૩. પઠમનાનાકરણસુત્તવણ્ણના

૧૨૩. તતિયે બ્રહ્મકાયિકાનં દેવાનન્તિ એત્થ બ્રહ્માનં કાયો સમૂહોતિ બ્રહ્મકાયો, તપ્પરિયાપન્નતાય તત્થ ગતાતિ બ્રહ્મકાયિકા. એતાય ચ સબ્બસ્સપિ બ્રહ્મકાયસ્સ સમઞ્ઞાય ભવિતબ્બં. આભસ્સરાનં દેવાનન્તિઆદિના પન દુતિયજ્ઝાનભૂમિકાદીનં ઉપરિ ગહિતત્તા ગોબલીબદ્દઞ્ઞાયેન તદવસિટ્ઠાનં અયં સમઞ્ઞા, તસ્મા ‘‘બ્રહ્મકાયિકાનં દેવાન’’ન્તિ પઠમજ્ઝાનભૂમિકાનંયેવ ગહણં વેદિતબ્બં. સહ બ્યયતિ ગચ્છતીતિ સહબ્યો, સહવત્તનકો. તસ્સ ભાવો સહબ્યતા, સહપવત્તીતિ આહ ‘‘સહભાવં ઉપગચ્છતી’’તિ. કપ્પો આયુપ્પમાણન્તિ એત્થ યદિપિ બ્રહ્મપારિસજ્જાદીનં આયુનો અન્તરં અત્થિ, ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદેન પનેતં વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘પઠમજ્ઝાનં અત્થિ હીન’’ન્તિઆદિમાહ.

દ્વે કપ્પા આયુપ્પમાણન્તિ એત્થ પન હીનજ્ઝાનેન નિબ્બત્તાનં વસેન અયં પરિચ્છેદો કતોતિ દસ્સેતું ‘‘દુતિયજ્ઝાનં વુત્તનયેનેવ તિવિધં હોતી’’તિઆદિ આરદ્ધં. ચત્તારો કપ્પાતિ એત્થ પન ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદેન ચતુસટ્ઠિ કપ્પા વત્તબ્બાતિ દસ્સેન્તો ‘‘યં હેટ્ઠા વુત્તં ‘કપ્પો દ્વે કપ્પા’તિ, કમ્પિ આહરિત્વા અત્થો વેદિતબ્બો’’તિ આહ. કથં પનેત્થ અયમત્થો લબ્ભતીતિ આહ ‘‘કપ્પોતિ ચ ગુણસ્સપિ નામ’’ન્તિ. તત્થ પઠમં વુત્તો કપ્પો, તતો એકેન ગુણેન, એકસ્મિં વારે ગણનાયાતિ અત્થો. દ્વે કપ્પા હોન્તીતિ એકવારગણનાય કપ્પસ્સ દ્વિગુણિતત્તા દ્વે મહાકપ્પા હોન્તીતિ અત્થો. દુતિયેનાતિ દુતિયવારગણનાય. ચત્તારોતિ દુતિયવારગણનાય દ્વીસુ કપ્પેસુ દ્વિગુણિતેસુ ચત્તારો મહાકપ્પા હોન્તીતિ અત્થો. પુન તે ચત્તારો કપ્પાતિ વુત્તનયેન દ્વે વારે ગુણેત્વા યે ચત્તારો કપ્પા દસ્સિતા, પુન તે ચત્તારો કપ્પા ચતુગ્ગુણા હોન્તીતિ અત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ – દ્વે વારે ગુણેત્વા યે ચત્તારો કપ્પા દસ્સિતા, તેસુ ચતુક્ખત્તું ગુણિતેસુ ચતુસટ્ઠિ કપ્પા સમ્પજ્જન્તીતિ. તથા હિ ચત્તારો એકસ્મિં વારે ગુણિતા અટ્ઠ હોન્તિ, પુન તે અટ્ઠ દુતિયવારે ગુણિતા સોળસ હોન્તિ, પુન તે સોળસ તતિયવારે ગુણિતા દ્વત્તિંસ હોન્તિ, પુન તે દ્વત્તિંસ ચતુત્થવારે ગુણિતા ચતુસટ્ઠિ હોન્તિ. તેનેવાહ ‘‘ઇમેહિ ચતૂહિ ગુણેહિ ગુણિતા એકેન ગુણેન અટ્ઠ હોન્તી’’તિઆદિ. એત્થ ચ હેટ્ઠા ઉપોસથસુત્તે (અ. નિ. ૩.૭૧) –

‘‘યાનિ માનુસકાનિ પઞ્ઞાસ વસ્સાનિ, ચાતુમહારાજિકાનં દેવાનં એસો એકો રત્તિન્દિવો’’તિ –

આદિના કામાવચરદેવાનમેવ આયુપ્પમાણં દસ્સિતં. હેટ્ઠાયેવ –

‘‘તયોમે, ભિક્ખવે, પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. કતમે તયો? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો સબ્બસો રૂપસઞ્ઞાનં સમતિક્કમા…પે… આકાસાનઞ્ચાયતનૂપગાનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જતિ. આકાસાનઞ્ચાયતનૂપગાનં, ભિક્ખવે, દેવાનં વીસતિ કપ્પસહસ્સાનિ આયુપ્પમાણ’’ન્તિ (અ. નિ. ૩.૧૧૭) –

આદિના અરૂપાવચરાનંયેવ આયુપ્પમાણં વુત્તં. ઇધ પન રૂપાવચરાનમેવ આયુપ્પમાણં દસ્સિતં. વિભઙ્ગપાળિયં (વિભ. ૧૦૨૨) પન ‘‘મનુસ્સાનં કિત્તકં આયુપ્પમાણં, વસ્સસતં અપ્પં વા ભિય્યો’’તિઆદિના દેવમનુસ્સાનઞ્ચેવ રૂપારૂપાવચરસત્તાનઞ્ચ આયુપ્પમાણં દસ્સિતં.

તત્થ સમ્માસમ્બુદ્ધેન મનુસ્સાનં દેવાનઞ્ચ આયું પરિચ્છિન્દમાનેન ચતૂસુ અપાયેસુ ભુમ્મદેવેસુ ચ આયુ ન પરિચ્છિન્નં. તં કસ્માતિ? નિરયે તાવ કમ્મમેવ પમાણં. યાવ કમ્મં ન ખીયતિ, તાવ પચ્ચન્તિ. તથા સેસઅપાયેસુ. ભુમ્મદેવાનમ્પિ કમ્મમેવ પમાણં. તત્થ નિબ્બત્તા હિ કેચિ સત્તાહમત્તં તિટ્ઠન્તિ, કેચિ અડ્ઢમાસં, કપ્પં તિટ્ઠમાનાપિ અત્થિયેવ. તત્થ મનુસ્સેસુ ગિહિભાવે ઠિતાયેવ સોતાપન્નાપિ હોન્તિ, સકદાગામિફલં અનાગામિફલં અરહત્તમ્પિ પાપુણન્તિ, તેસુ સોતાપન્નાદયો યાવજીવં તિટ્ઠન્તિ, ખીણાસવા પન પરિનિબ્બાયન્તિ વા પબ્બજન્તિ વા. કસ્મા? અરહત્તં નામ સેટ્ઠગુણં, ગિહિલિઙ્ગં હીનં, તં હીનતાય ઉત્તમં ગુણં ધારેતું ન સક્કોતિ, તસ્મા તે પરિનિબ્બાતુકામા વા હોન્તિ પબ્બજિતુકામા વા. ભુમ્મદેવા પન અરહત્તં પત્તાપિ યાવજીવં તિટ્ઠન્તિ, છસુ કામાવચરેસુ દેવેસુ સોતાપન્નસકદાગામિનો યાવજીવં તિટ્ઠન્તિ, અનાગામિના રૂપભવં ગન્તું વટ્ટતિ ખીણાસવેન પરિનિબ્બાતું. કસ્મા? નિલીયનોકાસસ્સ અભાવા. રૂપાવચરારૂપાવચરેસુ સબ્બેપિ યાવજીવં તિટ્ઠન્તિ, તત્થ રૂપાવચરે નિબ્બત્તા સોતાપન્નસકદાગામિનો ન પુન ઇધાગચ્છન્તિ, તત્થેવ પરિનિબ્બાયન્તિ. એતે હિ ઝાનઅનાગામિનો નામ.

અટ્ઠસમાપત્તિલાભીનં પન કિં નિયમેતિ? પગુણજ્ઝાનં. યદેવસ્સ પગુણં હોતિ, તેન ઉપપજ્જતિ. સબ્બેસુ પગુણેસુ કિં નિયમેતિ? નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિ. એકંસેનેવ હિ સો નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતને ઉપપજ્જતિ. નવસુ બ્રહ્મલોકેસુ નિબ્બત્તઅરિયસાવકાનં તત્રૂપપત્તિપિ ઉપરૂપપત્તિપિ, ન હેટ્ઠૂપપત્તિ. પુથુજ્જનાનં પન તત્રૂપપત્તિપિ હોતિ, ઉપરૂપપત્તિપિ, હેટ્ઠૂપપત્તિપિ. પઞ્ચસુ સુદ્ધાવાસેસુ ચતૂસુ ચ અરૂપેસુ અરિયસાવકાનં તત્રૂપપત્તિપિ હોતિ ઉપરૂપપત્તિપિ. પઠમજ્ઝાનભૂમિયં નિબ્બત્તો અનાગામી નવ બ્રહ્મલોકે સોધેત્વા મત્થકે ઠિતો પરિનિબ્બાતિ. વેહપ્ફલં, અકનિટ્ઠં, નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનન્તિ ઇમે તયો દેવલોકા સેટ્ઠભવા નામ. ઇમેસુ તીસુ ઠાનેસુ નિબ્બત્તઅનાગામિનો નેવ ઉદ્ધં ગચ્છન્તિ, ન અધો, તત્થ તત્થેવ પરિનિબ્બાયન્તીતિ ઇદં પકિણ્ણકં વેદિતબ્બં.

પઠમનાનાકરણસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.