૧. તિત્થાયતનસુત્તવણ્ણના

૬૨. દુતિયસ્સ પઠમે તિત્થં નામ દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિયો તબ્બિનિમુત્તસ્સ કસ્સચિ દિટ્ઠિવિપ્ફન્દિતસ્સ અભાવતો. એત્થ હિ સત્તા તરન્તિ ઉપ્પિલવન્તિ ઉમ્મુજ્જનિમુજ્જં કરોન્તિ, તસ્મા ‘‘તિત્થ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. પારગમનસઙ્ખાતઞ્હિ તરણં દિટ્ઠિગતિકાનં નત્થિ, તત્થેવ અપરાપરં નિમુજ્જનુમ્મુજ્જનવસેન પિલવનમેવ તેસં તરણં નામ. ઉપ્પાદકાતિ પૂરણકસ્સપાદયો. તિત્થે જાતા તિત્થિયા, યથાવુત્તં વા દિટ્ઠિગતસઙ્ખાતં તિત્થં એતેસં અત્થીતિ તિત્થિકા, તિત્થિકા એવ તિત્થિયા. મનોરમેતિ સાદુફલભરિતતાય અભયદિસતાય ચ મનોરમે. ઇમેસુયેવ તીસુ ઠાનેસૂતિ યથાવુત્તેસુ તિત્થાયતનેસુ.

યો યથા જાનાતિ, તસ્સ તથા વુચ્ચતીતિ ઇમિના પુગ્ગલજ્ઝાસયવસેન તથા વુત્તન્તિ દસ્સેતિ. પુગ્ગલ-સદ્દો ચ તિસ્સન્નમ્પિ પકતીનં સાધારણો, તસ્મા પુરિસગ્ગહણેન તતો વિસેસનં યથા ‘‘અટ્ઠ પુરિસપુગ્ગલા’’તિ. પટિસંવિદિતં કરોતીતિ કેવલં જાનનવસેન વિદિતં કરોતિ. અનુભવતિ વાતિ વિપાકલક્ખણપ્પત્તં અનુભવતિ. પુબ્બેકતહેતૂતિ અન્તોગધાવધારણં પદન્તિ આહ ‘‘પુબ્બેકતકમ્મપચ્ચયેનેવા’’તિ. ઇમિનાતિ ‘‘સબ્બં તં પુબ્બેકતહેતૂ’’તિ ઇમિના વચનેન. કમ્મવેદનન્તિ કુસલાકુસલકમ્મસહજં વેદનં. કિરિયવેદનન્તિ ‘‘નેવ કુસલાકુસલા ન ચ કમ્મવિપાકા’’તિ એવં વુત્તં કિરિયચિત્તસહજં વેદનં. ન કેવલઞ્ચ તે કમ્મકિરિયવેદના એવ પટિક્ખિપન્તિ, અથ ખો સાસને લોકે ચ પાકટે વાતાબાધાદિરોગે ચ પટિક્ખિપન્તિ એવાતિ દસ્સેતું ‘‘યે વા ઇમે’’તિઆદિમાહ. તત્થ પિત્તસમુટ્ઠાનાતિ પિત્તવિકારાધિકસમ્ભૂતા. અનન્તરદ્વયેપિ એસેવ નયો. સન્નિપાતિકાતિ પિત્તાદીનં તિણ્ણમ્પિ વિકારાનં સન્નિપાતતો જાતા. ઉતુપરિણામજાતિ સીતાદિઉતુનો વિપરિણામતો વિસમપરિવુત્તિતો જાતા. વિસમપરિહારજાતિ અસપ્પાયાહારયોગપટિસેવનવસેન કાયસ્સ વિસમં પરિહરણતો જાતા. ઓપક્કમિકાતિ ઉપક્કમતો નિબ્બત્તા. કમ્મવિપાકજાતિ કમ્મસ્સ વિપાકભૂતક્ખન્ધતો જાતા. વિરોધિપચ્ચયસમુટ્ઠાના ધાતૂનં વિકારાવત્થા, તપ્પચ્ચયા વા દુક્ખા વેદના આબાધનટ્ઠેન આબાધો, સો એવ રુજ્જનટ્ઠેન રોગો. તત્થ ‘‘યો યાપ્યલક્ખણો, સો રોગો, ઇતરો આબાધો’’તિ વદન્તિ. સબ્બેસઞ્ચ નેસં તંતંધાતૂનં વિસમં આસન્નકારણં, ન તથા ઇતરાનિ. તત્થાપિ ચ પકોપાવત્થા ધાતુયો આસન્નકારણં, ન તથા પરપચ્ચયાવત્થાતિ દટ્ઠબ્બં. અટ્ઠમંયેવ કમ્મવિપાકજં આબાધં સમ્પટિચ્છન્તિ ‘‘સબ્બં તં પુબ્બેકતહેતૂ’’તિ વિપલ્લાસગ્ગાહેન. ‘‘પુબ્બે’’તિ પુરાતનસ્સેવ કમ્મસ્સ ગહિતત્તા ઉપપજ્જવેદનીયમ્પિ તે પટિક્ખિપન્તીતિ વુત્તં ‘‘દ્વે પટિબાહિત્વા’’તિ. સમ્પટિચ્છન્તીતિ અનુજાનન્તિ.

અત્તના કતમૂલકેનાતિ સાહત્થિકકમ્મહેતુ. આણત્તિમૂલકેનાતિ પરસ્સ આણાપનવસેન કતકમ્મહેતુ. ઇમાતિ તિસ્સો વેદના. સબ્બે પટિબાહન્તીતિ સબ્બે રોગે પટિસેધેન્તિ સબ્બેસમ્પિ તેસં એકેન ઇસ્સરેનેવ નિમ્મિતત્તા તબ્ભાવીભાવાસમ્ભવતો. એસ નયો સેસેસુપિ. સબ્બં પટિબાહન્તીતિ હેતુપચ્ચયપટિસેધનતો સબ્બં નિસેધેન્તિ.

માતિકં નિક્ખિપિત્વાતિ તિણ્ણમ્પિ વેદાનં અસારભાવદસ્સનત્થં ઉદ્દેસં કત્વા. તન્તિ તં માતિકં. વિભજિત્વા દસ્સેતુન્તિ દોસદસ્સનવસેનેવ વિભાગતો દસ્સેતું. લદ્ધિપતિટ્ઠાપનત્થન્તિ અત્તનો લદ્ધિયા પટિજાનાપનત્થં. લદ્ધિતો લદ્ધિં સઙ્કમન્તીતિ મૂલલદ્ધિતો અઞ્ઞલદ્ધિં ઉપગચ્છન્તિ પટિજાનન્તિ. પુબ્બેકતહેતુયેવ પટિસંવેદેતીતિ કમ્મવેદનમ્પિ વિપાકવેદનં કત્વા વદન્તિ. દિટ્ઠિગતિકા હિ બ્યામૂળ્હચિત્તા કમ્મન્તરવિપાકન્તરાદીનિ આલોળેન્તિ, અસઙ્કરતો સઞ્ઞાપેતું ન સક્કોન્તિ. યથા ચ અકુસલકમ્મે, એવં કુસલકમ્મેપીતિ દસ્સેતું ‘‘એવં પાણાતિપાતા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ એવન્તિ યથા પુબ્બેકતહેતુ એવ પાણાતિપાતિનો નામ હોન્તિ, ન ઇદાનિ સયંકતકારણા, એવં પાણાતિપાતા વિરમણમ્પિ પુબ્બેકતહેતુ એવાતિ વિચારિયમાનો પુબ્બેકતવાદો અકિરિયવાદો એવ સમ્પજ્જતિ.

કત્તુકમ્યતાછન્દો ન તણ્હાછન્દો. કત્તુકમ્યતાતિ કાતુમિચ્છા. પચ્ચત્તપુરિસકારોતિ તેન તેન પુરિસેન કત્તબ્બકિચ્ચં ન હોતિ પુબ્બેકતહેતુ એવ સિજ્ઝનતો. ઉભયમ્પિ તં એસ ન લબ્ભતીતિ કત્તબ્બકરણં સુચરિતપૂરણં, અકત્તબ્બઅકરણં દુચ્ચરિતવિરતીતિ ઇદં ઉભયમ્પિ એસ ન લભતિ. સમણાપિ હિ પુબ્બેકતકારણાયેવ હોન્તીતિ પુબ્બેકતકારણાયેવ સમણાપિ હોન્તિ, ન ઇદાનિ સંવરસમાદાનાદિના. અસ્સમણાપિ પુબ્બેકતકારણાયેવાતિ પુબ્બેકતકારણાયેવ અસ્સમણાપિ હોન્તિ, ન સંવરભેદેન.

યથા પુબ્બેકતવાદે છન્દવાયામાનં અસમ્ભવતો પચ્ચત્તપુરિસકારાનં અભાવો, એવં ઇસ્સરનિમ્માનવાદેપિ ઇસ્સરેનેવ સબ્બસ્સ નિમ્મિતભાવાનુજાનનતોતિ વુત્તં ‘‘પુબ્બેકતવાદે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો’’તિ. એસ નયો અહેતુકવાદેપીતિ આહ ‘‘તથા અહેતુકવાદેપી’’તિ.

ઇમેસન્તિઆદિના ઇમેસં તિત્થાયતનાનં તુચ્છાસારતાય થુસકોટ્ટનેન કુણ્ડકમત્તસ્સપિ અલાભો વિય પરમત્થલેસસ્સપિ અભાવો, તથા ખજ્જોપનકોભાસતો તેજસો ફુલિઙ્ગમત્તસ્સપિ અભાવો વિય અન્ધવેણિકસ્સપિ મગ્ગસ્સ અપ્પટિલાભો વિય સદ્દમત્તં નિસ્સાય મિચ્છાભાગેન વિપલ્લત્થતાય દદ્દરજાતકે (જા. ૧.૨.૪૩-૪૩) સસકસદિસતા ચ વિભાવિતા હોતિ. સારભાવન્તિ સીલસારાદિસમ્પત્તિયા સારસબ્ભાવં. નિય્યાનિકભાવન્તિ એકન્તેનેવ વટ્ટતો નિય્યાનાવહભાવં. અનિગ્ગહિતોતિ ન નિગ્ગહેતબ્બો. તેનાહ ‘‘નિગ્ગહેતું અસક્કુણેય્યો’’તિ. અસંકિલિટ્ઠોતિ સંકિલેસવિરહિતો. તેનાહ ‘‘નિક્કિલેસો’’તિઆદિ. અનુપવજ્જોતિ ધમ્મતો ન ઉપવદિતબ્બો. અપ્પટિકુટ્ઠો નામ અપ્પટિસેધનં વા સિયા અનક્કોસનં વાતિ તદુભયં દસ્સેન્તો ‘‘અપ્પટિબાહિતો અનુપક્કુટ્ઠો’’તિ આહ.

તસ્સ ધમ્મસ્સાતિ ‘‘અયં ખો પન, ભિક્ખવે’’તિઆદિના ઉદ્ધટસ્સ ધમ્મસ્સ. પઞ્હં પુચ્છિત્વાતિ કથેતુકમ્યતાવસેન પઞ્હં પુચ્છિત્વા. યથાપટિપાટિયાતિ માતિકાય યથાનિક્ખિત્તપ્પટિપાટિયા. ધાતુયોતિ સભાવધારણટ્ઠેન ધાતુયો. તા પન યસ્મા તણ્હાદિટ્ઠિકપ્પનાપરિકપ્પિતઅત્તસુભસુખસસ્સતાદિપકતિઆદિધુવાદિજીવાદિકાયાદિકા વિય ન ઇચ્છાસભાવા દિટ્ઠિઆદિરહિતેહિ વિમુચ્ચમાનઉદુમ્બરપુપ્ફાદિલોકવોહારવત્થૂનિ વિય ચ વાચાવત્થુમત્તા, અથ ખો સચ્ચપરમત્થભૂતાતિ આહ ‘‘સભાવા’’તિ, સચ્ચસભાવાતિ અત્થો. અત્તનો સભાવં ધારેન્તીતિ હિ ધાતુયો. નિજ્જીવનિસ્સત્તભાવપ્પકાસકોતિ બાહિરપરિકપ્પિતજીવાભાવપ્પકાસકો લોકિયમહાજનસંકપ્પિતસત્તાભાવપ્પકાસકો ચ. આકરટ્ઠેનાતિ ઉપ્પજ્જનટ્ઠાનભાવેન. ઉપ્પત્તિટ્ઠાનમ્પિ હિ આકરો આયતનન્તિ વુચ્ચતિ યથા ‘‘કમ્બોજો અસ્સાનં આયતન’’ન્તિ. મનોપવિચારાતિ તં તં આરમ્મણં ઉપેચ્ચ મનસો વિવિધચરણાકારો. કેહિ કત્થાતિ આહ ‘‘વિતક્કવિચારપાદેહી’’તિઆદિ. અટ્ઠારસસુ ઠાનેસૂતિ છ સોમનસ્સટ્ઠાનિયાનિ, છ દોમનસ્સટ્ઠાનિયાનિ, છ ઉપેક્ખાટ્ઠાનિયાનીતિ એવં અટ્ઠારસસુ ઠાનેસુ.

પતિટ્ઠાધાતૂતિ સેસભૂતત્તયસ્સ ચેવ સબ્બૂપાદારૂપાનઞ્ચ પતિટ્ઠાસભાવા ધાતુ. ઇમિના નયેન આબન્ધનધાતૂતિઆદીસુપિ અત્થો વેદિતબ્બો. અપિચ કક્ખળભાવસિદ્ધો સહજાતધમ્માનં આધારભાવો પતિટ્ઠાભાવો. દ્રવભાવસિદ્ધં સમ્પિણ્ડનં આબન્ધનં. ઉણ્હભાવસિદ્ધં મુદુતાપક્કતાવહં પરિપાચનં. થદ્ધભાવાવહં ઉદ્ધુમાતનં વિત્થમ્ભનં. રૂપવિવિત્તો રૂપપરિયન્તો આકાસોતિ યેસં સો પરિચ્છેદો, તેહિ સો અસમ્ફુટ્ઠોવાતિ વુત્તં ‘‘આકાસધાતૂતિ અસમ્ફુટ્ઠધાતૂ’’તિ. સઞ્જાનનવિધુરા આરમ્મણૂપલદ્ધિ વિજાનનધાતુ. વિત્થારતોપિ કથેતું વટ્ટતિ સઙ્ખેપન્તોગધત્તા વિત્થારસ્સ. સઙ્ખેપતો કથેતું ન વટ્ટતિ કથેતબ્બસ્સ અત્થસ્સ અનવસેસપરિયાદાનાભાવતો. તેનાહ ‘‘વિત્થારતોવ વટ્ટતી’’તિ. ઉભયથાતિ સઙ્ખેપતો વિત્થારતો ચ.

અનિપ્ફન્નાપિ આકાસધાતુ ભૂતાનિ ઉપાદાય ગહેતબ્બતામત્તેન ‘‘ઉપાદારૂપ’’ન્તેવ વુચ્ચતિ. દિટ્ઠાનેવાતિ સલ્લક્ખેતબ્બાનિ ઉપાદારૂપભાવસામઞ્ઞતો. તેન સહજાતા વેદના વેદનાક્ખન્ધો સમુદાયે પવત્તવોહારસ્સ અવયવેપિ દિસ્સનતો યથા ‘‘વત્થેકદેસે દડ્ઢે વત્થં દડ્ઢ’’ન્તિ. ‘‘ફસ્સો ચ ચેતના ચ સઙ્ખારક્ખન્ધો’’તિ વુત્તં મહાભૂમકત્તા તેસં તપ્પધાનત્તા ચ સઙ્ખારક્ખન્ધસ્સ. અરૂપક્ખન્ધા નામં આરમ્મણાભિમુખં નમનતો નામાધીનગ્ગહણતો ચ. રૂપક્ખન્ધો રૂપં પરિબ્યત્તં રુપ્પનટ્ઠેન. પચ્ચયન્તિ નિસ્સયભૂતં પચ્ચયં. વિભાગેન દ્વાચત્તાલીસ. એકાસીતિ ચિત્તાનિ ‘‘સમ્મસનચારોય’’ન્તિ કત્વા. અનુક્કમેન પટિપજ્જમાનોતિ એવં કઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધિયં ઠિતો ઉપરિમેન તિસ્સન્નં વિસુદ્ધીનં સમ્પાદનવસેન વિસુદ્ધિભાવનં ઉસ્સુક્કાપેન્તો.

ફસ્સાયતનન્તિ ફસ્સસ્સ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનં. સુવણ્ણાદીનન્તિ સુવણ્ણમણિવજિરાદીનં. આકિણ્ણં વિય હુત્વા ઉપ્પજ્જન્તિ એત્થાતિ આકરો. યથા ચક્ખુ વિપાકફસ્સસ્સ વિસેસપચ્ચયો, ન તથા ઇતરેસન્તિ કત્વા વુત્તં ‘‘દ્વે ચક્ખુવિઞ્ઞાણાની’’તિઆદિ. એસ નયો સેસવારેસુપિ. દ્વત્તિંસાય વિપાકફસ્સેસુ દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણસહગતફસ્સે ઠપેત્વા સેસા દ્વાવીસતિ વિપાકફસ્સા વેદિતબ્બા. દિટ્ઠમેવ હોતિ તેન સમાનયોગક્ખમત્તા. ‘‘સઙ્ખેપતો તાવા’’તિ સઙ્ખેપકથં આરભિત્વાપિ વિત્થારકથાપેત્થ વુત્તનયત્તા સુવિઞ્ઞેય્યાવાતિ વુત્તં ‘‘હેટ્ઠા…પે… વેદિતબ્બ’’ન્તિ.

સોમનસ્સસ્સ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનભૂતં સોમનસ્સટ્ઠાનિયં. તેનાહ ‘‘સોમનસ્સસ્સ કારણભૂત’’ન્તિ. ઉપવિચરતીતિ ઉપેચ્ચ પવત્તતિ. સભાવતો સઙ્કપ્પતો ચ સોમનસ્સાદિઉપ્પત્તિહેતુકા સોમનસ્સટ્ઠાનિયાદિતાતિ આહ ‘‘ઇટ્ઠં વા હોતૂ’’તિઆદિ. ચતુત્થં દિટ્ઠમેવ હોતિ તદવિનાભાવતો.

અરિયસચ્ચાનીતિ પુરિમપદે ઉત્તરપદલોપેનાયં નિદ્દેસોતિ આહ ‘‘અરિયભાવકરાની’’તિઆદિ. વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૫૩૧) પકાસિતં, તસ્મા ન ઇધ પકાસેતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. સુખાવબોધનત્થન્તિ દેસિયમાનાય વટ્ટકથાય સુખેન અવબોધનત્થં. તેનાહ ‘‘યસ્સ હી’’તિઆદિ. દ્વાદસપદન્તિ અવિજ્જાદીહિ પદેહિ દ્વાદસપદં. પચ્ચયવટ્ટન્તિ પચ્ચયપ્પબન્ધં. કથેતુકામો હોતિ પચ્ચયાકારમુખેન સચ્ચાનિ દસ્સેતુકામતાય. ગબ્ભાવક્કન્તિવટ્ટન્તિ ગબ્ભોક્કન્તિમુખેન વિપાકવટ્ટં દસ્સેતિ ‘‘ગબ્ભસ્સાવક્કન્તિ હોતી’’તિઆદિના. તસ્મા પનેત્થ ગબ્ભાવક્કન્તિવસેનેવ વટ્ટં દસ્સિતન્તિ આહ ‘‘ગબ્ભાવક્કન્તિવટ્ટસ્મિં હી’’તિઆદિ. ગબ્ભાવક્કન્તિવટ્ટસ્મિન્તિ માતુકુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તનવસેન પવત્તધમ્મપ્પબન્ધે. દસ્સિતેતિ દેસનાવસેન દસ્સિતે. પુરિમા દ્વે યોનિયો ઇતરાહિ ઓળારિકતાય પરિબ્યત્તતરાતિ વુત્તં ‘‘ગબ્ભાવક્કન્તિ…પે… અવબોધેતુમ્પી’’તિ.

પચ્ચયમત્તન્તિ છન્નં ધાતૂનં સાધારણં પચ્ચયભાવમત્તં, ન તેહિ ભાગસો નિપ્ફાદિયમાનં પચ્ચયવિસેસં ‘‘કુતો પનેતં છન્નં ધાતૂન’’ન્તિ અવિભાગેન વુત્તત્તા. તેનાહ ‘‘ઇદં વુત્તં હોતી’’તિઆદિ. ન માતુ ન પિતુ તાસં ધાતૂનં ઇમસ્સ સત્તસ્સ બાહિરભાવતો. ગબ્ભસ્સાતિ એત્થ ગબ્ભતિ અત્તભાવભાવેન વત્તતીતિ ગબ્ભો, કલલાદિઅવત્થો ધમ્મપ્પબન્ધો. તન્નિસ્સિતત્તા પન સત્તસન્તાનો ગબ્ભોતિ વુત્તો યથા મઞ્ચનિસ્સિતા ‘‘મઞ્ચા ઉક્કુટ્ઠિં કરોન્તી’’તિ. તન્નિસ્સયભાવતો માતુકુચ્છિ ગબ્ભોતિ વુચ્ચતિ ‘‘ગબ્ભે વસતિ માણવો’’તિઆદીસુ (જા. ૧.૧૫.૩૬૩). ગબ્ભો વિયાતિ વા ગબ્ભો. યથા હિ નિવાસટ્ઠાનતાય સત્તાનં ઓવરકો ‘‘ગબ્ભો’’તિ વુચ્ચતિ, એવં ગબ્ભસેય્યકાનં સત્તાનં યાવ અભિજાતિ નિવાસટ્ઠાનતાય માતુકુચ્છિ ‘‘ગબ્ભો’’તિ વુચ્ચતિ. ઇધ પન પઠમં વુત્તઅત્થેનેવ ગબ્ભોતિ વેદિતબ્બો. તેનાહ ‘‘ગબ્ભો ચ નામા’’તિઆદિ.

નિરતિઅત્થેન નિરયો ચ સો યથાવુત્તેન અત્થેન ગબ્ભો ચાતિ નિરયગબ્ભો. એસ નયો સેસપદેસુપિ. અયં પન વિસેસો – દેવમનુજાદયો વિય ઉદ્ધં દીઘા અહુત્વા તિરિયં અઞ્ચિતા દીઘાતિ તિરચ્છાના. તે એવ ખન્ધકોટ્ઠાસભાવેન યોનિ ચ સો વુત્તનયેન ગબ્ભો ચાતિ તિરચ્છાનયોનિગબ્ભો. પકટ્ઠતો સુખતો અપેતં અપગમો પેતભાવો, તં પત્તાનં વિસયોતિ પેત્તિવિસયો, પેતયોનિ. મનસ્સ ઉસ્સન્નતાય સૂરભાવાદિગુણેહિ ઉપચિતમાનસતાય ઉક્કટ્ઠગુણચિત્તતાય મનુસ્સા. દિબ્બન્તિ કામગુણાદીહિ કીળન્તિ લળન્તિ જોતન્તીતિ દેવા. ગબ્ભસદ્દો વુત્તનયો એવ. નાનપ્પકારોતિ યથાવુત્તેન તદનન્તરભેદેન ચ નાનપ્પકારકો. મનુસ્સગબ્ભો અધિપ્પેતો સુપાકટતાય પચ્ચક્ખભાવતો. ઓક્કન્તિ માતુકુચ્છિં ઓક્કમિત્વા વિય ઉપ્પતિત્વાતિ કત્વા. નિબ્બત્તનં નિબ્બત્તિ. પાતુભાવો ઉપ્પત્તિપ્પકાસકો ચ.

સન્નિપાતો નામ અવેકલ્લજાતિહીનવેકલ્લેતિ દસ્સેતું ‘‘ઇધ માતાપિતરો’’તિઆદિ વુત્તં. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સત્તલોકે. સન્નિપતિતાતિ સમોધાનભાવતો સન્નિપતિતા સમાગતા સંસિલિટ્ઠા. ઉતુનીતિ ઉતુમતી સઞ્જાતપુપ્ફા. ઇદઞ્ચ ઉતુસમયં સન્ધાય વુત્તં, ન લોકસમઞ્ઞાકરજસ્સ લગ્ગનદિવસમત્તં. માતુગામસ્સ હિ યસ્મિં ગબ્ભાસહસઞ્ઞિતે ઓકાસે દારકો નિબ્બત્તતિ, તત્થ મહતી લોહિતપીળકા સણ્ઠહિત્વા અગ્ગહિતપુબ્બા એવ ભિજ્જિત્વા પગ્ઘરતિ, વત્થુ સુદ્ધં હોતિ પગ્ઘરિતલોહિતત્તા અનામયત્તા ચ. વિસુદ્ધે વત્થુમ્હિ માતાપિતૂસુ એકવારં સન્નિપતિતેસુ યાવ સત્ત દિવસાનિ ખેત્તમેવ હોતિ. સુદ્ધં વત્થુ નહાનતો પરમ્પિ કતિપયાનિ દિવસાનિ ગબ્ભસણ્ઠહનતાય ખેત્તમેવ હોતિ પરિત્તસ્સ લોહિતલેસસ્સ વિજ્જમાનત્તા. તસ્મિં સમયે હત્થગ્ગાહવેણિગ્ગાહાદિના અઙ્ગપરામસનેનપિ દારકો નિબ્બત્તતિયેવ. ઇત્થિસન્તાનેપિ હિ સત્તપિ ધાતૂ લબ્ભન્તેવ. તથા હિ પારિકાય નાભિપરામસનેન સામસ્સ બોધિસત્તસ્સ, દિટ્ઠમઙ્ગલિકાય નાભિપરામસનેન (જા. અટ્ઠ. ૪.૧૫.માતઙ્ગજાતકવણ્ણના; મ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૬૫) મણ્ડબ્યસ્સ નિબ્બત્તિ અહોસિ. ગન્ધનતો ઉપ્પન્નગતિયા નિમિત્તૂપટ્ઠાનેન સૂચનતો દીપનતો ગન્ધોતિ લદ્ધનામેન ભવગામિકમ્મુના અબ્બતિ પવત્તતીતિ ગન્ધબ્બો, તત્થ ઉપ્પજ્જમાનકસત્તો. પચ્ચુપટ્ઠિતો હોતીતિ ન માતાપિતૂનં સન્નિપાતં ઓલોકયમાનો સમીપે ઠિતો પચ્ચુપટ્ઠિતો નામ હોતિ, કમ્મયન્તયન્તિતો પન એકો સત્તો તસ્મિં ઓકાસે નિબ્બત્તનકો હોતીતિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો. તદા હિ તત્રૂપગસત્તો તત્રૂપપત્તિઆવહન્તકમ્મસઙ્ખાતેન પેલ્લકયન્તેન તથત્થાય પેલ્લિતો ઉપનીતો વિય હોતિ.

વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપન્તિ એત્થ વિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયભાવેન ગહિતત્તા ‘‘તયો અરૂપિનો ખન્ધા’’તિ વુત્તં. ઇધ પન વિઞ્ઞાણં પચ્ચયભાવેન અગ્ગહેત્વા ગબ્ભોક્કન્તિયા એવ પચ્ચયભાવેન ગહિતત્તા ‘‘વિઞ્ઞાણક્ખન્ધમ્પિ પક્ખિપિત્વા’’તિ વુત્તં. ઇધ પન મનુસ્સગબ્ભસ્સ ઓક્કન્તિયા અધિપ્પેતત્તા ‘‘ગબ્ભસેય્યકાનં પટિસન્ધિક્ખણે’’તિ વુત્તં.

તણ્હાય સમુદયસચ્ચભાવેન ગહિતત્તા ‘‘ઠપેત્વા તણ્હ’’ન્તિ વુત્તં. તસ્સેવ પભાવિકાતિ તસ્સેવ યથાવુત્તસ્સ દુક્ખસચ્ચસ્સ ઉપ્પાદિકા. દુક્ખનિરોધોતિ એત્થ દુક્ખગ્ગહણેન તણ્હાપિ ગહિતાતિ આહ ‘‘તેસં દ્વિન્નમ્પિ…પે… દુક્ખનિરોધો’’તિ. અવિસેસેન હિ તેભૂમકવટ્ટં ઇધ દુક્ખન્તિ અધિપ્પેતં. અથ વા દુક્ખસ્સ અનુપ્પત્તિનિરોધો તબ્ભાવિકાય તણ્હાય અનુપ્પત્તિનિરોધેન વિના ન હોતીતિ વુત્તં ‘‘તેસં દ્વિન્નમ્પિ…પે… દુક્ખનિરોધો’’તિ. અનુપ્પત્તિનિરોધોતિ ચ અનુપ્પત્તિનિરોધનિમિત્તં નિબ્બાનં દસ્સેતિ.

‘‘તત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બ’’ન્તિ વત્વા ઉભયત્થ પાળિયા પવત્તિઆકારભેદં દસ્સેતું ‘‘અયં પન વિસેસો’’તિ આહ. તત્થાતિ વિસદ્ધિમગ્ગે. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સુત્તે. અવિજ્જાય ત્વેવાતિ અવિજ્જાય તુ એવ. અસેસવિરાગનિરોધાતિ એત્થ અચ્ચન્તમેવ સઙ્ખારે વિરજ્જતિ એતેનાતિ વિરાગો, મગ્ગો, તસ્મા વિરાગસઙ્ખાતેન મગ્ગેન અસેસનિરોધા અસેસેત્વા નિરોધા સમુચ્છિન્દનાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

સકલસ્સાતિ અનવસેસસ્સ. કેવલસ્સાતિ વા સુદ્ધસ્સ, પરપરિકપ્પિતસત્તજીવાદિવિરહિતસ્સાતિ અત્થો. ખીણાકારોપિ વુચ્ચતિ ‘‘નિરુજ્ઝનં નિરોધો’’તિ ઇમિના અત્થેન. અરહત્તમ્પિ નિરોધોતિ વુચ્ચતિ નિરોધન્તે ઉપ્પન્નત્તા. નિબ્બાનમ્પિ નિરોધોતિ વુચ્ચતિ અવિજ્જાદીનં નિરોધસ્સ નિમિત્તભાવતો અવિજ્જાદયો નિરુજ્ઝન્તિ એત્થાતિ નિરોધોતિ કત્વા. ખીણાકારદસ્સનવસેનાતિ અવિજ્જાદીનં અનુપ્પત્તિનિરોધેન નિરુજ્ઝનાકારદસ્સનવસેન. નિબ્બાનમેવ સન્ધાય, ન પન અરહત્તન્તિ અધિપ્પાયો. સભાવધમ્માનં નિગ્ગહો નામ યથાવુત્તધમ્મપરિચ્છેદતો ઊનાધિકભાવપ્પકાસનેન અત્તસભાવવિભાવનેનેવ હોતીતિ આહ ‘‘નિગ્ગણ્હન્તો હી’’તિઆદિ.

તિત્થાયતનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.