. સંસરણં સંસારો.

‘‘ખન્ધાનઞ્ચ પટિપાટિ, ધાતુઆયતનાન ચ;

અબ્બોચ્છિન્નં વત્તમાના, સંસારોતિ પવુચ્ચતિ’’. (વિસુદ્ધિ. ૨.૬૧૯; દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૯૫ અપસાદનાવણ્ણના; સં. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨.૬૦; અ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૪.૧૯૯; ધ. સ. અટ્ઠ. નિદાનકથા; વિભ. અટ્ઠ. ૨૨૬ સઙ્ખારપદનિદ્દેસો; સુ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૫૨૩; ઉદા. અટ્ઠ. ૩૯; ઇતિવુ. અટ્ઠ. ૧૪);

તેનાહ ‘‘ખન્ધધાતુઆયતનાનં પટિપાટિ’’ન્તિ, ખન્ધધાતુઆયતનાનં હેતુફલભાવેન અપરાપરપ્પવત્તિન્તિ અત્થો.

એવમાદીનવં ઞત્વાતિ એત્થ એતમાદીનવં ઞત્વાતિપિ પઠન્તિ, એતં સકલવટ્ટદુક્ખસ્સ સમ્ભવં સમુદયં તણ્હં આદીનવં ઞત્વાતિ અત્થો. અથ વા એવમાદીનવં ઞત્વાતિ એતં યથાવુત્તં સંસારાનતિવત્તનઆદીનવં દોસં ઞત્વા. નિગ્ગહણોતિ ચતુરૂપાદાનસઙ્ખાતસ્સ સબ્બસ્સ ગહણસ્સ પટિનિસ્સજ્જનેન નિગ્ગહણો, ખન્ધપરિનિબ્બાનેન સઙ્ખારપ્પવત્તિતો અપગચ્છેય્યાતિ એવં વા એત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

તણ્હુપ્પાદસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. યોગસુત્તવણ્ણના

૧૦. દસમે યોજેન્તીતિ કમ્મં વિપાકેન ભવાદિં, ભવન્તરાદીહિ દુક્ખેન સત્તં યોજેન્તિ ઘટેન્તીતિ યોગા. કામનટ્ઠેન કામો ચ સો યથાવુત્તેનત્થેન યોગો ચાતિ કામયોગો. ભવયોગો નામ ભવરાગોતિ દસ્સેતું ‘‘રૂપારૂપભવેસૂ’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ પઠમો ઉપપત્તિભવેસુ રાગો, દુતિયો કમ્મભવેસુ, તતિયો ભવદિટ્ઠિસહગતો યથા રજ્જનટ્ઠેન રાગો, એવં યુજ્જનટ્ઠેન યોગોતિ વુત્તો. ચતૂસુ સચ્ચેસુ અઞ્ઞાણન્તિ ઇદં સુત્તન્તનયં નિસ્સાય વુત્તં. સુત્તન્તસંવણ્ણના હેસાતિ, તદન્તોગધત્તા વા પુબ્બન્તાદીનં.

સમુદયન્તિ દ્વે સમુદયા ખણિકસમુદયો પચ્ચયસમુદયો ચ. ઉપ્પાદક્ખણો ખણિકસમુદયો, પચ્ચયોવ પચ્ચયસમુદયો. સમુદયતે સમુદયનં સમુદયો, સમુદેતિ એતસ્માતિ સમુદયોતિ એવં ઉભિન્નં સમુદયાનં સદ્દત્થતોપિ ભેદો વેદિતબ્બો. પચ્ચયસમુદયં પજાનન્તોપિ ભિક્ખુ ખણિકસમુદયં પજાનાતિ, ખણિકસમુદયં પજાનન્તોપિ પચ્ચયસમુદયં પજાનાતિ. પચ્ચયતો હિ સઙ્ખારાનં ઉદયં પસ્સતો ખણતો ચ નેસં ઉદયદસ્સનં સુખં હોતિ, ખણતો ચ નેસં ઉદયં પસ્સતો પગેવ પચ્ચયાનં સુગ્ગહિતત્તા પચ્ચયતો દસ્સનં સુખેન ઇજ્ઝતિ. ઇધ પન ખણિકસમુદયં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સમુદયન્તિ ઉપ્પત્તિ’’ન્તિ.

અત્થઙ્ગમોપિ દુવિધો અચ્ચન્તત્થઙ્ગમો, ભેદત્થઙ્ગમોતિ. અચ્ચન્તત્થઙ્ગમો અપ્પવત્તિનિરોધો, નિબ્બાનન્તિ કેચિ. ભેદત્થઙ્ગમો ખણિકનિરોધો. તદુભયં પુબ્બભાગે ઉગ્ગહપરિપુચ્છાદિવસેન પસ્સતો અઞ્ઞતરદસ્સનેન ઇતરદસ્સનમ્પિ સિદ્ધમેવ હોતિ. પુબ્બભાગેયેવ આરમ્મણવસેન ખયતો વયતો સમ્મસનાદિકાલે ભેદત્થઙ્ગમં પસ્સન્તો બ્યતિરેકવસેન અનુસ્સવાદિતો અચ્ચન્તત્થઙ્ગમં પસ્સતિ, મગ્ગક્ખણે પન આરમ્મણતો અચ્ચન્તત્થઙ્ગમં પસ્સન્તો અસમ્મોહતો ઇતરમ્પિ પસ્સતિ. ઇધ પન ભેદત્થઙ્ગમં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અત્થઙ્ગમન્તિ ભેદ’’ન્તિ. કામાનં ઉપ્પત્તિભેદગ્ગહણેનેવ ચેત્થ યથા કામાનં પટિચ્ચસમુપ્પન્નતા વિભાવિતા, એવં કામવત્થુનોપીતિ ઉભયેસમ્પિ અનિચ્ચતા દુક્ખતા અનત્તતા ચ વિભાવિતાતિ દટ્ઠબ્બં. મધુરભાવન્તિ ઇમિના કામસન્નિસ્સિતં સુખં સોમનસ્સં દસ્સેતિ. ‘‘યં ખો, ભિક્ખવે, ઇમે પઞ્ચ કામગુણે પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં, અયં કામાનં અસ્સાદો’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૬૬) હિ વુત્તં. અમધુરભાવન્તિ ઇમિના પન કામહેતુકં દુક્ખં દોમનસ્સં દસ્સેતિ.

ફસ્સાયતનાનન્તિ છદ્વારિકસ્સ ફસ્સસ્સ કારણભૂતાનં ચક્ખાદિઆયતનાનં. તેનાહ ‘‘ચક્ખાદીનં ચક્ખુસમ્ફસ્સાદિકારણાન’’ન્તિ. પુનબ્ભવકરણં પુનોભવો ઉત્તરપદલોપેન, મનો-સદ્દસ્સ વિય ચ પુરિમપદસ્સ ઓકારન્તતા દટ્ઠબ્બા. પુનોભવો સીલમેતેસન્તિ પોનોભવિકા. અથ વા સીલત્થેન ઇકસદ્દેન ગમિતત્થત્તા કિરિયાવાચકસદ્દસ્સ અદસ્સનં દટ્ઠબ્બં યથા અપૂપભક્ખનસીલો આપૂપિકો. અથ વા પુનબ્ભવં દેન્તિ, પુનબ્ભવાય સંવત્તન્તિ, પુનપ્પુનબ્ભવે નિબ્બત્તેન્તીતિ પોનોભવિકા. ‘‘તદ્ધિતા’’તિ હિ બહુવચનનિદ્દેસા વિચિત્તત્તા વા તદ્ધિતાનં અભિધાનલક્ખણત્તા વા ‘‘પુનબ્ભવં દેન્તી’’તિઆદીસુપિ અત્થેસુ પોનોભવિકસદ્દસિદ્ધિ દટ્ઠબ્બા.

વિસંયોજેન્તિ પટિપન્નં પુગ્ગલં કામયોગાદિતો વિયોજેન્તીતિ વિસંયોગા, અસુભજ્ઝાનાદીનિ વિસંયોજનકારણાનિ. તેનાહ ‘‘વિસંયોગાતિ વિસંયોજનકારણાની’’તિઆદિ.

યોગસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ભણ્ડગામવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.