૪. નિદાનસુત્તવણ્ણના

૩૪. ચતુત્થે પિણ્ડકરણત્થાયાતિ આયૂહનવસેન રાસિકરણત્થાય. અભિન્નાનીતિ એકદેસેનપિ અખણ્ડિતાનિ. ભિન્નકાલતો પટ્ઠાય હિ બીજં બીજકિચ્ચાય ન ઉપકપ્પતિ. અપૂતીનીતિ ઉદકતેમનેન પૂતિભાવં ન ઉપગતાનિ. પૂતિબીજઞ્હિ બીજત્થાય ન ઉપકપ્પતિ. તેનાહ ‘‘પૂતિભાવેન અબીજત્તં અપ્પત્તાની’’તિ. ન વાતેન ન ચ આતપેન હતાનીતિ વાતેન ચ આતપેન ચ ન હતાનિ, નિરોજતં ન પાપિતાનિ. નિરોજઞ્હિ કસટબીજં બીજત્થાય ન ઉપકપ્પતિ. સારાદાનીતિ તણ્ડુલસારસ્સ આદાનતો સારાદાનિ. નિસ્સારઞ્હિ બીજં બીજત્થાય ન ઉપકપ્પતિ. તેનાહ ‘‘ગહિતસારાની’’તિ, પતિટ્ઠિતસારાનીતિ અત્થો. સન્નિચયભાવેન સુખં સયિતાનીતિ ચત્તારો માસે કોટ્ઠપક્ખિત્તનિયામેનેવ સુખસયિતાનિ.

કમ્મવિભત્તીતિ કમ્મવિભાગો. દિટ્ઠધમ્મો વુચ્ચતિ પચ્ચક્ખભૂતો પચ્ચુપ્પન્નો અત્તભાવો, તત્થ વેદિતબ્બફલં કમ્મં દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં. પચ્ચુપન્નભવતો અનન્તરં વેદિતબ્બફલં કમ્મં ઉપપજ્જવેદનીયં. અપરપરિયાયવેદનીયન્તિ દિટ્ઠધમ્માનન્તરભવતો અઞ્ઞસ્મિં અત્તભાવપરિયાયે અત્તભાવપરિવત્તે વેદિતબ્બફલં કમ્મં. પટિપક્ખેહિ અનભિભૂતતાય પચ્ચયવિસેસેન પટિલદ્ધવિસેસતાય ચ બલવભાવપ્પત્તા તાદિસસ્સ પુબ્બાભિસઙ્ખારસ્સ વસેન સાતિસયા હુત્વા પવત્તા પઠમજવનચેતના તસ્મિંયેવ અત્તભાવે ફલદાયિની દિટ્ઠધમ્મવેદનીયકમ્મં નામ. સા હિ વુત્તાકારેન બલવતી જવનસન્તાને ગુણવિસેસયુત્તેસુ ઉપકારાનુપકારવસપ્પવત્તિયા આસેવનાલાભેન અપ્પવિપાકતાય ચ પઠમજવનચેતના ઇતરદ્વયં વિય પવત્તસન્તાનુપરમાપેક્ખં ઓકાસલાભાપેક્ખઞ્ચ કમ્મં ન હોતીતિ ઇધેવ પુપ્ફમત્તં વિય પવત્તિવિપાકમત્તં ફલં દેતિ. તથા અસક્કોન્તન્તિ કમ્મસ્સ વિપાકદાનં નામ ઉપધિપ્પયોગાદિપચ્ચયન્તરસમવાયેનેવ હોતીતિ તદભાવતો તસ્મિંયેવ અત્તભાવે વિપાકં દાતું અસક્કોન્તં. અહોસિકમ્મન્તિ અહોસિ એવ કમ્મં, ન તસ્સ વિપાકો અહોસિ અત્થિ ભવિસ્સતિ ચાતિ એવં વેદિતબ્બં કમ્મં.

અત્થસાધિકાતિ દાનાદિપાણાતિપાતાદિઅત્થસ્સ નિપ્ફાદિકા. કા પન સાતિ આહ ‘‘સત્તમજવનચેતના’’તિ. સા હિ સન્નિટ્ઠાપકચેતના વુત્તનયેન પટિલદ્ધવિસેસા પુરિમજવનચેતનાહિ લદ્ધાસેવના ચ સમાના અનન્તરત્તભાવે વિપાકદાયિની ઉપપજ્જવેદનીયકમ્મં નામ. પુરિમઉપમાયયેવાતિ મિગલુદ્દકોપમાયયેવ.

સતિ સંસારપ્પવત્તિયાતિ ઇમિના અસતિ સંસારપ્પવત્તિયં અહોસિકમ્મપક્ખે તિટ્ઠતિ વિપચ્ચનોકાસસ્સ અભાવતોતિ દીપેતિ. યં ગરુકન્તિ યં અકુસલં મહાસાવજ્જં, કુસલઞ્ચ મહાનુભાવં કમ્મં. કુસલં વા હિ હોતુ અકુસલં વા, યં ગરુકં માતુઘાતાદિકમ્મં વા મહગ્ગતકમ્મં વા, તદેવ પઠમં વિપચ્ચતિ. તેનાહ ‘‘કુસલાકુસલેસુ પના’’તિઆદિ. યં બહુલન્તિ યં બહુલં અભિણ્હસો કતં સમાસેવિતં. તેનાહ ‘‘કુસલાકુસલેસુ પન યં બહુલં હોતી’’તિઆદિ. યદાસન્નં નામ મરણકાલે અનુસ્સરિતં કમ્મં, આસન્નકાલે કતે પન વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ આહ ‘‘યં પન કુસલાકુસલેસુ આસન્નમરણે’’તિઆદિ. અનુસ્સરિતુન્તિ પરિબ્યત્તભાવેન અનુસ્સરિતું.

તેસં અભાવેતિ તેસં યંગરુકાદીનં તિણ્ણં કમ્માનં અભાવે. યત્થ કત્થચિ વિપાકં દેતીતિ પટિસન્ધિજનકવસેન વિપાકં દેતિ. પટિસન્ધિજનકવસેન હિ ગરુકાદિકમ્મચતુક્કં વુત્તં. તત્થ ગરુકં સબ્બપઠમં વિપચ્ચતિ, ગરુકે અસતિ બહુલીકતં, તસ્મિં અસતિ યદાસન્નં, તસ્મિં અસતિ ‘‘કટત્તા વા પના’’તિ વુત્તં પુરિમજાતીસુ કતકમ્મં વિપચ્ચતિ. બહુલાસન્નપુબ્બકતેસુ ચ બલાબલં જાનિતબ્બં. પાપતો પાપન્તરં કલ્યાણઞ્ચ, કલ્યાણતો કલ્યાણન્તરં પાપઞ્ચ બહુલીકતં. તતો મહતોવ પુબ્બકતાદિ અપ્પઞ્ચ બહુલાનુસ્સરણેન વિપ્પટિસારાદિજનનતો, પટિપક્ખસ્સ અપરિપુણ્ણતાય આરદ્ધવિપાકસ્સ કમ્મસ્સ કમ્મસેસસ્સ વા અપરપરિયાયવેદનીયસ્સ અપરિક્ખીણતાય સન્તતિયા પરિણામવિસેસતોતિ તેહિ તેહિ કારણેહિ આયૂહિતફલં પઠમં વિપચ્ચતિ. મહાનારદકસ્સપજાતકે (જા. ૨.૨૨.૧૧૫૩ આદયો) વિદેહરઞ્ઞો સેનાપતિ અલાતો, બીજકો દાસો, રાજકઞ્ઞા રુચા ચ એત્થ નિદસ્સનં. તથા હિ વુત્તં ભગવતા –

‘‘તત્રાનન્દ, ય્વાયં પુગ્ગલો ઇધ પાણાતિપાતી…પે… મિચ્છાદિટ્ઠિ. કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ, પુબ્બે વાસ્સ તં કતં હોતિ પાપકમ્મં દુક્ખવેદનીયં, પચ્છા વાસ્સ તં કતં હોતિ પાપકમ્મં દુક્ખવેદનીયં, મરણકાલે વાસ્સ હોતિ મિચ્છાદિટ્ઠિ સમત્તા સમાદિન્ના, તેન સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતી’’તિ –

આદિ. સબ્બં મહાકમ્મવિભઙ્ગસુત્તં (મ. નિ. ૩.૩૦૩) વિત્થારેતબ્બં. કિં બહુના. યં તં તથાગતસ્સ મહાકમ્મવિભઙ્ગઞાણં, તસ્સેવાયં વિસયો, યદિદં તસ્સ તસ્સ કમ્મસ્સ તેન તેન કારણેન પુબ્બાપરવિપાકતા સમત્થીયતિ.

ઇદાનિ જનકાદિકમ્મચતુક્કં વિભજન્તો ‘‘જનકં નામા’’તિઆદિમાહ. પવત્તિં ન જનેતીતિ પવત્તિવિપાકં ન જનેતિ. પઠમનયે જનકકમ્મસ્સ પટિસન્ધિવિપાકમત્તસ્સેવ વુત્તત્તા તસ્સ પવત્તિવિપાકદાયકત્તમ્પિ અનુજાનન્તો ‘‘અપરો નયો’’તિઆદિમાહ. તત્થ પટિસન્ધિદાનાદિવસેન વિપાકસન્તાનસ્સ નિબ્બત્તકં જનકં. સુખદુક્ખસન્તાનસ્સ નામરૂપપ્પબન્ધસ્સ વા ચિરતરં પવત્તિહેતુભૂતં ઉપત્થમ્ભકં. તેનાહ ‘‘સુખદુક્ખં ઉપત્થમ્ભેતિ, અદ્ધાનં પવત્તેતી’’તિ. ઉપપીળકં સુખદુક્ખપ્પબન્ધે પવત્તમાને સણિકં સણિકં હાપેતિ. તેનાહ ‘‘સુખદુક્ખં પીળેતિ બાધેતિ, અદ્ધાનં પવત્તિતું ન દેતી’’તિ.

વાતકાળકો મહલ્લકો ચોરે ઘાતેતું ન સક્કોતીતિ સો કિર મહલ્લકકાલે એકપ્પહારેન સીસં છિન્દિતું ન સક્કોતિ, દ્વે તયો વારે પહરન્તો મનુસ્સે કિલમેતિ, તસ્મા તે એવમાહંસુ. અનુલોમિકં ખન્તિં પટિલભિત્વાતિ સોતાપત્તિમગ્ગસ્સ ઓરતો અનુલોમિકં ખન્તિં લભિત્વા. તરુણવચ્છાય ગાવિયા મદ્દિત્વા જીવિતક્ખયં પાપિતોતિ એકા કિર યક્ખિની ધેનુવેસેન આગન્ત્વા ઉરે પહરિત્વા મારેસિ, તં સન્ધાયેતં વુત્તં. નગરે ભવો નાગરિયો.

ઘાતેત્વાતિ ઉપચ્છિન્દિત્વા. કમ્મસ્સ ઉપચ્છિન્દનં નામ તસ્સ વિપાકપ્પટિબાહનમેવાતિ આહ ‘‘તસ્સ વિપાકં પટિબાહિત્વા’’તિ. તઞ્ચ અત્તનો વિપાકુપ્પત્તિયા ઓકાસકરણન્તિ વુત્તં ‘‘અત્તનો વિપાકસ્સ ઓકાસં કરોતી’’તિ. વિપચ્ચનાય કતોકાસં કમ્મં વિપક્કમ્મેવ નામ હોતીતિ આહ ‘‘એવં પન કમ્મેન કતે ઓકાસે તં વિપાકં ઉપ્પન્નં નામ વુચ્ચતી’’તિ. ઉપપીળકં અઞ્ઞસ્સ વિપાકં ઉપચ્છિન્દતિ, ન સયં અત્તનો વિપાકં દેતિ. ઉપઘાતકં પન દુબ્બલકમ્મં ઉપચ્છિન્દિત્વા અત્તનો વિપાકં ઉપ્પાદેતીતિ અયમેતેસં વિસેસો. કિઞ્ચિ બહ્વાબાધતાદિપચ્ચયૂપસન્નિપાતેન વિપાકસ્સ વિબાધકં ઉપપીળકં, તથા વિપાકસ્સેવ ઉપચ્છેદકં. ઉપઘાતકકમ્મં પન ઉપઘાતેત્વા અત્તનો વિપાકસ્સ ઓકાસકરણેન વિપચ્ચને સતિ જનકમેવ સિયા. જનકાદિભાવો નામ વિપાકં પતિ ઇચ્છિતબ્બો, ન કમ્મં પતીતિ વિપાકસ્સેવ ઉપઘાતકતા યુત્તા વિય દિસ્સતિ, વીમંસિતબ્બં.

અપરો નયો – યસ્મિં કમ્મે કતે પટિસન્ધિયં પવત્તે ચ વિપાકકટત્તારૂપાનં ઉપ્પત્તિ હોતિ, તં જનકં. યસ્મિં પન કતે અઞ્ઞેન જનિતસ્સ ઇટ્ઠસ્સ વા અનિટ્ઠસ્સ વા ફલસ્સ વિબાધકવિચ્છેદકપચ્ચયાનુપ્પત્તિયા ઉપબ્રૂહનપચ્ચયુપ્પત્તિયા જનકસામત્થિયાનુરૂપં પરિસુદ્ધિચિરતરપ્પબન્ધા હોતિ, તં ઉપત્થમ્ભકં. જનકેન નિબ્બત્તિતં કુસલફલં વા અકુસલફલં વા યેન પચ્ચનીકભૂતેન રોગધાતુવિસમતાદિનિમિત્તતાય વિબાધયતિ, તં ઉપપીળકં. યેન પન કમ્મુના જનકસામત્થિયવસેન ચિરતરપ્પબન્ધારહમ્પિ સમાનં ફલં વિચ્છેદકપચ્ચયુપ્પત્તિયા ઉપહઞ્ઞતિ વિચ્છિજ્જતિ, તં ઉપઘાતકન્તિ અયમેત્થ સારો.

તત્થ કેચિ દુતિયસ્સ કુસલભાવં ઇત્થત્તમાગતસ્સ અપ્પાબાધદીઘાયુકતાસંવત્તનવસેન, પચ્છિમાનં દ્વિન્નં અકુસલભાવં બહ્વાબાધઅપ્પાયુકતાસંવત્તનવસેન વણ્ણેન્તિ. તથા ચ વુત્તં મજ્ઝિમનિકાયે ચૂળકમ્મવિભઙ્ગસુત્તવણ્ણનાયં (મ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૨૯૦) –

‘‘ચત્તારિ હિ કમ્માનિ – ઉપપીળકં, ઉપચ્છેદકં, જનકં, ઉપત્થમ્ભકન્તિ. બલવકમ્મેન હિ નિબ્બત્તં પવત્તે ઉપપીળકં આગન્ત્વા અત્થતો એવં વદતિ નામ ‘સચાહં પઠમતરં જાનેય્યં, ન તે ઇધ નિબ્બત્તિતું દદેય્યં, ચતૂસુયેવ તં અપાયેસુ નિબ્બત્તાપેય્યં. હોતુ, ત્વં યત્થ કત્થચિ નિબ્બત્ત, અહં ઉપપીળકકમ્મં નામ તં પીળેત્વા નિરોજં નિયૂસં કસટં કરિસ્સામી’તિ. તતો પટ્ઠાય તં તાદિસં કરોતિ. કિં કરોતિ? પરિસ્સયં ઉપનેતિ, ભોગે વિનાસેતિ.

‘‘તત્થ દારકસ્સ માતુકુચ્છિયં નિબ્બત્તકાલતો પટ્ઠાય માતુ અસ્સાદો વા સુખં વા ન હોતિ, માતાપિતૂનં પીળાવ ઉપ્પજ્જતિ. એવં પરિસ્સયં ઉપનેતિ. દારકસ્સ પન માતુકુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તકાલતો પટ્ઠાય ગેહે ભોગા ઉદકં પત્વા લોણં વિય રાજાદીનં વસેન નસ્સન્તિ, કુમ્ભદોહનધેનુયો ખીરં ન દેન્તિ, સૂરતા ગોણા ચણ્ડા હોન્તિ, કાણા હોન્તિ, ખઞ્જા હોન્તિ, ગોમણ્ડલે રોગો પતતિ, દાસાદયો વચનં ન કરોન્તિ, વાપિતં સસ્સં ન જાયતિ, ગેહગતં ગેહે, અરઞ્ઞગતં અરઞ્ઞે નસ્સતિ, અનુપુબ્બેન ઘાસચ્છાદનમત્તં દુલ્લભં હોતિ, ગબ્ભપરિહારો ન હોતિ, વિજાતકાલે માતુ થઞ્ઞં છિજ્જતિ, દારકો પરિહારં અલભન્તો પીળિતો નિરોજો નિયૂસો કસટો હોતિ. ઇદં ઉપપીળકકમ્મં નામ.

‘‘દીઘાયુકકમ્મેન પન નિબ્બત્તસ્સ ઉપચ્છેદકકમ્મં આગન્ત્વા આયું છિન્દતિ. યથા હિ પુરિસો અટ્ઠુસભગમનં કત્વા સરં ખિપેય્ય, તમઞ્ઞો ધનુતો મુત્તમત્તં મુગ્ગરેન પહરિત્વા તત્થેવ પાતેય્ય, એવં દીઘાયુકકમ્મેન નિબ્બત્તસ્સ ઉપચ્છેદકકમ્મં આયું છિન્દતિ. કિં કરોતિ? ચોરાનં અટવિં પવેસેતિ, વાળમચ્છોદકં ઓતારેતિ, અઞ્ઞતરં વા પન સપરિસ્સયઠાનં ઉપનેતિ. ઇદં ઉપચ્છેદકકમ્મં નામ. ‘ઉપઘાતક’ન્તિપિ એતસ્સેવ નામં. પટિસન્ધિનિબ્બત્તકં પન કમ્મં જનકકમ્મં નામ. અપ્પભોગકુલાદીસુ નિબ્બત્તસ્સ ભોગસમ્પદાદિકરણેન ઉપત્થમ્ભકકમ્મં ઉપત્થમ્ભકકમ્મં નામ.

‘‘પરિત્તકમ્મેનપિ નિબ્બત્તં એતં પવત્તે પાણાતિપાતાદિવિરતિકમ્મં આગન્ત્વા અત્થતો એવં વદતિ નામ ‘સચાહં પઠમતરં જાનેય્યં, ન તે ઇધ નિબ્બત્તિતું દદેય્યં, દેવલોકેયેવ તં નિબ્બત્તાપેય્યં, હોતુ, ત્વં યત્થ કત્થચિ નિબ્બત્ત, અહં ઉપત્થમ્ભકકમ્મં નામ ઉપત્થમ્ભં તે કરિસ્સામી’તિ ઉપત્થમ્ભં કરોતિ. કિં કરોતિ? પરિસ્સયં નાસેતિ, ભોગે ઉપ્પાદેતિ.

‘‘તત્થ દારકસ્સ માતુકુચ્છિયં નિબ્બત્તકાલતો પટ્ઠાય માતાપિતૂનં સુખમેવ સાતમેવ હોતિ. યેપિ પકતિયા મનુસ્સામનુસ્સપરિસ્સયા હોન્તિ, તે સબ્બે અપગચ્છન્તિ. એવં પરિસ્સયં નાસેતિ. દારકસ્સ પન માતુકુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તકાલતો પટ્ઠાય ગેહે ભોગાનં પમાણં ન હોતિ, નિધિકુમ્ભિયો પુરતોપિ પચ્છતોપિ ગેહં પરિવટ્ટમાના પવિસન્તિ. માતાપિતરો પરેહિ ઠપિતધનસ્સપિ સમ્મુખીભાવં ગચ્છન્તિ, ધેનુયો બહુખીરા હોન્તિ, ગોણા સુખસીલા હોન્તિ, વપ્પટ્ઠાને સસ્સાનિ સમ્પજ્જન્તિ, વડ્ઢિયા વા સમ્પયુત્તં, તાવકાલિકં વા દિન્નં ધનં અચોદિતા સયમેવ આહરિત્વા દેન્તિ, દાસાદયો સુબ્બચા હોન્તિ, કમ્મન્તા ન પરિહાયન્તિ, દારકો ગબ્ભતો પટ્ઠાય પરિહારં લભતિ, કોમારિકવેજ્જા સન્નિહિતાવ હોન્તિ. ગહપતિકુલે જાતો સેટ્ઠિટ્ઠાનં, અમચ્ચકુલાદીસુ જાતો સેનાપતિટ્ઠાનાદીનિ લભતિ. એવં ભોગે ઉપ્પાદેતિ. સો અપરિસ્સયો સભોગો ચિરં જીવતિ. ઇદં ઉપત્થમ્ભકકમ્મં નામ. ઇમેસુ ચતૂસુ પુરિમાનિ દ્વે અકુસલાનેવ, જનકં કુસલમ્પિ અકુસલમ્પિ, ઉપત્થમ્ભકં કુસલમેવા’’તિ.

એત્થ વિબાધૂપઘાતા નામ કુસલવિપાકમ્હિ ન યુત્તાતિ અધિપ્પાયેન ‘‘દ્વે અકુસલાનેવા’’તિ વુત્તં. દેવદત્તાદીનં પન નાગાદીનં ઇતો અનુપ્પદિન્નયાપનકપેતાનઞ્ચ નરકાદીસુ અકુસલવિપાકૂપત્થમ્ભનૂપપીળનૂપઘાતકાનિ સન્તીતિ ચતુન્નમ્પિ કુસલાકુસલભાવો ન વિરુજ્ઝતિ. એવઞ્ચ કત્વા યા બહૂસુ આનન્તરિયેસુ કતેસુ એકેન ગહિતપ્પટિસન્ધિકસ્સ ઇતરેસં તસ્સ અનુબલપ્પદાયિતા વુત્તા, સાપિ સમત્થિતા હોતિ.

સુત્તન્તપરિયાયેન એકાદસ કમ્માનિ વિભજિત્વા ઇદાનિ અભિધમ્મપરિયાપન્નં દસ્સેન્તો ‘‘અત્થેકચ્ચાનિ પાપકાનિ કમ્મસમાદાનાની’’તિઆદિના વિભઙ્ગપાળિં (વિભ. ૮૧૦) દસ્સેતિ. તત્થ ગતિસમ્પત્તિપટિબાળ્હાનીતિ ગતિસમ્પત્તિયા પટિબાહિતાનિ નિવારિતાનિ પટિસેધિતાનિ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. તત્થ ચ ગતિસમ્પત્તીતિ સમ્પન્નગતિ દેવલોકો ચ મનુસ્સલોકો ચ. ગતિવિપત્તીતિ વિપન્નગતિ ચત્તારો અપાયા. ઉપધિસમ્પત્તીતિ અત્તભાવસમિદ્ધિ. ઉપધિવિપત્તીતિ હીનઅત્તભાવતા. કાલસમ્પત્તીતિ સુરાજસુમનુસ્સકાલસઙ્ખાતો સમ્પન્નકાલો. કાલવિપત્તીતિ દુરાજદુમ્મનુસ્સકાલસઙ્ખાતો વિપન્નકાલો. પયોગસમ્પત્તીતિ સમ્માપયોગો. પયોગવિપત્તીતિ મિચ્છાપયોગો.

ઇદાનિ યથાવુત્તપાળિયા અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘તત્થા’’તિઆદિમાહ. તત્થ અનિટ્ઠારમ્મણાનુભવનારહે કમ્મે વિજ્જમાનેયેવાતિ ઇમિના અનિટ્ઠારમ્મણાનુભવનનિમ્મિત્તકસ્સ પાપકમ્મસ્સ સબ્ભાવં દસ્સેતિ. તં કમ્મન્તિ તં પાપકં કમ્મં. એકચ્ચસ્સ હિ અનિટ્ઠારમ્મણાનુભવનનિમિત્તં બહુપાપકમ્મં વિજ્જમાનમ્પિ ગતિવિપત્તિયં ઠિતસ્સેવ વિપચ્ચતિ. યદિ પન સો એકેન કલ્યાણકમ્મેન ગતિસમ્પત્તિયં દેવેસુ વા મનુસ્સેસુ વા નિબ્બત્તેય્ય, તાદિસે ઠાને અકુસલસ્સ વારો નત્થિ, એકન્તં કુસલસ્સેવાતિ તં કમ્મં ગતિસમ્પત્તિપટિબાળ્હં ન વિપચ્ચતિ. પતિબાહિતં હુત્વાતિ બાધિતં હુત્વા. અત્તભાવસમિદ્ધિયન્તિ સરીરસમ્પત્તિયં. કિલિટ્ઠકમ્મસ્સાતિ હત્થિમેણ્ડઅસ્સબન્ધકગોપાલકાદિકમ્મસ્સ. પલાયિતબ્બયુત્તકાલેતિ હત્થિઆદિપચ્ચત્થિકસમાગમકાલે. લઞ્જં દેતીતિ એવં મે બાધતં પરેસં વસે ન હોતીતિ દેતિ. ચોરિકયુત્તકાલેતિ પક્ખબલાદીનં લબ્ભમાનકાલે. અન્તરકપ્પેતિ પરિયોસાનપ્પત્તે અન્તરકપ્પે.

અભિધમ્મનયેન સોળસ કમ્માનિ વિભજિત્વા પટિસમ્ભિદામગ્ગપરિયાયેન (પટિ. મ. ૧.૨૩૪-૨૩૫) દ્વાદસ કમ્માનિ વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘અપરાનિપી’’તિઆદિમાહ. તત્થ અતીતભવેસુ કતસ્સ કમ્મસ્સ અતીતભવેસુયેવ વિપક્કવિપાકં ગહેત્વા ‘‘અહોસિ કમ્મં અહોસિ કમ્મવિપાકો’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘યં કમ્મં અતીતે આયૂહિત’’ન્તિઆદિ. વિપાકવારન્તિ વિપચ્ચનાવસરં વિપાકવારં. ‘‘વિપાકવારં લભતી’’તિ ઇમિના વુત્તમેવત્થં ‘‘પટિસન્ધિં જનેસી’’તિઆદિના વિભાવેતિ. તત્થ પટિસન્ધિં જનેસીતિ ઇમિના ચ પટિસન્ધિદાયકસ્સ કમ્મસ્સ પવત્તિવિપાકદાયિતાપિ વુત્તા હોતિ. પવત્તિવિપાકસ્સેવ પન દાયકં રૂપજનકસીસેન વદતિ. તસ્સેવ અતીતસ્સ કમ્મસ્સ દિટ્ઠધમ્મવેદનીયસ્સ ઉપપજ્જવેદનીયસ્સ ચ પચ્ચયવેકલ્લેન અતીતભવેસુયેવ અવિપક્કવિપાકઞ્ચ, અતીતેયેવ પરિનિબ્બુતસ્સ દિટ્ઠધમ્મવેદનીયઉપપજ્જવેદનીયઅપરપરિયાયવેદનીયસ્સ કમ્મસ્સ અવિપક્કવિપાકઞ્ચ ગહેત્વા ‘‘અહોસિ કમ્મં નાહોસિ કમ્મવિપાકો’’તિપિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘યં પન વિપાકવારં ન લભી’’તિઆદિ.

અતીતસ્સેવ કમ્મસ્સ અવિપક્કવિપાકસ્સ પચ્ચુપ્પન્નભવે પચ્ચયસમ્પત્તિયા વિપચ્ચમાનં વિપાકં ગહેત્વા ‘‘અહોસિ કમ્મં અત્થિ કમ્મવિપાકો’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘યં પન અતીતે આયૂહિત’’ન્તિઆદિમાહ. અતીતસ્સેવ કમ્મસ્સ અતિક્કન્તવિપાકકાલસ્સ ચ પચ્ચુપ્પન્નભવે પરિનિબ્બાયન્તસ્સ ચ અવિપચ્ચમાનવિપાકં ગહેત્વા ‘‘અહોસિ કમ્મં નત્થિ કમ્મવિપાકો’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘અલદ્ધવિપાકવાર’’ન્તિઆદિ. અતીતસ્સેવ કમ્મસ્સ વિપાકારહસ્સ અવિપક્કવિપાકસ્સ અનાગતભવે પચ્ચયસમ્પત્તિયા વિપચ્ચિતબ્બં વિપાકં ગહેત્વા ‘‘અહોસિ કમ્મં ભવિસ્સતિ કમ્મવિપાકો’’તિ વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘યં પન અતીતે આયૂહિત’’ન્તિઆદિમાહ. અતીતસ્સેવ કમ્મસ્સ અતિક્કન્તવિપાકકાલસ્સ ચ અનાગતભવે પરિનિબ્બાયિતબ્બસ્સ અવિપચ્ચિતબ્બવિપાકઞ્ચ ગહેત્વા ‘‘અહોસિ કમ્મં ન ભવિસ્સતિ કમ્મવિપાકો’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘યં અનાગતે વિપાકવારં ન લભિસ્સતી’’તિઆદિ. એવં તાવ અતીતકમ્મં અતીતપચ્ચુપ્પન્નાનાગતવિપાકાવિપાકવસેન છધા દસ્સિતં.

ઇદાનિ પચ્ચુપ્પન્નભવે કતસ્સ દિટ્ઠધમ્મવેદનીયસ્સ ઇધેવ વિપચ્ચમાનં વિપાકં ગહેત્વા ‘‘અત્થિ કમ્મં અત્થિ કમ્મવિપાકો’’તિ વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘યં પન એતરહિ આયૂહિત’’ન્તિઆદિમાહ. યં પન એતરહિ વિપાકવારં ન લભતીતિઆદિના તસ્સેવ પચ્ચુપ્પન્નસ્સ કમ્મસ્સ પચ્ચયવેકલ્લેન ઇધ અવિપચ્ચમાનઞ્ચ દિટ્ઠેવ ધમ્મે પરિનિબ્બાયન્તસ્સ ઇધ અવિપચ્ચમાનઞ્ચ વિપાકં ગહેત્વા ‘‘અત્થિ કમ્મં નત્થિ કમ્મવિપાકો’’તિ વુત્તન્તિ દસ્સેતિ. પચ્ચુપ્પન્નસ્સેવ કમ્મસ્સ ઉપપજ્જવેદનીયસ્સ અપરપરિયાયવેદનીયસ્સ ચ અનાગતભવે વિપચ્ચિતબ્બવિપાકં ગહેત્વા ‘‘અત્થિ કમ્મં ભવિસ્સતિ કમ્મવિપાકો’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘યં પન એતરહિ આયૂહિતં અનાગતે વિપાકવારં લભિસ્સતી’’તિઆદિ. પચ્ચુપ્પન્નસ્સેવ કમ્મસ્સ ઉપપજ્જવેદનીયસ્સ પચ્ચયવેકલ્લેન અનાગતભવે અવિપચ્ચિતબ્બઞ્ચ અનાગતભવે પરિનિબ્બાયિતબ્બસ્સ અપરપરિયાયવેદનીયસ્સ અવિપચ્ચિતબ્બઞ્ચ વિપાકં ગહેત્વા ‘‘અત્થિ કમ્મં ન ભવિસ્સતિ કમ્મવિપાકો’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘યં પન વિપાકવારં ન લભિસ્સતી’’તિઆદિ.

એવઞ્ચ પચ્ચુપ્પન્નકમ્મં પચ્ચુપ્પન્નાનાગતવિપાકાવિપાકવસેન ચતુધા દસ્સેત્વા ઇદાનિ અનાગતભવે કતસ્સ કમ્મસ્સ અનાગતે વિપચ્ચિતબ્બવિપાકં ગહેત્વા ‘‘ભવિસ્સતિ કમ્મં ભવિસ્સતિ કમ્મવિપાકો’’તિ વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘યં પનાનાગતે આયૂહિસ્સતી’’તિઆદિમાહ. તસ્સેવ અનાગતસ્સ કમ્મસ્સ પચ્ચયવેકલ્લેન અવિપચ્ચિતબ્બઞ્ચ અનાગતભવે પરિનિબ્બાયિતબ્બસ્સ અવિપચ્ચિતબ્બઞ્ચ વિપાકં ગહેત્વા ‘‘ભવિસ્સતિ કમ્મં ન ભવિસ્સતિ કમ્મવિપાકો’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘યં પન વિપાકવારં ન લભિસ્સતી’’તિઆદિ. એવં અનાગતકમ્મં અનાગતવિપાકાવિપાકવસેન દ્વિધા દસ્સિતં. એવન્તિઆદિના યથાવુત્તદ્વાદસકમ્માનિ નિગમેતિ.

ઇદાનિ સબ્બેસુ યથાવુત્તપ્પભેદેસુ કમ્મેસુ યાનિ અભિધમ્મનયેન વિભત્તાનિ સોળસ કમ્માનિ, યાનિ ચ પટિસમ્ભિદામગ્ગપરિયાયેન વિભત્તાનિ દ્વાદસ કમ્માનિ, તાનિ સબ્બાનિ સુત્તન્તિકપરિયાયેન વિભત્તેસુ એકાદસવિધેસુયેવ કમ્મેસુ અન્તોગધાનિ, તાનિ ચ દિટ્ઠધમ્મવેદનીયઉપપજ્જવેદનીયઅપરપરિયાયવેદનીયેસુ તીસુયેવ અન્તોગધાનીતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઇતિ ઇમાનિ ચેવા’’તિઆદિમાહ. તત્થ અત્તનો ઠાના ઓસક્કિત્વાતિ અત્તનો યથાવુત્તદ્વાદસસોળસપ્પભેદસઙ્ખાતટ્ઠાનતો પરિહાપેત્વા, તં તં પભેદં હિત્વાતિ વુત્તં હોતિ. એકાદસ કમ્માનિયેવ ભવન્તીતિ તંસભાવાનંયેવ કમ્માનં દ્વાદસધા સોળસધા ચ વિભજિત્વા વુત્તત્તા એવમાહ. યસ્મા એકાદસધા વુત્તકમ્માનિ દિટ્ઠધમ્મવેદનીયાનિ વા સિયું ઉપપજ્જવેદનીયાનિ વા અપરપરિયાયવેદનીયાનિ વા, તસ્મા વુત્તં ‘‘તીણિયેવ કમ્માનિ હોન્તી’’તિ.

તેસં સઙ્કમનં નત્થીતિ તેસં દિટ્ઠધમ્મવેદનીયાદીનં સઙ્કમનં નત્થિ, સઙ્કમનં ઉપપજ્જવેદનીયાદિભાવાપત્તિ. તેનાહ ‘‘યથાઠાનેયેવ તિટ્ઠન્તી’’તિ, અત્તનો દિટ્ઠધમ્મવેદનીયાદિટ્ઠાનેયેવ તિટ્ઠન્તીતિ અત્થો. દિટ્ઠધમ્મવેદનીયમેવ હિ પઠમજવનચેતના, ઉપપજ્જવેદનીયમેવ સત્તમજવનચેતના, મજ્ઝે પઞ્ચ અપરપરિયાયવેદનીયમેવાતિ નત્થિ તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞં સઙ્ગહો, તસ્મા અત્તનો અત્તનો દિટ્ઠધમ્મવેદનીયાદિસભાવેયેવ તિટ્ઠન્તિ. તેનેવ ભગવતા – ‘‘દિટ્ઠે વા ધમ્મે, ઉપપજ્જ વા, અપરે વા પરિયાયે’’તિ તયો વિકપ્પા દસ્સિતા. તેનેવાહ ‘‘દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં કમ્મ’’ન્તિઆદિ. તત્થ ‘‘દિટ્ઠે વા ધમ્મે’’તિ સત્થા ન વદેય્યાતિ અસતિ નિયામે ન વદેય્ય. યસ્મા પન તેસં સઙ્કમનં નત્થિ, નિયતસભાવા હિ તાનિ, તસ્મા સત્થા ‘‘દિટ્ઠે વા ધમ્મે’’તિઆદિમવોચ.

સુક્કપક્ખેતિ ‘‘અલોભો નિદાનં કમ્માનં સમુદયાયા’’તિઆદિના આગતે કુસલપક્ખે. નિરુદ્ધેતિ અરિયમગ્ગાધિગમેન અનુપ્પાદનિરોધેન નિરુદ્ધે. તાલવત્થુ વિય કતન્તિ યથા તાલે છિન્ને ઠિતટ્ઠાને કિઞ્ચિ ન હોતિ, એવં કમ્મે પહીને કિઞ્ચિ ન હોતીતિ અત્થો. તાલવત્થૂતિ વા મત્થકચ્છિન્નો તાલો વુત્તો પત્તફલમકુલસૂચિઆદીનં અભાવતો. તતો એવ સો અવિરુળ્હિધમ્મો. એવં પહીનકમ્મો સત્તસન્તાનો. તેનાહ ‘‘મત્થકચ્છિન્નતાલો વિયા’’તિ. અનુઅભાવં કતં પચ્છતો ધમ્મપ્પવત્તિયા અભાવતો. તેનાહ ‘‘યથા’’તિઆદિ. અપ્પવત્તિકતકાલો વિયાતિ બીજાનં સબ્બસો અપ્પવત્તિયા કતકાલો વિય. છિન્નમૂલકાનન્તિ કિલેસમૂલસ્સ સબ્બસો છિન્નત્તા છિન્નમૂલકાનં. કિલેસા હિ ખન્ધાનં મૂલાનિ.

વેદનીયન્તિ વેદિતબ્બં. અઞ્ઞં વત્થુ નત્થીતિ અઞ્ઞં અધિટ્ઠાનં નત્થિ. સુગતિસઞ્ઞિતાપિ હેટ્ઠિમન્તેન સઙ્ખારદુક્ખતો અનપગતત્તા દુગ્ગતિયો એવાતિ વુત્તં ‘‘સબ્બા દુગ્ગતિયો’’તિ, એવં વા એત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. લોભો એતસ્સ કારણભૂતો અત્થીતિ લોભં, લોભનિમિત્તં કમ્મં. તથા દોસન્તિ એત્થાપિ. તેનાહ ‘‘લોભદોસસીસેન લોભજઞ્ચ દોસજઞ્ચ કમ્મમેવ નિદ્દિટ્ઠ’’ન્તિ. વટ્ટવિવટ્ટન્તિ વટ્ટઞ્ચ વિવટ્ટઞ્ચ.

નિદાનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.