(૧૭) ૨. પટિપદાવગ્ગો

૧. સંખિત્તસુત્તવણ્ણના

૧૬૧. દુતિયસ્સ પઠમે દુક્ખાપટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞાતિઆદીસુ પાળિયા આગતનયેન અત્થો વેદિતબ્બો. તથા હિ –

‘‘તત્થ કતમા દુક્ખપટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા પઞ્ઞા? કિચ્છેન કસિરેન સમાધિં ઉપ્પાદેન્તસ્સ દન્ધં તં ઠાનં અભિજાનન્તસ્સ યા ઉપ્પજ્જતિ પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ, અયં વુચ્ચતિ દુક્ખપટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા પઞ્ઞા. તત્થ કતમા દુક્ખપટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા પઞ્ઞા? કિચ્છેન કસિરેન સમાધિં ઉપ્પાદેન્તસ્સ ખિપ્પં તં ઠાનં અભિજાનન્તસ્સ યા ઉપ્પજ્જતિ પઞ્ઞા પજાનના…પે… સમ્માદિટ્ઠિ, અયં વુચ્ચતિ દુક્ખપટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા પઞ્ઞા. તત્થ કતમા સુખપટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા પઞ્ઞા? અકિચ્છેન અકસિરેન સમાધિં ઉપ્પાદેન્તસ્સ દન્ધં તં ઠાનં અભિજાનન્તસ્સ યા ઉપ્પજ્જતિ પઞ્ઞા પજાનના…પે… સમ્માદિટ્ઠિ, અયં વુચ્ચતિ સુખપટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા પઞ્ઞા. તત્થ કતમા સુખપટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા પઞ્ઞા? અકિચ્છેન અકસિરેન સમાધિં ઉપ્પાદેન્તસ્સ ખિપ્પં તં ઠાનં અભિજાનન્તસ્સ યા ઉપ્પજ્જતિ પઞ્ઞા પજાનના…પે… સમ્માદિટ્ઠિ, અયં વુચ્ચતિ સુખપટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા પઞ્ઞા’’તિ (વિભ. ૮૦૧) – અયમેત્થ પાળિ.

તત્થ કિચ્છેન કસિરેન સમાધિં ઉપ્પાદેન્તસ્સાતિ પુબ્બભાગે આગમનકાલે કિચ્છેન કસિરેન દુક્ખેન સસઙ્ખારેન સપ્પયોગેન કિલેસે વિક્ખમ્ભેત્વા લોકુત્તરસમાધિં ઉપ્પાદેન્તસ્સ. દન્ધં તં ઠાનં અભિજાનન્તસ્સાતિ વિક્ખમ્ભિતેસુ કિલેસેસુ વિપસ્સનાપરિવાસે ચિરં વસિત્વા તં લોકુત્તરસમાધિસઙ્ખાતં ઠાનં દન્ધં સણિકં અભિજાનન્તસ્સ પટિવિજ્ઝન્તસ્સ, પાપુણન્તસ્સાતિ અત્થો. અયં વુચ્ચતીતિ યા એસા એવં ઉપ્પજ્જતિ, અયં કિલેસવિક્ખમ્ભનપ્પટિપદાય દુક્ખત્તા, વિપસ્સનાપરિવાસપઞ્ઞાય ચ દન્ધત્તા મગ્ગકાલે એકચિત્તક્ખણે ઉપ્પન્નાપિ પઞ્ઞા આગમનવસેન ‘‘દુક્ખપટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા નામા’’તિ વુચ્ચતિ. ઉપરિ તીસુ પદેસુપિ ઇમિના નયેન અત્થો વેદિતબ્બો.

સંખિત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. વિત્થારસુત્તવણ્ણના

૧૬૨. દુતિયે અકતાભિનિવેસોતિ અકતાધિકારો. રૂપાનં લક્ખણાદીહિ પરિચ્છિન્દિત્વા ગહણં રૂપપરિગ્ગહો. તીસુ અદ્ધાસુ કિલમતીતિ પુબ્બન્તે અપરન્તે પુબ્બન્તાપરન્તેતિ એવં તીસુ પદેસેસુ કિલમતિ. પઞ્ચસુ ઞાણેસૂતિ રૂપપરિગ્ગહાદીસુ પઞ્ચસુ ઞાણેસુ. નવસુ વિપસ્સનાઞાણેસૂતિ ઉદયબ્બયાદિનવવિપસ્સનાઞાણેસુ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

વિત્થારસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. અસુભસુત્તવણ્ણના

૧૬૩. તતિયે ‘‘યથા એતં, તથા ઇદ’’ન્તિ ઇમિના નયેનાતિ એતેન –

‘‘યથા ઇદં તથા એતં, યથા એતં તથા ઇદં;

અજ્ઝત્તઞ્ચ બહિદ્ધા ચ, કાયે છન્દં વિરાજયે’’તિ. (સુ. નિ. ૨૦૫); –

ઇમં દેસનાનયં સઙ્ગણ્હાતિ. તસ્સત્થો – યથા ઇદં સવિઞ્ઞાણકાસુભં આયુઉસ્માવિઞ્ઞાણાનં અનપગમા ચરતિ તિટ્ઠતિ નિસીદતિ સયતિ, તથા એતં એતરહિ સુસાને સયિતં અવિઞ્ઞાણકમ્પિ પુબ્બે તેસં ધમ્માનં અનપગમા અહોસિ. યથા ચ એતં એતરહિ મતસરીરં તેસં ધમ્માનં અપગમા ન ચરતિ ન તિટ્ઠતિ ન નિસીદતિ ન સેય્યં કપ્પેતિ, તથા ઇદં સવિઞ્ઞાણકમ્પિ તેસં ધમ્માનં અપગમા ભવિસ્સતિ. યથા ચ ઇદં સવિઞ્ઞાણકં નેતરહિ સુસાને મતં સેતિ ન ઉદ્ધુમાતકાદિભાવમુપગતં, તથા એતં એતરહિ મતસરીરમ્પિ પુબ્બે અહોસિ. યથા પનેતં એતરહિ અવિઞ્ઞાણકાસુભં મતકસુસાને સેતિ ઉદ્ધુમાતકાદિભાવઞ્ચ ઉપગતં, તથા ઇદં સવિઞ્ઞાણકમ્પિ ભવિસ્સતીતિ. તત્થ યથા ઇદં તથા એતન્તિ અત્તના મતસરીરસ્સ સમાનભાવં કરોન્તો બાહિરે દોસં પજહતિ. યથા એતં તથા ઇદન્તિ મતસરીરેન અત્તનો સમાનભાવં કરોન્તો અજ્ઝત્તિકે રાગં પજહતિ. યેનાકારેન ઉભયં સમં કરોતિ, તં સમ્પજાનન્તો ઉભયત્થ મોહં પજહતિ.

બહિદ્ધા દિટ્ઠાનન્તિ બહિદ્ધા સુસાનાદીસુ દિટ્ઠાનં ઉદ્ધુમાતકાદિદસન્નં અસુભાનં. ‘‘નવન્નં પાટિકુલ્યાનં વસેના’’તિ કસ્મા વુત્તં, નનુ અન્તિમજીવિકાભાવતો પિણ્ડપાતસ્સ અલાભલાભેસુ પરિતસ્સનગેધાદિસમુપ્પત્તિતો ભત્તસ્સ સમ્મદજનનતો કિમિકુલસંવદ્ધનતોતિ એવમાદીહિપિ આકારેહિ આહારેપટિકૂલતા પચ્ચવેક્ખિતબ્બા. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘અન્તમિદં, ભિક્ખવે, જીવિકાનં યદિદં પિણ્ડોલ્યં અતિપાપોયં લોકસ્મિં યદિદં પિણ્ડોલ્યો વિચરતિ પત્તપાણીતિ (સં. નિ. ૩.૮૦; ઇતિવુ. ૯૧). અલદ્ધા ચ પિણ્ડપાતં પરિતસ્સતિ, લદ્ધા ચ પિણ્ડપાતં ગધિતો મુચ્છિતો અજ્ઝોપન્નો અનાદીનવદસ્સાવી અનિસ્સરણપઞ્ઞો પરિભુઞ્જતીતિ (અ. નિ. ૩.૧૨૪). ભુત્તો ચ આહારો કસ્સચિ કદાચિ મરણં વા મરણમત્તં વા દુક્ખં આવહતી’’તિ.

કટુકીટકાદયો દ્વત્તિંસકુલપ્પભેદા કિમિયો નં ઉપનિસ્સાય જીવન્તીતિ? વુચ્ચતે – અન્તિમજીવિકાભાવો તાવ ચિત્તસંકિલેસવિસોધનત્થં કમ્મટ્ઠાનાભિનિવેસનતો પગેવ મનસિ કાતબ્બો ‘‘માહં છવાલાતસદિસો ભવેય્ય’’ન્તિ. તથા પિણ્ડપાતસ્સ અલાભલાભેસુ પરિતસ્સનગેધાદિસમુપ્પત્તિનિવારણં પગેવ અનુટ્ઠાતબ્બં સુપરિસુદ્ધસીલસ્સ પટિસઙ્ખાનવતો તદભાવતો. ભત્તસમ્મદો અનેકન્તિકો પરિભોગે અન્તોગધોવાતિ વેદિતબ્બો. કિમિકુલસંવદ્ધનં પન સઙ્ગહેતબ્બં, સઙ્ગહિતમેવ વા ‘‘નવન્નં પાટિકુલ્યાનં વસેના’’તિ એત્થ નિયમસ્સ અકતત્તા. ઇમિના વા નયેન ઇતરેસમ્પેત્થ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો યથાસમ્ભવમેત્થ પટિકૂલતાપચ્ચવેક્ખણસ્સ અધિપ્પેતત્તા.

એવઞ્ચ કત્વા વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૯૪-૨૯૫) દસહિ આકારેહિ પટિકૂલતા વેદિતબ્બા. સેય્યથિદં – ગમનતો, પરિયેસનતો, પરિભોગતો, આસયતો, નિધાનતો, અપરિપક્કતો, પરિપક્કતો, ફલતો, નિસ્સન્દતો, સમ્મક્ખનતોતિ. એવં દસન્નં વસેન પાટિકુલ્યવચનેનપિ ઇધ ‘‘નવન્ન’’ન્તિ વચનં ન વિરુજ્ઝતિ, સમ્મક્ખનસ્સ પરિભોગાદીસુ લબ્ભમાનભાવા વિસું તં અગ્ગહેત્વા ન વદન્તિ. વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૩૦૪) પન સમ્મક્ખનં પરિભોગાદીસુ લબ્ભમાનમ્પિ નિસ્સન્દવસેન વિસેસતો પટિકૂલન્તિ દસ્સેતું સબ્બપચ્છા ઠપિતા.

ઉક્કણ્ઠિતસઞ્ઞાય સમન્નાગતોતિ તીસુ ભવેસુ અરુચ્ચનવસેન પવત્તાય વિપસ્સનાપઞ્ઞાય સમન્નાગતો. નિબ્બિદાનુપસ્સના હેસા સઞ્ઞાસીસેન વુત્તા. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

અસુભસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪-૬. પઠમખમસુત્તાદિવણ્ણના

૧૬૪-૧૬૬. ચતુત્થે પધાનકરણકાલે સીતાદીનિ નક્ખમતિ ન સહતીતિ અક્ખમા. ખમતિ સહતિ અભિભવતીતિ ખમા. ઇન્દ્રિયદમનં દમા. ‘‘ઉપ્પન્નં કામવિતક્કં નાધિવાસેતી’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૬; અ. નિ. ૪.૧૪; ૬.૫૮) નયેન વિતક્કસમનં સમાતિ આહ ‘‘અકુસલવિતક્કાનં વૂપસમનપટિપદા’’તિ. નિદસ્સનમત્તઞ્ચેતં, સબ્બેસમ્પિ કિલેસાનં સમનવસેન પવત્તા પટિપદા સમા. પઞ્ચમછટ્ઠાનિ ઉત્તાનત્થાનેવ.

પઠમખમસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭-૮. મહામોગ્ગલ્લાનસુત્તાદિવણ્ણના

૧૬૭-૧૬૮. સત્તમટ્ઠમેસુ મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરસ્સાતિઆદિના મોગ્ગલ્લાનત્થેરસ્સ હેટ્ઠા તિણ્ણં મગ્ગાનં સુખપટિપદદન્ધાભિઞ્ઞભાવો, અરહત્તમગ્ગસ્સ દુક્ખપટિપદખિપ્પાભિઞ્ઞભાવો વુત્તો, સારિપુત્તત્થેરસ્સ પન હેટ્ઠિમાનં તિણ્ણં મગ્ગાનં સુખપટિપદદન્ધાભિઞ્ઞભાવો, અરહત્તમગ્ગસ્સ ચ સુખપટિપદખિપ્પાભિઞ્ઞભાવો દસ્સિતો. યં પન વુત્તં વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૮૦૧) ‘‘બુદ્ધાનં પન ચત્તારોપિ મગ્ગા સુખપટિપદખિપ્પાભિઞ્ઞાવ અહેસું, તથા ધમ્મસેનાપતિસ્સ. મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરસ્સ પન પઠમમગ્ગો સુખપટિપદખિપ્પાભિઞ્ઞો અહોસિ, ઉપરિ તયો દુક્ખપટિપદદન્ધાભિઞ્ઞા’’તિ. યઞ્ચ વુત્તં અટ્ઠસાલિનિયં (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧૪૭૬) ‘‘તથાગતસ્સ હિ સારિપુત્તત્થેરસ્સ ચ ચત્તારોપિ મગ્ગા સુખપટિપદખિપ્પાભિઞ્ઞાવ અહેસું, મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરસ્સ પન પઠમમગ્ગો સુખપટિપદખિપ્પાભિઞ્ઞો ઉપરિ તયો દુક્ખપટિપદખિપ્પાભિઞ્ઞા’’તિ, તં સબ્બં અઞ્ઞમઞ્ઞં નાનુલોમેતિ. ઇમાય પાળિયા ઇમાય ચ અટ્ઠકથાય ન સમેતિ, તસ્મા વીમંસિતબ્બમેતં. તંતંભાણકાનં વા મતેન તત્થ તત્થ તથા તથા વુત્તન્તિ ગહેતબ્બં.

મહામોગ્ગલ્લાનસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. સસઙ્ખારસુત્તવણ્ણના

૧૬૯. નવમે સસઙ્ખારેન દુક્ખેન કસિરેન અધિમત્તપયોગં કત્વાવ કિલેસપરિનિબ્બાનધમ્મોતિ સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી. અસઙ્ખારેન અપ્પયોગેન અધિમત્તપયોગં અકત્વાવ કિલેસપરિનિબ્બાનધમ્મોતિ અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી. ધમ્માનુસારી પુગ્ગલો હિ આગમનમ્હિ કિલેસે વિક્ખમ્ભેન્તો અપ્પદુક્ખેન અકસિરેન અકિલમન્તોવ વિક્ખમ્ભેતું સક્કોતિ. સદ્ધાનુસારી પુગ્ગલો પન દુક્ખેન કસિરેન કિલમન્તો હુત્વા વિક્ખમ્ભેતું, તસ્મા ધમ્માનુસારિસ્સ પુબ્બભાગમગ્ગક્ખણે કિલેસચ્છેદકં ઞાણં અદન્ધં તિખિણં સૂરં હુત્વા વહતિ. યથા નામ તિખિણેન અસિના કદલિં છિન્દન્તસ્સ છિન્નટ્ઠાનં મટ્ઠં હોતિ, અતિસીઘં વહતિ, સદ્દો ન સુય્યતિ, બલવવાયામકિચ્ચં ન હોતિ, એવરૂપા ધમ્માનુસારિનો પુબ્બભાગભાવના હોતિ. સદ્ધાનુસારિનો પન પુબ્બભાગક્ખણે કિલેસચ્છેદકં ઞાણં દન્ધં અતિખિણં અસૂરં હુત્વા વહતિ. યથા નામ કુણ્ઠેન અસિના કદલિં છિન્દન્તસ્સ છિન્નટ્ઠાનં ન મટ્ઠં હોતિ, અતિસીઘં ન વહતિ, સદ્દો સુય્યતિ, બલવવાયામકિચ્ચં ઇચ્છિતબ્બં હોતિ, એવરૂપા સદ્ધાનુસારિનો પુબ્બભાગભાવના હોતિ. એવં સન્તેપિ નેસં કિલેસક્ખયે નાનત્તં નત્થિ, અનવસેસાવ કિલેસા ખીયન્તિ.

સસઙ્ખારસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. યુગનદ્ધસુત્તવણ્ણના

૧૭૦. દસમે સમથપુબ્બઙ્ગમં વિપસ્સનં ભાવેતીતિ ઇદં સમથયાનિકસ્સ વસેન વુત્તં. સો હિ પઠમં ઉપચારસમાધિં વા અપ્પનાસમાધિં વા ઉપ્પાદેતિ, અયં સમથો. સો તઞ્ચ તંસમ્પયુત્તે ચ ધમ્મે અનિચ્ચાદીહિ વિપસ્સતિ, અયં વિપસ્સના, ઇતિ પઠમં સમથો, પચ્છા વિપસ્સના. તેન વુચ્ચતિ ‘‘સમથપુબ્બઙ્ગમં વિપસ્સનં ભાવેતી’’તિ. વિપસ્સનાપુબ્બઙ્ગમં સમથં ભાવેતીતિ ઇદં પન વિપસ્સનાયાનિકસ્સ વસેન વુત્તં. સો તં વુત્તપ્પકારં સમથં અસમ્પાદેત્વા પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધે અનિચ્ચાદીહિ વિપસ્સતિ. પઠમો લોકુત્તરમગ્ગો નિબ્બત્તતીતિ સોતાપત્તિમગ્ગં સન્ધાય વદતિ, લોકિયમગ્ગવસેનેવ વા ઇમિસ્સા પાળિયા અત્થો વેદિતબ્બો. કથં? મગ્ગો સઞ્જાયતિ, પુબ્બભાગિયો લોકિયમગ્ગો ઉપ્પજ્જતિ. આસેવતિ નિબ્બિદાનુપસ્સનાવસેન. ભાવેતિ મુચ્ચિતુકમ્યતાવસેન. બહુલીકરોતિ પટિસઙ્ખાનુપસ્સનાવસેન. આસેવતિ વા ભયતુપટ્ઠાનાદિઞાણવસેન. ભાવેતિ મુચ્ચિતુકમ્યતાદિઞાણવસેન. બહુલીકરોતિ વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનાવસેન. સંયોજનાનિ પહીયન્તિ. અનુસયા બ્યન્તી હોન્તીતિ મગ્ગપ્પટિપાટિયા પહીયન્તિ બ્યન્તી હોન્તિ.

ધમ્મુદ્ધચ્ચવિગ્ગહિતમાનસન્તિ ઓભાસાદીસુ અરિયધમ્મોતિ પવત્તં ઉદ્ધચ્ચં વિક્ખેપો ધમ્મુદ્ધચ્ચં, તેન ધમ્મુદ્ધચ્ચેન વિપસ્સનાવીથિતો ઉગ્ગમનેન વિરૂપં ગહિતં પવત્તિયમાનં ધમ્મુદ્ધચ્ચવિગ્ગહિતમાનસં. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘ધમ્મુદ્ધચ્ચવિગ્ગહિતમાનસં હોતિ, અનિચ્ચતો મનસિ કરોતિ, ઓભાસો ઉપ્પજ્જતિ, ઓભાસો ધમ્મોતિ ઓભાસં આવજ્જતિ, તતો વિક્ખેપો ઉદ્ધચ્ચં, તેન ઉદ્ધચ્ચેન વિગ્ગહિતમાનસો અનિચ્ચતો ઉપટ્ઠાનં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. દુક્ખતો…પે… અનત્તતો ઉપટ્ઠાનં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. તથા અનિચ્ચતો મનસિકરોતો ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ…પે… પીતિ પસ્સદ્ધિ સુખં અધિમોક્ખો પગ્ગહો ઉપટ્ઠાનં ઉપેક્ખા નિકન્તિ ઉપ્પજ્જતિ, નિકન્તિ ધમ્મોતિ નિકન્તિં આવજ્જતિ, તતો વિક્ખેપો ઉદ્ધચ્ચં, તેન ઉદ્ધચ્ચેન વિગ્ગહિતમાનસો અનિચ્ચતો ઉપટ્ઠાનં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. દુક્ખતો…પે… અનત્તતો ઉપટ્ઠાનં યથાભૂતં નપ્પજાનાતી’’તિ (પટિ. મ. ૨.૬). સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

યુગનદ્ધસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પટિપદાવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.