૧. ચેતનાસુત્તવણ્ણના

૧૭૧. તતિયસ્સ પઠમે કાયસઞ્ચેતનાહેતૂતિ કાયકમ્મનિમિત્તં, કાયિકસ્સ કમ્મસ્સ કટત્તા ઉપચિતત્તાતિ અત્થો. એસ નયો સેસસઞ્ચેતનાદ્વયેપિ. ઉદ્ધચ્ચસહગતચેતના પવત્તિવિપાકં દેતિયેવાતિ ‘‘વીસતિવિધા’’તિ વુત્તં. તથા વચીસઞ્ચેતના મનોસઞ્ચેતનાતિ એત્થ કામાવચરકુસલાકુસલવસેન વીસતિ ચેતના લબ્ભન્તિ. ઇદં તથા-સદ્દેન ઉપસંહરતિ. અપિચેત્થ નવ મહગ્ગતચેતનાપિ લબ્ભન્તીતિ ઇમિના નવહિ રૂપારૂપકુસલચેતનાહિ સદ્ધિં મનોદ્વારે એકૂનતિંસાતિ તીસુ દ્વારેસુ એકૂનસત્તતિ ચેતના હોન્તીતિ દસ્સેતિ. અવિજ્જાપચ્ચયાવાતિ ઇદં તાપિ ચેતના અવિજ્જાપચ્ચયાવ હોન્તીતિ દસ્સનત્થં વુત્તં. યથાવુત્તા હિ એકૂનસત્તતિ ચેતના કુસલાપિ અવિજ્જાપચ્ચયા હોન્તિ, પગેવ ઇતરા અપ્પહીનાવિજ્જસ્સેવ ઉપ્પજ્જનતો પહીનાવિજ્જસ્સ અનુપ્પજ્જનતો.

યસ્મા યં તં યથાવુત્તં ચેતનાભેદં કાયસઙ્ખારઞ્ચેવ વચીસઙ્ખારઞ્ચ મનોસઙ્ખારઞ્ચ પરેહિ અનુસ્સાહિતો સામમ્પિ અસઙ્ખારિકચિત્તેન કરોતિ, પરેહિ કારિયમાનો સસઙ્ખારિકચિત્તેનપિ કરોતિ, ‘‘ઇદં નામ કમ્મં કરોન્તોપિ તસ્સ એવરૂપો નામ વિપાકો ભવિસ્સતી’’તિ એવં કમ્મં વિપાકઞ્ચ જાનન્તોપિ કરોતિ, માતાપિતૂસુ ચેતિયવન્દનાદીનિ કરોન્તેસુ અનુકરોન્તો દારકો વિય કેવલં કમ્મઞ્ઞેવ વિજ્જાનન્તો ‘‘ઇમસ્સ પન કમ્મસ્સ અયં વિપાકો’’તિ વિપાકં અજાનન્તોપિ કરોતિ, તસ્મા તં દસ્સેતું ‘‘સામં વા ત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. પરેહિ અનાણત્તોતિ સરસેનેવ વત્તમાનો. જાનન્તોતિ અનુસ્સવાદિવસેન જાનન્તો.

નનુ ચ ખીણાસવો ચેતિયં વન્દતિ, ધમ્મં ભણતિ, કમ્મટ્ઠાનં મનસિ કરોતિ, કથમસ્સ કાયકમ્માદયો ન હોન્તીતિ? અવિપાકત્તા. ખીણાસવેન હિ કતકમ્મં નેવ કુસલં હોતિ નાકુસલં, અવિપાકં હુત્વા કિરિયામત્તે તિટ્ઠતિ. તેનસ્સ તે કાયાદયો ન હોન્તિ. તેનેવાહ ‘‘ખીણાસવસ્સ કાયેન કરણકમ્મં પઞ્ઞાયતી’’તિઆદિ. તન્તિ કુસલાકુસલં.

ખિડ્ડાય પદુસ્સન્તીતિ ખિડ્ડાપદોસિનો, ખિડ્ડાપદોસિનો એવ ખિડ્ડાપદોસિકા. ખિડ્ડાપદોસો વા એતેસં અત્થીતિ ખિડ્ડાપદોસિકા. તે કિર પુઞ્ઞવિસેસાધિગતેન મહન્તેન અત્તનો સિરિવિભવેન નક્ખત્તં કીળન્તા તાય સમ્પત્તિયા મહન્તતાય ‘‘આહારં પરિભુઞ્જિમ્હા ન પરિભુઞ્જિમ્હા’’તિપિ ન જાનન્તિ. અથ એકાહારાતિક્કમતો પટ્ઠાય નિરન્તરં ખાદન્તાપિ પિવન્તાપિ ચવન્તિયેવ ન તિટ્ઠન્તિ. કસ્મા? કમ્મજતેજસ્સ બલવતાય કરજકાયસ્સ મન્દતાય. મનુસ્સાનઞ્હિ કમ્મજતેજો મન્દો, કરજકાયો બલવા. તેસં તેજસ્સ મન્દતાય કાયસ્સ બલવતાય સત્તાહમ્પિ અતિક્કમિત્વા ઉણ્હોદકઅચ્છયાગુઆદીહિ સક્કા કરજકાયં ઉપત્થમ્ભેતું. દેવાનં પન તેજો બલવા હોતિ ઉળારપુઞ્ઞનિબ્બત્તત્તા ઉળારગરુસિનિદ્ધસુધાહારજીરણતો ચ. કરજં મન્દં મુદુસુખુમાલભાવતો. તે એકં આહારવેલં અક્કમિત્વાવ સણ્ઠાપેતું ન સક્કોન્તિ. યથા નામ ગિમ્હાનં મજ્ઝન્હિકે તત્તપાસાણે ઠપિતં પદુમં વા ઉપ્પલં વા સાયન્હસમયે ઘટસતેનપિ સિઞ્ચિયમાનં પાકતિકં ન હોતિ વિનસ્સતિયેવ, એવમેવ પચ્છા નિરન્તરં ખાદન્તાપિ પિવન્તાપિ ચવન્તિયેવ ન તિટ્ઠન્તિ. કતમે પન તે દેવાતિ? ‘‘ઇમે નામા’’તિ અટ્ઠકથાય વિચારણા નત્થિ, ‘‘આહારૂપચ્છેદેન આતપે ખિત્તમાલા વિયા’’તિ વુત્તત્તા યે કેચિ કબળીકારાહારૂપજીવિનો દેવા એવં કરોન્તિ, તે એવં ચવન્તીતિ વેદિતબ્બા. અભયગિરિવાસિનો પનાહુ ‘‘નિમ્માનરતિપરનિમ્મિતવસવત્તિનો તે દેવા, ખિડ્ડાય પદુસ્સનમત્તેનેવ હેતે ખિડ્ડાપદોસિકાતિ વુત્તા’’તિ. કો પનેત્થ દેવાનં આહારો, કા આહારવેલાતિ? ‘‘સબ્બેસમ્પિ કામાવચરદેવાનં સુધા આહારો, સા હેટ્ઠિમેહિ હેટ્ઠિમેહિ ઉપરિમાનં ઉપરિમાનં પણીતતમા હોતિ. તં યથાસકં દિવસવસેનેવ દિવસે દિવસે ભુઞ્જન્તિ. કેચિ પન બદરપ્પમાણં સુધાહારં પરિભુઞ્જન્તિ. સો જિવ્હાયં ઠપિતમત્તોયેવ યાવ કેસગ્ગનખગ્ગા કાયં ફરતિ, તેસંયેવ દિવસવસેન સત્તદિવસં યાપનસમત્થોવ હોતી’’તિ વદન્તિ.

ઇસ્સાપકતત્તા પદુટ્ઠેન મનસા પદુસ્સન્તીતિ મનોપદોસિકા. ઉસૂયવસેન વા મનસો પદોસો મનોપદોસો, સો એતેસં અત્થિ વિનાસહેતુભૂતોતિ મનોપદોસિકા. અક્કુદ્ધો રક્ખતીતિ કુદ્ધસ્સ સો કોધો ઇતરસ્મિં અક્કુજ્ઝન્તે અનુપાદાનો એકવારમેવ ઉપ્પત્તિયા અનાસેવનો ચાવેતું ન સક્કોતિ, ઉદકન્તં પત્વા અગ્ગિ વિય નિબ્બાયતિ, તસ્મા અક્કુદ્ધો તં ચવનતો રક્ખતિ. ઉભોસુ પન કુદ્ધેસુ ભિય્યો ભિય્યો અઞ્ઞમઞ્ઞમ્હિ પરિવડ્ઢનવસેન તિખિણસમુદાચારો નિસ્સયદહનરસો કોધો ઉપ્પજ્જમાનો હદયવત્થું નિદહન્તો અચ્ચન્તસુખુમાલં કરજકાયં વિનાસેતિ, તતો સકલોપિ અત્તભાવો અન્તરધાયતિ. તેનાહ ‘‘ઉભોસુ પના’’તિઆદિ. તથા ચાહ ભગવા ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞમ્હિ પદુટ્ઠચિત્તા કિલન્તકાય…પે… ચવન્તી’’તિ (દી. નિ. ૧.૪૭).

કતમે તેન દેવા દટ્ઠબ્બાતિ એત્થ તેનાતિ પચ્ચત્તે કરણવચનન્તિ આહ ‘‘કતમે નામ તે દેવા દટ્ઠબ્બા’’તિ. કરણત્થેયેવ વા એતં કરણવચનન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘તેન વા અત્તભાવેના’’તિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

ચેતનાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.