૫. ચૂળવગ્ગો
૧. સમ્મુખીભાવસુત્તવણ્ણના
૪૧. પઞ્ચમસ્સ પઠમે સમ્મુખો ભવતિ યેન સો સમ્મુખીભાવો, પુરતો વિજ્જમાનતા, તસ્મા સમ્મુખીભાવા. પુઞ્ઞકમ્મન્તિ દાનસઙ્ખાતં પુઞ્ઞકમ્મં. દ્વે ધમ્મા સુલભા બાહિરત્તા યથાસકં પચ્ચયસમવાયેન લબ્ભનતો. સદ્ધા પન દુલ્લભા પચુરજનસ્સ અનવટ્ઠિતકિચ્ચત્તા. તેનેવાહ ‘‘પુથુજ્જનસ્સા’’તિઆદિ.
સમ્મુખીભાવસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૨. તિઠાનસુત્તવણ્ણના
૪૨. દુતિયે મચ્છરિયમેવ મલં મચ્છરિયમલં, ચિત્તસ્સ મલીનસભાવાપાદનતો વિગતં મચ્છરિયમલં એત્થાતિ વિગતમચ્છરિયમલં. ગેધાભાવેન કોચિ કિઞ્ચિ દેન્તોપિ તત્થ આસત્તિં ન વિસ્સજ્જેતિ, અયં પન ન તાદિસોતિ આહ ‘‘વિસ્સટ્ઠચાગો’’તિ. મલીનહત્થોવ ચિત્તવિસુદ્ધિયા અભાવતો. ધોતહત્થોવ ધોતહત્થેન કાતબ્બકિચ્ચસાધનતો. તેન વુત્તં – ‘‘ચિત્તે સુદ્ધે વિસુજ્ઝન્તિ, ઇતિ વુત્તં મહેસિના’’તિ. યાચિતું યુત્તો યાચકાનં મનોરથપૂરણતો. યાચયોગો પયોગાસહેહિ યાચકેહિ સુટ્ઠુ યુત્તભાવતો. તંસમઙ્ગી એવ તત્થ રતો નામ, ન ચિત્તમત્તેનેવાતિ આહ ‘‘દાનં…પે… રતો નામ હોતી’’તિ.
‘‘ઉચ્ચા, ભન્તે’’તિ વત્વા અયં મં ઉચ્ચતો વદતીતિ ચિન્તેય્યાતિ પુન ‘‘નાતિઉચ્ચા તુમ્હે’’તિ આહ, સરીરેનાતિ અધિપ્પાયો. મેચકવણ્ણસ્સાતિ નીલોભાસસ્સ. પુચ્છીતિ ભિક્ખૂ પુચ્છિ. ભૂમિયં લેખં લિખન્તો અચ્છીતિ પઠમં મઞ્ચે નિપજ્જિત્વા ઉટ્ઠાય ભૂમિયં લેખં લિખન્તો અચ્છિ ‘‘અખીણાસવોતિ મઞ્ઞના હોતૂ’’તિ. તથા હિ રાજા ખીણાસવસ્સ નામ…પે… નિવત્તિ. ધજપગ્ગહિતાવાતિ પગ્ગહિતધજાવ. સિલાચેતિયટ્ઠાનન્તિ થૂપારામસ્સ ચ મહાચેતિયસ્સ ચ અન્તરે સિલાય કતચેતિયટ્ઠાનં. ચેતિયં…પે… અટ્ઠાસિ સાવકસ્સ તં કૂટાગારન્તિ કત્વા.
પચ્છાભાગેનાતિ ધમ્મકથિકસ્સ થેરસ્સ પિટ્ઠિપસ્સેન. ગોનસોતિ મણ્ડલસપ્પો. ધમ્મસ્સવનન્તરાય બહૂનં સગ્ગમગ્ગપ્પટિલાભન્તરાયો ભવેય્યાતિ અધિપ્પાયેન ‘‘ધમ્મસ્સવનન્તરાયં ન કરિસ્સામી’’તિ ચિન્તેસિ. વિસં વિક્ખમ્ભેત્વાતિ વિપસ્સનાતેજેન વિસવેગં વિક્ખમ્ભેત્વા. ગાથાસહસ્સન્તિ ગાથાસહસ્સવન્તં. પટ્ઠાનગાથાયાતિ પટ્ઠાપનગાથાય, આદિગાથાયાતિ અત્થો. પટ્ઠાન…પે… અવસાનગાથં એવ વવત્થપેસિ, ન દ્વિન્નં અન્તરે વુત્તં કિલન્તકાયત્તા. સરભાણં સાયન્હધમ્મકથા. પગ્ગણ્હાતીતિ પચ્ચક્ખં કરોન્તી ગણ્હાતિ, સક્કચ્ચં સુણાતીતિ અત્થો. ધમ્મકથનદિવસે ધમ્મકથિકાનં અકિલમનત્થં સદ્ધા ઉપાસકા સિનિદ્ધભોજનં મધુપાનકઞ્ચ દેન્તિ સરસ્સ મધુરભાવાય સપ્પિમધુકતેલાદિઞ્ચ ભેસજ્જં. તેનાહ ‘‘અરિયવંસં કથેસ્સામી’’તિઆદિ. ચતૂહિ દાઠાહિ ડંસિત્વાતિ દળ્હદટ્ઠભાવદસ્સનં. ચરિસ્સામીતિ સમ્માનેસ્સામિ, સક્કચ્ચં સુણિસ્સામીતિ અત્થો. નિમ્મથેત્વાતિ નિમ્મદ્દિત્વા, અપનેત્વાતિ અત્થો.
તિઠાનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૩. અત્થવસસુત્તવણ્ણના
૪૩. તતિયે અત્થો નામ ફલં, તં એતસ્સ વસોતિ અત્થવસો. હેતુ, અત્થો એતસ્સ અત્થીતિ અત્થો, સો એવાતિ આહ ‘‘તયો અત્થે તીણિ કારણાની’’તિ. ધમ્મદેસના નામ ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસેન ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં પકાસનાતિ આહ ‘‘ચતુસચ્ચધમ્મં પકાસેતી’’તિ. અટ્ઠકથં ઞાણેન પટિસંવેદીતિ પાળિપદાનં અત્થં વિવરણઞાણેન પટિ પટિ સંવેદનસીલો ‘‘અયં ઇમસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થો’’તિ. એતેન અત્થપટિસમ્ભિદાબ્યાપારમાહ. પાળિધમ્મં પટિસંવેદીતિ પાળિગતિં પાળિં પદવિવરણં પટિ પટિ સંવેદનસીલો. એતેન ધમ્મપટિસમ્ભિદાબ્યાપારમાહ.
અત્થવસસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૪. કથાપવત્તિસુત્તવણ્ણના
૪૪. ચતુત્થે પવત્તિનીતિ યાવ અધિપ્પેતત્થનિગમના અવિચ્છેદેન પવત્તિની. પટિઘાતાભાવેન અપ્પટિહતા. નિય્યાનિકા સપ્પાટિહીરકા.
કથાપવત્તિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૫. પણ્ડિતસુત્તવણ્ણના
૪૫. પઞ્ચમે પણ્ડિતપઞ્ઞત્તાનીતિ પણ્ડિતેહિ પઠમં પઞ્ઞત્તાનિ. કથિતાનીતિ સેય્યસો કથિતાનિ. મહાપુરિસેહીતિ બુદ્ધબોધિસત્તેહિ. કરુણાતિ કરુણાચેતોવિમુત્તિ વુત્તા. પુબ્બભાગોતિ તસ્સ ઉપચારો. દમોતિ ઇન્દ્રિયસંવરો ‘‘મનચ્છટ્ઠાનં ઇન્દ્રિયાનં દમન’’ન્તિ કત્વા. અત્તદમનન્તિ ચિત્તદમનં. પુણ્ણોવાદે (મ. નિ. ૩.૩૯૬) ‘‘સક્ખિસ્સસિ ખો, ત્વં પુણ્ણ, ઇમિના દમૂપસમેના’’તિ આગતત્તા દમોતિ વુત્તા ખન્તિપિ. આળવકે આળવકસુત્તે (સં. નિ. ૧.૨૪૬; સુ. નિ. ૧૯૦) ‘‘સચ્ચા દમા ચાગા’’તિ એવં વુત્તા પઞ્ઞાપિ ઇમસ્મિં સુત્તે ‘‘દમો’’તિ વત્તું વટ્ટતિ. રક્ખનં ગોપનં પટિજગ્ગનન્તિ માતાપિતૂનં મનુસ્સામનુસ્સકતૂપદ્દવતો રક્ખનં, બ્યાધિઆદિઅનત્થતો ગોપનં, ઘાસચ્છાદનાદીહિ વેય્યાવચ્ચકરણેન પટિજગ્ગનં. સન્તો નામ સબ્બકિલેસદરથપરિળાહૂપસમેન ઉપસન્તકાયવચીસમાચારતાય ચ. ઉત્તમટ્ઠેન સન્તાનન્તિ મત્તેય્યતાદીહિ સેટ્ઠટ્ઠેન સન્તાનં.
ઇધ ઇમેસંયેવ તિણ્ણં ઠાનાનં કરણેનાતિ ઇમસ્મિં સુત્તે આગતાનં તિણ્ણં ઠાનાનં કરણેન નિબ્બત્તનેન. એતાનિ…પે… કારણાનીતિ માતુપટ્ઠાનં પિતુપટ્ઠાનન્તિ એતાનિ દ્વે ઉત્તમપુરિસાનં કારણાનિ. ઉત્તમકિચ્ચકરણેન હિ માતાપિતુઉપટ્ઠાકા ‘‘ઉત્તમપુરિસા’’તિ વુત્તા. તેનાહ ‘‘માતાપિતુ…પે… વુત્તો’’તિ. અનુપદ્દવભાવેન ખેમં.
પણ્ડિતસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૬. સીલવન્તસુત્તવણ્ણના
૪૬. છટ્ઠે લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકન્તિ એત્થ ‘‘મનુસ્સા પુઞ્ઞં પસવન્તી’’તિ અવિસેસેન વુત્તત્તા ભાવનામયસ્સપિ પુઞ્ઞસ્સ સઙ્ગણ્હનતો લોકુત્તરસ્સપિ સમ્ભવો દટ્ઠબ્બો.
સીલવન્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૭. સઙ્ખતલક્ખણસુત્તવણ્ણના
૪૭. સત્તમે સમેચ્ચ સમ્ભૂય પચ્ચયેહિ કતં સઙ્ખતં. નિમિત્તાનીતિ સઞ્જાનનસ્સ નિમિત્તાનિ. હેતુપચ્ચયસમવાયે ઉપ્પજ્જનં ઉપ્પાદો, અત્તલાભો. વયોતિ ભઙ્ગો. ઠિતસ્સાતિ ઉપ્પાદક્ખણતો ઉદ્ધં ઠિતિક્ખણપત્તસ્સ. સા પનસ્સ અવત્થા ઉપ્પાદાવત્થાય ભિન્નાતિ કત્વા અઞ્ઞથત્તં જરાતિ ચ વુત્તા. યસ્મા ધમ્મો ઉપ્પજ્જમાનો એવ ભિજ્જતિ, તથા સતિ ઉપ્પાદભઙ્ગા સમાનક્ખણા સિયું, ન ચ તં યુજ્જતિ, તસ્મા ઉપ્પાદાવત્થાય ભિન્ના ભઙ્ગાભિમુખાવત્થા જરાતિ વેદિતબ્બા. યે પન ‘‘સઙ્ખારાનં ઠિતિ નત્થી’’તિ વદન્તિ, તેસં તં મિચ્છા. યથા હિ તસ્સેવ ધમ્મસ્સ ઉપ્પાદાવત્થાય ભિન્ના ભઙ્ગાવત્થા ઇચ્છિતા, અઞ્ઞથા ‘‘અઞ્ઞં ઉપ્પજ્જતિ, અઞ્ઞં નિરુજ્ઝતી’’તિ આપજ્જતિ, એવં ઉપ્પજ્જમાનસ્સ ભઙ્ગાભિમુખા ધમ્મા ઇચ્છિતબ્બા. સા ચ ઠિતિક્ખણો. ન હિ ઉપ્પજ્જમાનો ભિજ્જતીતિ સક્કા વિઞ્ઞાતુન્તિ.
સઙ્ખતન્તિ તેભૂમકા ધમ્મા પચ્ચયસમુપ્પન્નત્તા. યદિ એવં મગ્ગફલધમ્મા કથન્તિ આહ ‘‘મગ્ગફલાનિ પના’’તિઆદિ. લક્ખણકથા હિ યાવદેવ સમ્મસનત્થા. ઉપ્પાદક્ખણે ઉપ્પાદો, ન ઠાનભઙ્ગક્ખણેસુ. કસ્મા? ઉપ્પાદઉપ્પાદક્ખણાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં પરિચ્છિન્નત્તા. યથા હિ ઉપ્પાદસઙ્ખાતેન વિકારેન ઉપ્પાદક્ખણો પરિચ્છિન્નો, એવં ઉપ્પાદક્ખણેનપિ ઉપ્પાદો પરિચ્છિન્નો. સેસદ્વયેપિ એસેવ નયો. ધમ્મપ્પવત્તિમત્તતાયપિ કાલસ્સ લોકસમઞ્ઞાવસેનેવ વુત્તં. લક્ખણં ન સઙ્ખતં, સઙ્ખતં ન લક્ખણન્તિ નેસં ભેદદસ્સનં. અવત્થાવતો હિ અવત્થા ભિન્નાવાતિ. પરિચ્છિન્નન્તિ એત્થ ઉપ્પાદવયેહિ તાવ સઙ્ખતં પરિચ્છિન્નં હોતુ, જરાય પન તં કથં પરિચ્છિન્નન્તિ વુચ્ચતિ? ન વુચ્ચતિ પરિચ્છેદો પુબ્બન્તાપરન્તમત્તેન, અથ ખો સભાવભેદેનાતિ નાયં દોસો. સઙ્ખતં ધમ્મજાતં પરિચ્છિન્નં તબ્બન્તં ધમ્મજાતં સઙ્ખતન્તિ પઞ્ઞાયતિ એવં તેસં અભાવેન નિબ્બાનમેતન્તિ લક્ખિતબ્બતો સઞ્જાનિતબ્બતો. ઇદાનિ ‘‘યથા હી’’તિઆદિના યથાવુત્તમત્તં ઉપમાહિ વિભાવેતિ.
સઙ્ખતલક્ખણસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૮. અસઙ્ખતલક્ખણસુત્તવણ્ણના
૪૮. અટ્ઠમે અસઙ્ખતસ્સાતિ વુત્તનયેન ન સઙ્ખતસ્સ. તેનાહ ‘‘પચ્ચયેહી’’તિઆદિ. યથા ઉપ્પાદાદીનં ભાવેન સઙ્ખતધમ્મજાતં સઙ્ખતન્તિ પઞ્ઞાયતિ, એવં તેસં અભાવેન નિબ્બાનં અસઙ્ખતન્તિ પઞ્ઞાયતિ.
અસઙ્ખતલક્ખણસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૯. પબ્બતરાજસુત્તવણ્ણના
૪૯. નવમે ઇધ સાલ-સદ્દો રુક્ખસામઞ્ઞપરિયાયો, ન રુક્ખવિસેસપરિયાયોતિ આહ ‘‘મહાસાલાતિ મહારુક્ખા’’તિ. કુલજેટ્ઠકન્તિ તસ્મિં કુલે જેટ્ઠભૂતં સામિભૂતં. સિલામયો ન પંસુમયો મિસ્સકો ચ. ગામં ગામૂપચારઞ્ચ ઠપેત્વા સબ્બં અરઞ્ઞન્તિ આહ ‘‘અરઞ્ઞસ્મિન્તિ અગામકટ્ઠાને’’તિ. મહન્તો પબ્બતો સેલોતિ યોજના.
પબ્બતરાજસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૧૦. આતપ્પકરણીયસુત્તવણ્ણના
૫૦. દસમે સરીરસમ્ભવાનન્તિ સરીરે સમ્ભૂતાનં. દુક્ખાનન્તિ અનિટ્ઠાનં. બહલાનન્તિ નિરન્તરપ્પવત્તિયા અવિરળાનં. તાપનવસેનાતિ દુક્ખાપનવસેન. તિબ્બાનન્તિ કુરૂરાનં. તાસં યથાવુત્તાનં અધિવાસનાય પહાતબ્બદુક્ખવેદનાનં પજહનં નામ ખમનમેવાતિ આહ ‘‘ખમનત્થાયા’’તિ. આણાપેત્વાતિ ‘‘આતપ્પં કરણીય’’ન્તિ બુદ્ધાણં વિધાય. લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકા કથિતા સસમ્ભારાનં મગ્ગધમ્માનં કથિતત્તા.
આતપ્પકરણીયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૧૧. મહાચોરસુત્તવણ્ણના
૫૧. એકાદસમે મહાબલવચોરો મહાચોરોતિ આહ ‘‘મહન્તો બલવચોરો’’તિ. બલવચોરોતિ ચ મહાથામતાય મહાપરિવારતાય મહાચોરિયકમ્મસમત્થતાય ચ વેદિતબ્બો. મહતં ગામનિગમાનં વિલુપ્પનં મહાવિલોપો. તં તં કારણં પક્ખિપિત્વાતિ તં તં અકરણમેવ કારણં કત્વા તપ્પટિબદ્ધાય કથાય પક્ખિપિત્વા. અત્થં કથયિસ્સન્તીતિ તસ્સ તસ્સ અત્થઞ્ચ કથયિસ્સન્તિ. હરન્તાતિ અપનેન્તા પરિહરન્તા. દસવત્થુકાયાતિ ‘‘સસ્સતો લોકો’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૬૯) આદિદસવત્થુસન્નિસ્સિતાય. અન્તં ગહેત્વા ઠિતદિટ્ઠિયાતિ તમેવ સસ્સતાદિઅન્તં ગહેત્વા અવિસ્સજ્જેત્વા ઠિતદિટ્ઠિયા.
મહાચોરસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
ચૂળવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
પઠમપણ્ણાસકં નિટ્ઠિતં.