(૯) ૪. મચલવગ્ગો

૧-૬. પાણાતિપાતસુત્તાદિવણ્ણના

૮૧-૮૬. ચતુત્થસ્સ પઠમાદીનિ ઉત્તાનત્થાનેવ. પઞ્ચમે (સં. નિ. ટી. ૧.૧.૧૩૨) ‘‘નીચે કુલે પચ્ચાજાતો’’તિઆદિકેન અપ્પકાસભાવેન તમતીતિ તમો, તેન તમેન યુત્તોતિ તમો પુગ્ગલો વુચ્ચતિ. તથા હિ તંયોગતો પુગ્ગલસ્સ તબ્બોહારો યથા ‘‘મચ્છેરયોગતો મચ્છરો’’તિ, તસ્મા તમોતિ અપ્પકાસભાવેન તમો તમભૂતો અન્ધકારં વિય જાતો, અન્ધકારત્તં વા પત્તોતિ અત્થો. વુત્તલક્ખણં તમમેવ પરમ્પરતો અયનં ગતિ નિટ્ઠા એતસ્સાતિ તમપરાયણો. ઉભયેનપિ તમગ્ગહણેન ખન્ધતમો કથિતો, ન અન્ધકારતમો. ખન્ધતમોતિ ચ સમ્પત્તિરહિતા ખન્ધપવત્તિયેવ દટ્ઠબ્બા. ‘‘ઉચ્ચે કુલે પચ્ચાજાતો’’તિઆદિકેન પકાસભાવેન જોતેતીતિ જોતિ, તેન જોતિનાયુત્તોતિઆદિ સબ્બં વુત્તનયેન વેદિતબ્બં. ઇતરે દ્વેતિ જોતિતમપરાયણો, જોતિજોતિપરાયણોતિ ઇતરે દ્વે પુગ્ગલે.

વેણુવેત્તાદિવિલીવેહિ પેળભાજનાદિકારકા વિલીવકારકા. મિગમચ્છાદીનં નિસાદનતો નેસાદા, માગવિકમચ્છબન્ધાદયો. રથેસુ ચમ્મેન નહણકરણતો રથકારા, ચમ્મકારા. પુઇતિ કરીસસ્સ નામં, તં કુસેન્તિ અપનેન્તીતિ પુક્કુસા, પુપ્ફછડ્ડકા. દુબ્બણ્ણોતિ વિરૂપો. ઓકોટિમકોતિ આરોહાભાવેન હેટ્ઠિમકો, રસ્સકાયોતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘લકુણ્ડકો’’તિ. લકુ વિય ઘટિકા વિય ડેતિ પવત્તતીતિ લકુણ્ડકો, રસ્સો. કણતિ નિમીલતીતિ કાણો. તં પનસ્સ નિમીલનં એકેન અક્ખિના દ્વીહિપિ વાતિ આહ ‘‘એકચ્છિકાણો વા ઉભયચ્છિકાણો વા’’તિ. કુણનં કુણો, હત્થવેકલ્લં, સો એતસ્સ અત્થીતિ કુણી. ખઞ્જો વુચ્ચતિ પાદવિકલો. હેટ્ઠિમકાયસઙ્ખાતો સરીરસ્સ પક્ખો પદેસો હતો અસ્સાતિ પક્ખહતો. તેનાહ ‘‘પીઠસપ્પી’’તિ. પદીપે પદીપને એતબ્બં નેતબ્બન્તિ પદીપેય્યં, તેલકપાલાદિઉપકરણં. વુત્તન્તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં.

આગમનવિપત્તીતિ આગમનટ્ઠાનવસેન વિપત્તિ ‘‘આગમો એત્થા’’તિ કત્વા. પુબ્બુપ્પન્નપચ્ચયવિપત્તીતિ પઠમુપ્પન્નપચ્ચયવસેન વિપરાવત્તિ. ચણ્ડાલાદિસભાવા હિસ્સ માતાપિતરો પઠમુપ્પન્નપચ્ચયો. પવત્તપચ્ચયવિપત્તીતિ પવત્તે સુખપચ્ચયવિપત્તિ. તાદિસે નિહીનકુલે ઉપ્પન્નોપિ કોચિ વિભવસમ્પન્નો સિયા, અયં પન દુગ્ગતો દુરૂપો. આજીવુપાયવિપત્તીતિ આજીવનુપાયવસેન વિપત્તિ. સુખેન હિ જીવિકં પવત્તેતું ઉપાયભૂતા હત્થિસિપ્પાદયો ઇમસ્સ નત્થિ, પુપ્ફછડ્ડનસિલાકોટ્ટનાદિકમ્મં પન કત્વા જીવિકં પવત્તેતિ. તેનાહ ‘‘કસિરવુત્તિકે’’તિ. અત્તભાવવિપત્તીતિ ઉપધિવિપત્તિ. દુક્ખકારણસમાયોગોતિ કાયિકચેતસિકદુક્ખુપ્પત્તિયા પચ્ચયસમોધાનં. સુખકારણવિપત્તીતિ સુખપચ્ચયપરિહાનિ. ઉપભોગવિપત્તીતિ ઉપભોગસુખસ્સ વિનાસો અનુપલદ્ધિ. જોતિ ચેવ જોતિપરાયણભાવો ચ સુક્કપક્ખો. છટ્ઠં ઉત્તાનમેવ.

પાણાતિપાતસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. પુત્તસુત્તવણ્ણના

૮૭. સત્તમે મ-કારો પદસન્ધિકરો ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞ’’ન્તિઆદીસુ વિય. નિચ્ચલસમણોતિ થિરસમણો. અભિસિઞ્ચિતબ્બોતિ અભિસેકોતિ કમ્મસાધનો અભિસેકસદ્દો. તેનાહ ‘‘અભિસેકં કાતું યુત્તો’’તિ.

બાકુલત્થેરો વિયાતિ થેરો હિ મહાયસસ્સી, તસ્સ પુત્તધીતરો નત્તુપનત્તકા સુખુમસાટકેહિ ચીવરાનિ કારેત્વા રજાપેત્વા સમુગ્ગે પક્ખિપિત્વા પહિણન્તિ. થેરસ્સ નહાનકાલે નહાનકોટ્ઠકે ઠપેન્તિ. થેરો તાનિ નિવાસેતિ ચેવ પારુપતિ ચ. તેનેવેતં વુત્તં.

ખદિરવનમગ્ગે સીવલિત્થેરો વિયાતિ સત્થરિ કિર તં મગ્ગં પટિપન્ને દેવતા ‘‘અમ્હાકં અય્યસ્સ સીવલિત્થેરસ્સ સક્કારં કરિસ્સામા’’તિ ચિન્તેત્વા એકેકયોજને વિહારં કારેત્વા એકયોજનતો ઉદ્ધં ગન્તું અદત્વા પાતોવ ઉટ્ઠાય દિબ્બાનિ યાગુઆદીનિ ગહેત્વા ‘‘અમ્હાકં અય્યો સીવલિત્થેરો કહં નિસિન્નો’’તિ વિચરન્તિ. થેરો અત્તનો અભિહટં બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દાપેસિ. એવં સત્થા સપરિવારો તિંસયોજનિકં કન્તારં સીવલિત્થેરસ્સ પુઞ્ઞફલં અનુભવમાનોવ અગમાસિ. તેનેવેતં વુત્તં.

અટ્ઠકનાગરસુત્તે આનન્દત્થેરો વિયાતિ અટ્ઠકનાગરકો કિર ગહપતિ થેરસ્સ ધમ્મદેસનાય પસીદિત્વા પઞ્ચસતગ્ઘનકં વિહારં કારેત્વા અદાસિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં.

પિલિન્દવચ્છત્થેરો વિયાતિ થેરસ્સ કિર ઇદ્ધાનુભાવેન પસન્ના મનુસ્સા સપ્પિઆદીનિ બહૂનિ ભેસજ્જાનિ અભિહરિંસુ. પકતિયાપિ ચ આયસ્મા પિલિન્દવચ્છો લાભી હોતિ પઞ્ચન્નં ભેસજ્જાનં, લદ્ધં લદ્ધં પરિસાય વિસ્સજ્જેતિ. તેનેતં વુત્તં ‘‘ગિલાનપચ્ચયં પિલિન્દવચ્છત્થેરો વિયા’’તિ.

તિણ્ણમ્પિ સન્નિપાતેન નિબ્બત્તાનીતિ પિત્તાદીનં તિણ્ણમ્પિ વિસમાનં સન્નિપાતેન જાતાનિ. અતિસીતાદિભાવેન ઉતૂનં પરિણામોતિ આહ ‘‘અતિસીતઅતિઉણ્હઉતુતો જાતાની’’તિ. પુરિમઉતુતો વિસદિસો ઉતુ ઉતુપરિણામો, તતો જાતાનિ ઉતુપરિણામજાનિ, વિસભાગઉતુતો જાતાનીતિ અત્થો. જઙ્ગલદેસવાસીનઞ્હિ અનૂપદેસે વસન્તાનં વિસભાગોવ ઉતુ ઉપ્પજ્જતિ, અનૂપદેસવાસીનઞ્ચ જઙ્ગલદેસેતિ. એવં મલયસમુદ્દતીરાદિવસેનપિ ઉતુવિસભાગતા ઉપ્પજ્જતિયેવ. તતો જાતાનિ ઉતુપરિણામજાનિ નામ.

અત્તનો પકતિચરિયાનં વિસમં કાયસ્સ પરિહરણવસેન વિસમપરિહારજાનિ. તાનિ પન અચ્ચાસનઅતિટ્ઠાનાદિના વેદિતબ્બાનીતિ આહ ‘‘અચ્ચાસનઅતિટ્ઠાનાદિકા’’તિ. આદિ-સદ્દેન મહાભારવહણસુધાકોટ્ટનઅદેસકાલચરણાદીનિ સઙ્ગણ્હાતિ. પરસ્સ ઉપક્કમતો નિબ્બત્તાનિ ઓપક્કમિકાનિ, અયં ચોરોતિ વા પારદારિકોતિ વા ગહેત્વા જણ્ણુકકપ્પરમુગ્ગરાદીહિ નિપ્પોથનઉપક્કમં પચ્ચયં કત્વા ઉપ્પન્નાનીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘વધબન્ધનાદિઉપક્કમેન નિબ્બત્તાની’’તિ. કેવલન્તિ બાહિરં પચ્ચયં અનપેક્ખિત્વા કેવલં, તેન વિનાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘પુબ્બેકતકમ્મવિપાકવસેનેવ જાતાની’’તિ.

પુત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮-૧૦. સંયોજનસુત્તાદિવણ્ણના

૮૮-૯૦. અટ્ઠમે સોતાપન્નો ચતૂહિ વાતેહિ ઇન્દખીલો વિય પરપ્પવાદેહિ અકમ્પિયો અચલસદ્ધાય સમન્નાગતત્તા સાસને લદ્ધપ્પતિટ્ઠો સમણમચલો નામાતિ આહ ‘‘સાસને લદ્ધપ્પતિટ્ઠત્તા’’તિઆદિ. થદ્ધભાવકરાનં કિલેસાનં સબ્બસો સમુચ્છિન્નત્તાતિ ચિત્તસ્સ થદ્ધભાવકરાનં ઉદ્ધમ્ભાગિયકિલેસાનં સબ્બસો અભાવા સમણસુખુમાલો નામ સુખુમાલભાવપ્પત્તિતો. નવમદસમાનિ સુવિઞ્ઞેય્યાનેવ.

સંયોજનસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

મચલવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.