૪. દેવદૂતવગ્ગો

૧. સબ્રહ્મકસુત્તવણ્ણના

૩૧. ચતુત્થસ્સ પઠમે સબ્રહ્મકાનીતિ સસેટ્ઠકાનિ. યેસન્તિ યેસં કુલાનં. પુત્તાનન્તિ પુત્તેહિ. પૂજિતસદ્દયોગેન હિ ઇદં કરણત્થે સામિવચનં. તેનાતિ આહારાદિના. પટિજગ્ગિતા ગોપિતાતિ યથાકાલં તસ્સ તસ્સ દાતબ્બસ્સ દાનેન વેય્યાવચ્ચસ્સ ચ કરણેન પટિજગ્ગિતા ચેવ ઉપ્પન્નાનત્થપ્પહરણેન ગોપિતા ચ હોન્તિ. તેસન્તિ માતાપિતૂનં. બ્રહ્માદિભાવસાધનત્થન્તિ તેસં ગુણાનં અત્થિતાય લોકે બ્રહ્મા નામ વુચ્ચતિ, આચરિયો નામ વુચ્ચતિ, આહુનેય્યો નામ વુચ્ચતિ, તે માતાપિતૂનં પુત્તકં પટિલભન્તીતિ દસ્સનવસેન નેસં બ્રહ્માદિભાવસાધનત્થં ‘‘બહુકારા’’તિ, વત્વા તં તેસં બહુકારતં નાનાકારતો દસ્સેતું ‘‘આપાદકા’’તિઆદિ વુત્તં. માતાપિતરો હિ પુત્તાનં જીવિતસ્સ આપાદકા, સરીરસ્સ પોસકા, આચારસમાચારાનં સિક્ખાપકા સકલસ્સપિ ઇમસ્સ લોકસ્સ દસ્સેતારો. તેનાહ ‘‘પુત્તાનં હી’’તિઆદિ. ઇટ્ઠારમ્મણં તાવ તે દસ્સેન્તુ, અનિટ્ઠારમ્મણં કથન્તિ? તમ્પિ દસ્સેતબ્બમેવ વજ્જનીયભાવજાનાપનત્થં.

અવિજહિતા હોન્તીતિ તાસં ભાવનાય બ્રહ્માનં બ્રહ્મલોકે ઉપ્પન્નત્તા અવિજહિતા હોન્તિ ભાવના. લોભનીયવયસ્મિં પઠમયોબ્બને અતિવિય મુદુભાવપ્પત્તદસ્સનત્થં સતવિહતગ્ગહણં. પાટિયેક્કન્તિ વિસું. ઇમિના કારણેનાતિ ઇમિના યથાવુત્તેન પુત્તેસુ પવત્તિતેહિ અતિક્કમેન મેત્તાદિસમુપ્પત્તિસઙ્ખાતેન કારણેન.

થરુસિપ્પન્તિ અસિસત્તિકુન્તકલાપાદિઆયુધસિપ્પં. મુદ્દાગણનાતિ અઙ્ગુલિસંકોચનાદિના હત્થમુદ્દાય ગણના. આદિસદ્દેન પાણાદીનં સઙ્ગહો. પચ્છાચરિયા નામ માતાપિતૂનં સન્તિકે ઉગ્ગહિતગહટ્ઠવત્તસ્સેવ પુગ્ગલસ્સ યથાસકં હત્થાચરિયાદીનં સિપ્પગ્ગાહાપનન્તિ કત્વા સબ્બપઠમં આચરિયા નામાતિ યોજેતબ્બં. આનીય હુતં આહુતં. પકારેહિ હુતં પાહુતં. અભિસઙ્ખતન્તિ તસ્સેવ વેવચનં.

નમો કરેય્યાતિ સાયં પાતં ઉપટ્ઠાનં ગન્ત્વા ‘‘ઇદં મય્હં ઉત્તમપુઞ્ઞક્ખેત્ત’’ન્તિ નમક્કારં કરેય્ય. તાય નં પારિચરિયાયાતિ એત્થ નન્તિ નિપાતમત્તં, યથાવુત્તપરિચરણેનાતિ અત્થો. અથ વા પારિચરિયાયાતિ ભરણકિચ્ચકરણકુલવંસપ્પતિટ્ઠાનાપનાદિના પઞ્ચવિધઉપટ્ઠાનેન. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘પઞ્ચહિ ખો, ગહપતિપુત્ત, ઠાનેહિ પુત્તેન પુરત્થિમા દિસા માતાપિતરો પચ્ચુપટ્ઠાતબ્બા – ‘ભતો નેસં ભરિસ્સામિ, કિચ્ચં નેસં કરિસ્સામિ, કુલવંસં ઠપેસ્સામિ, દાયજ્જં પટિપજ્જામિ, અથ વા પન પેતાનં કાલકતાનં દક્ખિણં અનુપ્પદસ્સામી’તિ. ઇમેહિ ખો, ગહપતિપુત્ત, પઞ્ચહિ ઠાનેહિ પુત્તેન પુરત્થિમા દિસા માતાપિતરો પચ્ચુપટ્ઠિતા પઞ્ચહિ ઠાનેહિ પુત્તં અનુકમ્પન્તિ, પાપા નિવારેન્તિ, કલ્યાણે નિવેસેન્તિ, સિપ્પં સિક્ખાપેન્તિ, પતિરૂપેન દારેન સંયોજેન્તિ, સમયે દાયજ્જં નિય્યાદેન્તી’’તિ (દી. નિ. ૩.૨૬૭).

અપિચ યો માતાપિતરો તીસુ વત્થૂસુ અભિપ્પસન્ને કત્વા સીલેસુ વા પતિટ્ઠાપેત્વા પબ્બજ્જાય વા નિયોજેત્વા ઉપટ્ઠહતિ, અયં માતાપિતૂપટ્ઠાકાનં અગ્ગોતિ વેદિતબ્બો. સા પનાયં પારિચરિયા પુત્તસ્સ ઉભયલોકહિતસુખાવહાતિ તં દસ્સેતું ‘‘ઇધેવ નં પસંસન્તિ, પેચ્ચ સગ્ગે પમોદતી’’તિ વુત્તં. પસંસન્તીતિ ‘‘અયં પુગ્ગલો મત્તેય્યો પેત્તેય્યો સગ્ગસંવત્તનિયં પટિપદં પૂરેતી’’તિ ઇધેવ નં પસંસન્તિ. આમોદતિ આદિતો પટ્ઠાય મોદપ્પત્તિયા. પમોદતિ નાનપ્પકારમોદસમ્પવત્તિયા.

સબ્રહ્મકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. આનન્દસુત્તવણ્ણના

૩૨. દુતિયે તથાજાતિકોતિ તથાસભાવો. ચિત્તેકગ્ગતાલાભોતિ ચિત્તેકગ્ગતાય અધિગમો. રૂપમેવ કિલેસુપ્પત્તિયા કારણભાવતો રૂપનિમિત્તં. એસ નયો સેસેસુપિ. સસ્સતાદિનિમિત્તન્તિ સસ્સતુચ્છેદભાવનિમિત્તં. પુગ્ગલનિમિત્તન્તિ પુગ્ગલાભિનિવેસનનિમિત્તં. ધમ્મનિમિત્તન્તિ ધમ્મારમ્મણસઙ્ખાતં નિમિત્તં. ‘‘સિયા નુ ખો, ભન્તે’’તિ થેરેન પુટ્ઠો ભગવા ‘‘સિયા’’તિ અવોચ લોકુત્તરસમાધિપ્પટિલાભં સન્ધાય. સો હિ નિબ્બાનં સન્તં પણીતન્તિ ચ પસ્સતિ. તેનાહ ‘‘ઇધાનન્દા’’તિઆદિ.

નિબ્બાનં સન્તન્તિ સમાપત્તિં અપ્પેત્વાતિ નિબ્બાનં સન્તન્તિ આભુજિત્વા ફલસમાપત્તિં અપ્પેત્વા. દિવસમ્પીતિઆદિના અસઙ્ખતાય ધાતુયા અચ્ચન્તસન્તપણીતાદિભાવં દસ્સેતિ. અટ્ઠવિધેતિ ‘‘સન્તં પણીતં સબ્બસઙ્ખારસમથો સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગો તણ્હાક્ખયો વિરાગો નિરોધો નિબ્બાન’’ન્તિ એવં અટ્ઠવિધે આભોગસઞ્ઞિતે સમન્નાહારે. નિદ્ધારણે ચેતં ભુમ્મં. ઇમસ્મિં ઠાને…પે… લબ્ભન્તેવાતિ ‘‘ઇધાનન્દ, ભિક્ખુનો એવં હોતી’’તિ આગતે ઇમસ્મિં સુત્તપ્પદેસે એકોપિ આભોગસમન્નાહારો ચેપિ સબ્બે અટ્ઠપિ આભોગસમન્નાહારા લબ્ભન્તેવ સમન્નાહરતં અત્થાવહત્તા.

ઞાણેન જાનિત્વાતિ વિપસ્સનાઞાણસહિતેન મગ્ગઞાણેન જાનિત્વા. પરાનિ ચ ઓપરાનિ ચ ચક્ખાદીનિ આયતનાનિ. સન્તતાયાતિ પટિપ્પસ્સદ્ધિતાય. કાયદુચ્ચરિતાદિધૂમવિરહિતોતિ કાયદુચ્ચરિતાદિ એવ સન્તાપનટ્ઠેન ધૂમો, તેન વિરહિતો. અનીઘોતિ અપાપો. જાતિજરાગહણેનેવ બ્યાધિમરણમ્પિ ગહિતમેવાતિ તબ્ભાવભાવતોતિ વુત્તં.

આનન્દસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. સારિપુત્તસુત્તવણ્ણના

૩૩. તતિયે, ‘‘સારિપુત્ત, મયા સંખિત્તેન દેસિતં ધમ્મં તાદિસેનપિ ન સુકરં વિઞ્ઞાતુ’’ન્તિ ઇમિના અધિપ્પાયેનેવ વદન્તો થેરસ્સ ઞાણં સબ્બમતિક્કમં. અઞ્ઞાતારો ચ દુલ્લભાતિ હિ ઇમિના સામઞ્ઞવચનેન સારિપુત્તત્થેરમ્પિ અન્તોગધં કત્વા દસ્સેન્તો તેનપિ અત્તનો દેસનાય દુપ્પટિવિદ્ધભાવં દસ્સેતિ.

સમ્માતિ હેતુના કારણેન. તેનાહ ‘‘ઉપાયેના’’તિઆદિ. માનાભિસમયાતિ માનસ્સ દસ્સનાભિસમયા. પહાનાભિસમયોતિ ચ દસ્સનાભિસમયોતિ ચ પરિઞ્ઞાભિસમયો વુત્તો. અરહત્તમગ્ગો હિ પરિઞ્ઞાકિચ્ચસિદ્ધિયા કિચ્ચવસેન માનં પસ્સતિ, અસમ્મોહપ્પટિવેધવસેનાતિ વુત્તં હોતિ, અયમસ્સ દસ્સનાભિસમયો. તેન દિટ્ઠો પન પહાનાભિસમયો ચ. દસ્સનાભિસમયેન હિ પરિઞ્ઞાભિસમયમેવ પહીયતિ. દિટ્ઠવિસેન દિટ્ઠસત્તાનં જીવિતં વિય અયમસ્સ પહાનાભિસમયો. અટ્ઠકથાયં પન પહાનાભિસમયસ્સ દસ્સનાભિસમયનાનન્તરિયકત્તા ‘‘પહાનાભિસમયેન’’ઇચ્ચેવ વુત્તં. પહાનાભિસમયે હિ ગહિતે દસ્સનાભિસમયો ગહિતોવ હોતિ.

અન્તમકાસિ દુક્ખસ્સાતિ અરહત્તમગ્ગેન માનસ્સ પહીનત્તા યે ઇમે ‘‘કાયબન્ધનસ્સ અન્તો જીરતિ (ચૂળવ. ૨૭૮), હરિતન્તં વા’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૦૪) એવં વુત્તઅન્તિમમરિયાદન્તો ચ ‘‘અન્તમિદં, ભિક્ખવે, જીવિકાન’’ન્તિ (સં. નિ. ૩.૮૦; ઇતિવુ. ૯૧) એવં વુત્તલામકન્તો ચ ‘‘સક્કાયો એકો અન્તો’’તિ (સં. નિ. ૩.૧૦૩) એવં વુત્તકોટ્ઠાસન્તો ચ ‘‘એસેવન્તો દુક્ખસ્સ સપચ્ચયસઙ્ખયા’’તિ એવં વુત્તકોટ્ઠાસન્તો ચાતિ ચત્તારો અન્તા, તેસુ સબ્બસ્સેવ વટ્ટદુક્ખસ્સ અદું ચતુત્થકોટિસઙ્ખાતં અન્તમકાસિ, પરિચ્છેદં પરિવટુમં અકાસિ, અન્તિમસમુદયમત્તાવસેસં દુક્ખમકાસીતિ વુત્તં હોતિ. તેનાહ ‘‘વટ્ટદુક્ખસ્સ અન્તમકાસી’’તિ.

નનુ ચ ‘‘પહાન’’ન્તિ ઇમસ્સ નિદ્દેસે નિબ્બાનં આગતં? ઇધ પટિપ્પસ્સદ્ધિપ્પહાનસઙ્ખાતં અરહત્તફલં વુત્તં, તસ્મા નિદ્દેસેનાયં વણ્ણના વિરુજ્ઝતીતિ આહ ‘‘નિદ્દેસે પના’’તિઆદિ. તત્થ તાનિ પદાનિ આગતાનીતિ તસ્મિં નિદ્દેસે ‘‘પહાનં વૂપસમં પટિનિસ્સગ્ગ’’ન્તિઆદીનિ (ચૂળનિ. ૭૫ ઉદયમાણવપુચ્છાનિદ્દેસો) પદાનિ આગતાનિ.

ધમ્મતક્કપુરેજવન્તિ ઇમિના તસ્મિં ચતુત્થજ્ઝાનવિમોક્ખે ઠત્વા ઝાનઙ્ગાનિ વિપસ્સિત્વા અધિગતં અરહત્તવિમોક્ખં વદતિ. અરહત્તવિમોક્ખસ્સ હિ મગ્ગસમ્પયુત્તસમ્માસઙ્કપ્પસઙ્ખાતો ધમ્મતક્કો પુરેજવો હોતિ.

સારિપુત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. નિદાનસુત્તવણ્ણના

૩૪. ચતુત્થે પિણ્ડકરણત્થાયાતિ આયૂહનવસેન રાસિકરણત્થાય. અભિન્નાનીતિ એકદેસેનપિ અખણ્ડિતાનિ. ભિન્નકાલતો પટ્ઠાય હિ બીજં બીજકિચ્ચાય ન ઉપકપ્પતિ. અપૂતીનીતિ ઉદકતેમનેન પૂતિભાવં ન ઉપગતાનિ. પૂતિબીજઞ્હિ બીજત્થાય ન ઉપકપ્પતિ. તેનાહ ‘‘પૂતિભાવેન અબીજત્તં અપ્પત્તાની’’તિ. ન વાતેન ન ચ આતપેન હતાનીતિ વાતેન ચ આતપેન ચ ન હતાનિ, નિરોજતં ન પાપિતાનિ. નિરોજઞ્હિ કસટબીજં બીજત્થાય ન ઉપકપ્પતિ. સારાદાનીતિ તણ્ડુલસારસ્સ આદાનતો સારાદાનિ. નિસ્સારઞ્હિ બીજં બીજત્થાય ન ઉપકપ્પતિ. તેનાહ ‘‘ગહિતસારાની’’તિ, પતિટ્ઠિતસારાનીતિ અત્થો. સન્નિચયભાવેન સુખં સયિતાનીતિ ચત્તારો માસે કોટ્ઠપક્ખિત્તનિયામેનેવ સુખસયિતાનિ.

કમ્મવિભત્તીતિ કમ્મવિભાગો. દિટ્ઠધમ્મો વુચ્ચતિ પચ્ચક્ખભૂતો પચ્ચુપ્પન્નો અત્તભાવો, તત્થ વેદિતબ્બફલં કમ્મં દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં. પચ્ચુપન્નભવતો અનન્તરં વેદિતબ્બફલં કમ્મં ઉપપજ્જવેદનીયં. અપરપરિયાયવેદનીયન્તિ દિટ્ઠધમ્માનન્તરભવતો અઞ્ઞસ્મિં અત્તભાવપરિયાયે અત્તભાવપરિવત્તે વેદિતબ્બફલં કમ્મં. પટિપક્ખેહિ અનભિભૂતતાય પચ્ચયવિસેસેન પટિલદ્ધવિસેસતાય ચ બલવભાવપ્પત્તા તાદિસસ્સ પુબ્બાભિસઙ્ખારસ્સ વસેન સાતિસયા હુત્વા પવત્તા પઠમજવનચેતના તસ્મિંયેવ અત્તભાવે ફલદાયિની દિટ્ઠધમ્મવેદનીયકમ્મં નામ. સા હિ વુત્તાકારેન બલવતી જવનસન્તાને ગુણવિસેસયુત્તેસુ ઉપકારાનુપકારવસપ્પવત્તિયા આસેવનાલાભેન અપ્પવિપાકતાય ચ પઠમજવનચેતના ઇતરદ્વયં વિય પવત્તસન્તાનુપરમાપેક્ખં ઓકાસલાભાપેક્ખઞ્ચ કમ્મં ન હોતીતિ ઇધેવ પુપ્ફમત્તં વિય પવત્તિવિપાકમત્તં ફલં દેતિ. તથા અસક્કોન્તન્તિ કમ્મસ્સ વિપાકદાનં નામ ઉપધિપ્પયોગાદિપચ્ચયન્તરસમવાયેનેવ હોતીતિ તદભાવતો તસ્મિંયેવ અત્તભાવે વિપાકં દાતું અસક્કોન્તં. અહોસિકમ્મન્તિ અહોસિ એવ કમ્મં, ન તસ્સ વિપાકો અહોસિ અત્થિ ભવિસ્સતિ ચાતિ એવં વેદિતબ્બં કમ્મં.

અત્થસાધિકાતિ દાનાદિપાણાતિપાતાદિઅત્થસ્સ નિપ્ફાદિકા. કા પન સાતિ આહ ‘‘સત્તમજવનચેતના’’તિ. સા હિ સન્નિટ્ઠાપકચેતના વુત્તનયેન પટિલદ્ધવિસેસા પુરિમજવનચેતનાહિ લદ્ધાસેવના ચ સમાના અનન્તરત્તભાવે વિપાકદાયિની ઉપપજ્જવેદનીયકમ્મં નામ. પુરિમઉપમાયયેવાતિ મિગલુદ્દકોપમાયયેવ.

સતિ સંસારપ્પવત્તિયાતિ ઇમિના અસતિ સંસારપ્પવત્તિયં અહોસિકમ્મપક્ખે તિટ્ઠતિ વિપચ્ચનોકાસસ્સ અભાવતોતિ દીપેતિ. યં ગરુકન્તિ યં અકુસલં મહાસાવજ્જં, કુસલઞ્ચ મહાનુભાવં કમ્મં. કુસલં વા હિ હોતુ અકુસલં વા, યં ગરુકં માતુઘાતાદિકમ્મં વા મહગ્ગતકમ્મં વા, તદેવ પઠમં વિપચ્ચતિ. તેનાહ ‘‘કુસલાકુસલેસુ પના’’તિઆદિ. યં બહુલન્તિ યં બહુલં અભિણ્હસો કતં સમાસેવિતં. તેનાહ ‘‘કુસલાકુસલેસુ પન યં બહુલં હોતી’’તિઆદિ. યદાસન્નં નામ મરણકાલે અનુસ્સરિતં કમ્મં, આસન્નકાલે કતે પન વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ આહ ‘‘યં પન કુસલાકુસલેસુ આસન્નમરણે’’તિઆદિ. અનુસ્સરિતુન્તિ પરિબ્યત્તભાવેન અનુસ્સરિતું.

તેસં અભાવેતિ તેસં યંગરુકાદીનં તિણ્ણં કમ્માનં અભાવે. યત્થ કત્થચિ વિપાકં દેતીતિ પટિસન્ધિજનકવસેન વિપાકં દેતિ. પટિસન્ધિજનકવસેન હિ ગરુકાદિકમ્મચતુક્કં વુત્તં. તત્થ ગરુકં સબ્બપઠમં વિપચ્ચતિ, ગરુકે અસતિ બહુલીકતં, તસ્મિં અસતિ યદાસન્નં, તસ્મિં અસતિ ‘‘કટત્તા વા પના’’તિ વુત્તં પુરિમજાતીસુ કતકમ્મં વિપચ્ચતિ. બહુલાસન્નપુબ્બકતેસુ ચ બલાબલં જાનિતબ્બં. પાપતો પાપન્તરં કલ્યાણઞ્ચ, કલ્યાણતો કલ્યાણન્તરં પાપઞ્ચ બહુલીકતં. તતો મહતોવ પુબ્બકતાદિ અપ્પઞ્ચ બહુલાનુસ્સરણેન વિપ્પટિસારાદિજનનતો, પટિપક્ખસ્સ અપરિપુણ્ણતાય આરદ્ધવિપાકસ્સ કમ્મસ્સ કમ્મસેસસ્સ વા અપરપરિયાયવેદનીયસ્સ અપરિક્ખીણતાય સન્તતિયા પરિણામવિસેસતોતિ તેહિ તેહિ કારણેહિ આયૂહિતફલં પઠમં વિપચ્ચતિ. મહાનારદકસ્સપજાતકે (જા. ૨.૨૨.૧૧૫૩ આદયો) વિદેહરઞ્ઞો સેનાપતિ અલાતો, બીજકો દાસો, રાજકઞ્ઞા રુચા ચ એત્થ નિદસ્સનં. તથા હિ વુત્તં ભગવતા –

‘‘તત્રાનન્દ, ય્વાયં પુગ્ગલો ઇધ પાણાતિપાતી…પે… મિચ્છાદિટ્ઠિ. કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ, પુબ્બે વાસ્સ તં કતં હોતિ પાપકમ્મં દુક્ખવેદનીયં, પચ્છા વાસ્સ તં કતં હોતિ પાપકમ્મં દુક્ખવેદનીયં, મરણકાલે વાસ્સ હોતિ મિચ્છાદિટ્ઠિ સમત્તા સમાદિન્ના, તેન સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતી’’તિ –

આદિ. સબ્બં મહાકમ્મવિભઙ્ગસુત્તં (મ. નિ. ૩.૩૦૩) વિત્થારેતબ્બં. કિં બહુના. યં તં તથાગતસ્સ મહાકમ્મવિભઙ્ગઞાણં, તસ્સેવાયં વિસયો, યદિદં તસ્સ તસ્સ કમ્મસ્સ તેન તેન કારણેન પુબ્બાપરવિપાકતા સમત્થીયતિ.

ઇદાનિ જનકાદિકમ્મચતુક્કં વિભજન્તો ‘‘જનકં નામા’’તિઆદિમાહ. પવત્તિં ન જનેતીતિ પવત્તિવિપાકં ન જનેતિ. પઠમનયે જનકકમ્મસ્સ પટિસન્ધિવિપાકમત્તસ્સેવ વુત્તત્તા તસ્સ પવત્તિવિપાકદાયકત્તમ્પિ અનુજાનન્તો ‘‘અપરો નયો’’તિઆદિમાહ. તત્થ પટિસન્ધિદાનાદિવસેન વિપાકસન્તાનસ્સ નિબ્બત્તકં જનકં. સુખદુક્ખસન્તાનસ્સ નામરૂપપ્પબન્ધસ્સ વા ચિરતરં પવત્તિહેતુભૂતં ઉપત્થમ્ભકં. તેનાહ ‘‘સુખદુક્ખં ઉપત્થમ્ભેતિ, અદ્ધાનં પવત્તેતી’’તિ. ઉપપીળકં સુખદુક્ખપ્પબન્ધે પવત્તમાને સણિકં સણિકં હાપેતિ. તેનાહ ‘‘સુખદુક્ખં પીળેતિ બાધેતિ, અદ્ધાનં પવત્તિતું ન દેતી’’તિ.

વાતકાળકો મહલ્લકો ચોરે ઘાતેતું ન સક્કોતીતિ સો કિર મહલ્લકકાલે એકપ્પહારેન સીસં છિન્દિતું ન સક્કોતિ, દ્વે તયો વારે પહરન્તો મનુસ્સે કિલમેતિ, તસ્મા તે એવમાહંસુ. અનુલોમિકં ખન્તિં પટિલભિત્વાતિ સોતાપત્તિમગ્ગસ્સ ઓરતો અનુલોમિકં ખન્તિં લભિત્વા. તરુણવચ્છાય ગાવિયા મદ્દિત્વા જીવિતક્ખયં પાપિતોતિ એકા કિર યક્ખિની ધેનુવેસેન આગન્ત્વા ઉરે પહરિત્વા મારેસિ, તં સન્ધાયેતં વુત્તં. નગરે ભવો નાગરિયો.

ઘાતેત્વાતિ ઉપચ્છિન્દિત્વા. કમ્મસ્સ ઉપચ્છિન્દનં નામ તસ્સ વિપાકપ્પટિબાહનમેવાતિ આહ ‘‘તસ્સ વિપાકં પટિબાહિત્વા’’તિ. તઞ્ચ અત્તનો વિપાકુપ્પત્તિયા ઓકાસકરણન્તિ વુત્તં ‘‘અત્તનો વિપાકસ્સ ઓકાસં કરોતી’’તિ. વિપચ્ચનાય કતોકાસં કમ્મં વિપક્કમ્મેવ નામ હોતીતિ આહ ‘‘એવં પન કમ્મેન કતે ઓકાસે તં વિપાકં ઉપ્પન્નં નામ વુચ્ચતી’’તિ. ઉપપીળકં અઞ્ઞસ્સ વિપાકં ઉપચ્છિન્દતિ, ન સયં અત્તનો વિપાકં દેતિ. ઉપઘાતકં પન દુબ્બલકમ્મં ઉપચ્છિન્દિત્વા અત્તનો વિપાકં ઉપ્પાદેતીતિ અયમેતેસં વિસેસો. કિઞ્ચિ બહ્વાબાધતાદિપચ્ચયૂપસન્નિપાતેન વિપાકસ્સ વિબાધકં ઉપપીળકં, તથા વિપાકસ્સેવ ઉપચ્છેદકં. ઉપઘાતકકમ્મં પન ઉપઘાતેત્વા અત્તનો વિપાકસ્સ ઓકાસકરણેન વિપચ્ચને સતિ જનકમેવ સિયા. જનકાદિભાવો નામ વિપાકં પતિ ઇચ્છિતબ્બો, ન કમ્મં પતીતિ વિપાકસ્સેવ ઉપઘાતકતા યુત્તા વિય દિસ્સતિ, વીમંસિતબ્બં.

અપરો નયો – યસ્મિં કમ્મે કતે પટિસન્ધિયં પવત્તે ચ વિપાકકટત્તારૂપાનં ઉપ્પત્તિ હોતિ, તં જનકં. યસ્મિં પન કતે અઞ્ઞેન જનિતસ્સ ઇટ્ઠસ્સ વા અનિટ્ઠસ્સ વા ફલસ્સ વિબાધકવિચ્છેદકપચ્ચયાનુપ્પત્તિયા ઉપબ્રૂહનપચ્ચયુપ્પત્તિયા જનકસામત્થિયાનુરૂપં પરિસુદ્ધિચિરતરપ્પબન્ધા હોતિ, તં ઉપત્થમ્ભકં. જનકેન નિબ્બત્તિતં કુસલફલં વા અકુસલફલં વા યેન પચ્ચનીકભૂતેન રોગધાતુવિસમતાદિનિમિત્તતાય વિબાધયતિ, તં ઉપપીળકં. યેન પન કમ્મુના જનકસામત્થિયવસેન ચિરતરપ્પબન્ધારહમ્પિ સમાનં ફલં વિચ્છેદકપચ્ચયુપ્પત્તિયા ઉપહઞ્ઞતિ વિચ્છિજ્જતિ, તં ઉપઘાતકન્તિ અયમેત્થ સારો.

તત્થ કેચિ દુતિયસ્સ કુસલભાવં ઇત્થત્તમાગતસ્સ અપ્પાબાધદીઘાયુકતાસંવત્તનવસેન, પચ્છિમાનં દ્વિન્નં અકુસલભાવં બહ્વાબાધઅપ્પાયુકતાસંવત્તનવસેન વણ્ણેન્તિ. તથા ચ વુત્તં મજ્ઝિમનિકાયે ચૂળકમ્મવિભઙ્ગસુત્તવણ્ણનાયં (મ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૨૯૦) –

‘‘ચત્તારિ હિ કમ્માનિ – ઉપપીળકં, ઉપચ્છેદકં, જનકં, ઉપત્થમ્ભકન્તિ. બલવકમ્મેન હિ નિબ્બત્તં પવત્તે ઉપપીળકં આગન્ત્વા અત્થતો એવં વદતિ નામ ‘સચાહં પઠમતરં જાનેય્યં, ન તે ઇધ નિબ્બત્તિતું દદેય્યં, ચતૂસુયેવ તં અપાયેસુ નિબ્બત્તાપેય્યં. હોતુ, ત્વં યત્થ કત્થચિ નિબ્બત્ત, અહં ઉપપીળકકમ્મં નામ તં પીળેત્વા નિરોજં નિયૂસં કસટં કરિસ્સામી’તિ. તતો પટ્ઠાય તં તાદિસં કરોતિ. કિં કરોતિ? પરિસ્સયં ઉપનેતિ, ભોગે વિનાસેતિ.

‘‘તત્થ દારકસ્સ માતુકુચ્છિયં નિબ્બત્તકાલતો પટ્ઠાય માતુ અસ્સાદો વા સુખં વા ન હોતિ, માતાપિતૂનં પીળાવ ઉપ્પજ્જતિ. એવં પરિસ્સયં ઉપનેતિ. દારકસ્સ પન માતુકુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તકાલતો પટ્ઠાય ગેહે ભોગા ઉદકં પત્વા લોણં વિય રાજાદીનં વસેન નસ્સન્તિ, કુમ્ભદોહનધેનુયો ખીરં ન દેન્તિ, સૂરતા ગોણા ચણ્ડા હોન્તિ, કાણા હોન્તિ, ખઞ્જા હોન્તિ, ગોમણ્ડલે રોગો પતતિ, દાસાદયો વચનં ન કરોન્તિ, વાપિતં સસ્સં ન જાયતિ, ગેહગતં ગેહે, અરઞ્ઞગતં અરઞ્ઞે નસ્સતિ, અનુપુબ્બેન ઘાસચ્છાદનમત્તં દુલ્લભં હોતિ, ગબ્ભપરિહારો ન હોતિ, વિજાતકાલે માતુ થઞ્ઞં છિજ્જતિ, દારકો પરિહારં અલભન્તો પીળિતો નિરોજો નિયૂસો કસટો હોતિ. ઇદં ઉપપીળકકમ્મં નામ.

‘‘દીઘાયુકકમ્મેન પન નિબ્બત્તસ્સ ઉપચ્છેદકકમ્મં આગન્ત્વા આયું છિન્દતિ. યથા હિ પુરિસો અટ્ઠુસભગમનં કત્વા સરં ખિપેય્ય, તમઞ્ઞો ધનુતો મુત્તમત્તં મુગ્ગરેન પહરિત્વા તત્થેવ પાતેય્ય, એવં દીઘાયુકકમ્મેન નિબ્બત્તસ્સ ઉપચ્છેદકકમ્મં આયું છિન્દતિ. કિં કરોતિ? ચોરાનં અટવિં પવેસેતિ, વાળમચ્છોદકં ઓતારેતિ, અઞ્ઞતરં વા પન સપરિસ્સયઠાનં ઉપનેતિ. ઇદં ઉપચ્છેદકકમ્મં નામ. ‘ઉપઘાતક’ન્તિપિ એતસ્સેવ નામં. પટિસન્ધિનિબ્બત્તકં પન કમ્મં જનકકમ્મં નામ. અપ્પભોગકુલાદીસુ નિબ્બત્તસ્સ ભોગસમ્પદાદિકરણેન ઉપત્થમ્ભકકમ્મં ઉપત્થમ્ભકકમ્મં નામ.

‘‘પરિત્તકમ્મેનપિ નિબ્બત્તં એતં પવત્તે પાણાતિપાતાદિવિરતિકમ્મં આગન્ત્વા અત્થતો એવં વદતિ નામ ‘સચાહં પઠમતરં જાનેય્યં, ન તે ઇધ નિબ્બત્તિતું દદેય્યં, દેવલોકેયેવ તં નિબ્બત્તાપેય્યં, હોતુ, ત્વં યત્થ કત્થચિ નિબ્બત્ત, અહં ઉપત્થમ્ભકકમ્મં નામ ઉપત્થમ્ભં તે કરિસ્સામી’તિ ઉપત્થમ્ભં કરોતિ. કિં કરોતિ? પરિસ્સયં નાસેતિ, ભોગે ઉપ્પાદેતિ.

‘‘તત્થ દારકસ્સ માતુકુચ્છિયં નિબ્બત્તકાલતો પટ્ઠાય માતાપિતૂનં સુખમેવ સાતમેવ હોતિ. યેપિ પકતિયા મનુસ્સામનુસ્સપરિસ્સયા હોન્તિ, તે સબ્બે અપગચ્છન્તિ. એવં પરિસ્સયં નાસેતિ. દારકસ્સ પન માતુકુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તકાલતો પટ્ઠાય ગેહે ભોગાનં પમાણં ન હોતિ, નિધિકુમ્ભિયો પુરતોપિ પચ્છતોપિ ગેહં પરિવટ્ટમાના પવિસન્તિ. માતાપિતરો પરેહિ ઠપિતધનસ્સપિ સમ્મુખીભાવં ગચ્છન્તિ, ધેનુયો બહુખીરા હોન્તિ, ગોણા સુખસીલા હોન્તિ, વપ્પટ્ઠાને સસ્સાનિ સમ્પજ્જન્તિ, વડ્ઢિયા વા સમ્પયુત્તં, તાવકાલિકં વા દિન્નં ધનં અચોદિતા સયમેવ આહરિત્વા દેન્તિ, દાસાદયો સુબ્બચા હોન્તિ, કમ્મન્તા ન પરિહાયન્તિ, દારકો ગબ્ભતો પટ્ઠાય પરિહારં લભતિ, કોમારિકવેજ્જા સન્નિહિતાવ હોન્તિ. ગહપતિકુલે જાતો સેટ્ઠિટ્ઠાનં, અમચ્ચકુલાદીસુ જાતો સેનાપતિટ્ઠાનાદીનિ લભતિ. એવં ભોગે ઉપ્પાદેતિ. સો અપરિસ્સયો સભોગો ચિરં જીવતિ. ઇદં ઉપત્થમ્ભકકમ્મં નામ. ઇમેસુ ચતૂસુ પુરિમાનિ દ્વે અકુસલાનેવ, જનકં કુસલમ્પિ અકુસલમ્પિ, ઉપત્થમ્ભકં કુસલમેવા’’તિ.

એત્થ વિબાધૂપઘાતા નામ કુસલવિપાકમ્હિ ન યુત્તાતિ અધિપ્પાયેન ‘‘દ્વે અકુસલાનેવા’’તિ વુત્તં. દેવદત્તાદીનં પન નાગાદીનં ઇતો અનુપ્પદિન્નયાપનકપેતાનઞ્ચ નરકાદીસુ અકુસલવિપાકૂપત્થમ્ભનૂપપીળનૂપઘાતકાનિ સન્તીતિ ચતુન્નમ્પિ કુસલાકુસલભાવો ન વિરુજ્ઝતિ. એવઞ્ચ કત્વા યા બહૂસુ આનન્તરિયેસુ કતેસુ એકેન ગહિતપ્પટિસન્ધિકસ્સ ઇતરેસં તસ્સ અનુબલપ્પદાયિતા વુત્તા, સાપિ સમત્થિતા હોતિ.

સુત્તન્તપરિયાયેન એકાદસ કમ્માનિ વિભજિત્વા ઇદાનિ અભિધમ્મપરિયાપન્નં દસ્સેન્તો ‘‘અત્થેકચ્ચાનિ પાપકાનિ કમ્મસમાદાનાની’’તિઆદિના વિભઙ્ગપાળિં (વિભ. ૮૧૦) દસ્સેતિ. તત્થ ગતિસમ્પત્તિપટિબાળ્હાનીતિ ગતિસમ્પત્તિયા પટિબાહિતાનિ નિવારિતાનિ પટિસેધિતાનિ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. તત્થ ચ ગતિસમ્પત્તીતિ સમ્પન્નગતિ દેવલોકો ચ મનુસ્સલોકો ચ. ગતિવિપત્તીતિ વિપન્નગતિ ચત્તારો અપાયા. ઉપધિસમ્પત્તીતિ અત્તભાવસમિદ્ધિ. ઉપધિવિપત્તીતિ હીનઅત્તભાવતા. કાલસમ્પત્તીતિ સુરાજસુમનુસ્સકાલસઙ્ખાતો સમ્પન્નકાલો. કાલવિપત્તીતિ દુરાજદુમ્મનુસ્સકાલસઙ્ખાતો વિપન્નકાલો. પયોગસમ્પત્તીતિ સમ્માપયોગો. પયોગવિપત્તીતિ મિચ્છાપયોગો.

ઇદાનિ યથાવુત્તપાળિયા અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘તત્થા’’તિઆદિમાહ. તત્થ અનિટ્ઠારમ્મણાનુભવનારહે કમ્મે વિજ્જમાનેયેવાતિ ઇમિના અનિટ્ઠારમ્મણાનુભવનનિમ્મિત્તકસ્સ પાપકમ્મસ્સ સબ્ભાવં દસ્સેતિ. તં કમ્મન્તિ તં પાપકં કમ્મં. એકચ્ચસ્સ હિ અનિટ્ઠારમ્મણાનુભવનનિમિત્તં બહુપાપકમ્મં વિજ્જમાનમ્પિ ગતિવિપત્તિયં ઠિતસ્સેવ વિપચ્ચતિ. યદિ પન સો એકેન કલ્યાણકમ્મેન ગતિસમ્પત્તિયં દેવેસુ વા મનુસ્સેસુ વા નિબ્બત્તેય્ય, તાદિસે ઠાને અકુસલસ્સ વારો નત્થિ, એકન્તં કુસલસ્સેવાતિ તં કમ્મં ગતિસમ્પત્તિપટિબાળ્હં ન વિપચ્ચતિ. પતિબાહિતં હુત્વાતિ બાધિતં હુત્વા. અત્તભાવસમિદ્ધિયન્તિ સરીરસમ્પત્તિયં. કિલિટ્ઠકમ્મસ્સાતિ હત્થિમેણ્ડઅસ્સબન્ધકગોપાલકાદિકમ્મસ્સ. પલાયિતબ્બયુત્તકાલેતિ હત્થિઆદિપચ્ચત્થિકસમાગમકાલે. લઞ્જં દેતીતિ એવં મે બાધતં પરેસં વસે ન હોતીતિ દેતિ. ચોરિકયુત્તકાલેતિ પક્ખબલાદીનં લબ્ભમાનકાલે. અન્તરકપ્પેતિ પરિયોસાનપ્પત્તે અન્તરકપ્પે.

અભિધમ્મનયેન સોળસ કમ્માનિ વિભજિત્વા પટિસમ્ભિદામગ્ગપરિયાયેન (પટિ. મ. ૧.૨૩૪-૨૩૫) દ્વાદસ કમ્માનિ વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘અપરાનિપી’’તિઆદિમાહ. તત્થ અતીતભવેસુ કતસ્સ કમ્મસ્સ અતીતભવેસુયેવ વિપક્કવિપાકં ગહેત્વા ‘‘અહોસિ કમ્મં અહોસિ કમ્મવિપાકો’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘યં કમ્મં અતીતે આયૂહિત’’ન્તિઆદિ. વિપાકવારન્તિ વિપચ્ચનાવસરં વિપાકવારં. ‘‘વિપાકવારં લભતી’’તિ ઇમિના વુત્તમેવત્થં ‘‘પટિસન્ધિં જનેસી’’તિઆદિના વિભાવેતિ. તત્થ પટિસન્ધિં જનેસીતિ ઇમિના ચ પટિસન્ધિદાયકસ્સ કમ્મસ્સ પવત્તિવિપાકદાયિતાપિ વુત્તા હોતિ. પવત્તિવિપાકસ્સેવ પન દાયકં રૂપજનકસીસેન વદતિ. તસ્સેવ અતીતસ્સ કમ્મસ્સ દિટ્ઠધમ્મવેદનીયસ્સ ઉપપજ્જવેદનીયસ્સ ચ પચ્ચયવેકલ્લેન અતીતભવેસુયેવ અવિપક્કવિપાકઞ્ચ, અતીતેયેવ પરિનિબ્બુતસ્સ દિટ્ઠધમ્મવેદનીયઉપપજ્જવેદનીયઅપરપરિયાયવેદનીયસ્સ કમ્મસ્સ અવિપક્કવિપાકઞ્ચ ગહેત્વા ‘‘અહોસિ કમ્મં નાહોસિ કમ્મવિપાકો’’તિપિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘યં પન વિપાકવારં ન લભી’’તિઆદિ.

અતીતસ્સેવ કમ્મસ્સ અવિપક્કવિપાકસ્સ પચ્ચુપ્પન્નભવે પચ્ચયસમ્પત્તિયા વિપચ્ચમાનં વિપાકં ગહેત્વા ‘‘અહોસિ કમ્મં અત્થિ કમ્મવિપાકો’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘યં પન અતીતે આયૂહિત’’ન્તિઆદિમાહ. અતીતસ્સેવ કમ્મસ્સ અતિક્કન્તવિપાકકાલસ્સ ચ પચ્ચુપ્પન્નભવે પરિનિબ્બાયન્તસ્સ ચ અવિપચ્ચમાનવિપાકં ગહેત્વા ‘‘અહોસિ કમ્મં નત્થિ કમ્મવિપાકો’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘અલદ્ધવિપાકવાર’’ન્તિઆદિ. અતીતસ્સેવ કમ્મસ્સ વિપાકારહસ્સ અવિપક્કવિપાકસ્સ અનાગતભવે પચ્ચયસમ્પત્તિયા વિપચ્ચિતબ્બં વિપાકં ગહેત્વા ‘‘અહોસિ કમ્મં ભવિસ્સતિ કમ્મવિપાકો’’તિ વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘યં પન અતીતે આયૂહિત’’ન્તિઆદિમાહ. અતીતસ્સેવ કમ્મસ્સ અતિક્કન્તવિપાકકાલસ્સ ચ અનાગતભવે પરિનિબ્બાયિતબ્બસ્સ અવિપચ્ચિતબ્બવિપાકઞ્ચ ગહેત્વા ‘‘અહોસિ કમ્મં ન ભવિસ્સતિ કમ્મવિપાકો’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘યં અનાગતે વિપાકવારં ન લભિસ્સતી’’તિઆદિ. એવં તાવ અતીતકમ્મં અતીતપચ્ચુપ્પન્નાનાગતવિપાકાવિપાકવસેન છધા દસ્સિતં.

ઇદાનિ પચ્ચુપ્પન્નભવે કતસ્સ દિટ્ઠધમ્મવેદનીયસ્સ ઇધેવ વિપચ્ચમાનં વિપાકં ગહેત્વા ‘‘અત્થિ કમ્મં અત્થિ કમ્મવિપાકો’’તિ વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘યં પન એતરહિ આયૂહિત’’ન્તિઆદિમાહ. યં પન એતરહિ વિપાકવારં ન લભતીતિઆદિના તસ્સેવ પચ્ચુપ્પન્નસ્સ કમ્મસ્સ પચ્ચયવેકલ્લેન ઇધ અવિપચ્ચમાનઞ્ચ દિટ્ઠેવ ધમ્મે પરિનિબ્બાયન્તસ્સ ઇધ અવિપચ્ચમાનઞ્ચ વિપાકં ગહેત્વા ‘‘અત્થિ કમ્મં નત્થિ કમ્મવિપાકો’’તિ વુત્તન્તિ દસ્સેતિ. પચ્ચુપ્પન્નસ્સેવ કમ્મસ્સ ઉપપજ્જવેદનીયસ્સ અપરપરિયાયવેદનીયસ્સ ચ અનાગતભવે વિપચ્ચિતબ્બવિપાકં ગહેત્વા ‘‘અત્થિ કમ્મં ભવિસ્સતિ કમ્મવિપાકો’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘યં પન એતરહિ આયૂહિતં અનાગતે વિપાકવારં લભિસ્સતી’’તિઆદિ. પચ્ચુપ્પન્નસ્સેવ કમ્મસ્સ ઉપપજ્જવેદનીયસ્સ પચ્ચયવેકલ્લેન અનાગતભવે અવિપચ્ચિતબ્બઞ્ચ અનાગતભવે પરિનિબ્બાયિતબ્બસ્સ અપરપરિયાયવેદનીયસ્સ અવિપચ્ચિતબ્બઞ્ચ વિપાકં ગહેત્વા ‘‘અત્થિ કમ્મં ન ભવિસ્સતિ કમ્મવિપાકો’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘યં પન વિપાકવારં ન લભિસ્સતી’’તિઆદિ.

એવઞ્ચ પચ્ચુપ્પન્નકમ્મં પચ્ચુપ્પન્નાનાગતવિપાકાવિપાકવસેન ચતુધા દસ્સેત્વા ઇદાનિ અનાગતભવે કતસ્સ કમ્મસ્સ અનાગતે વિપચ્ચિતબ્બવિપાકં ગહેત્વા ‘‘ભવિસ્સતિ કમ્મં ભવિસ્સતિ કમ્મવિપાકો’’તિ વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘યં પનાનાગતે આયૂહિસ્સતી’’તિઆદિમાહ. તસ્સેવ અનાગતસ્સ કમ્મસ્સ પચ્ચયવેકલ્લેન અવિપચ્ચિતબ્બઞ્ચ અનાગતભવે પરિનિબ્બાયિતબ્બસ્સ અવિપચ્ચિતબ્બઞ્ચ વિપાકં ગહેત્વા ‘‘ભવિસ્સતિ કમ્મં ન ભવિસ્સતિ કમ્મવિપાકો’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘યં પન વિપાકવારં ન લભિસ્સતી’’તિઆદિ. એવં અનાગતકમ્મં અનાગતવિપાકાવિપાકવસેન દ્વિધા દસ્સિતં. એવન્તિઆદિના યથાવુત્તદ્વાદસકમ્માનિ નિગમેતિ.

ઇદાનિ સબ્બેસુ યથાવુત્તપ્પભેદેસુ કમ્મેસુ યાનિ અભિધમ્મનયેન વિભત્તાનિ સોળસ કમ્માનિ, યાનિ ચ પટિસમ્ભિદામગ્ગપરિયાયેન વિભત્તાનિ દ્વાદસ કમ્માનિ, તાનિ સબ્બાનિ સુત્તન્તિકપરિયાયેન વિભત્તેસુ એકાદસવિધેસુયેવ કમ્મેસુ અન્તોગધાનિ, તાનિ ચ દિટ્ઠધમ્મવેદનીયઉપપજ્જવેદનીયઅપરપરિયાયવેદનીયેસુ તીસુયેવ અન્તોગધાનીતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઇતિ ઇમાનિ ચેવા’’તિઆદિમાહ. તત્થ અત્તનો ઠાના ઓસક્કિત્વાતિ અત્તનો યથાવુત્તદ્વાદસસોળસપ્પભેદસઙ્ખાતટ્ઠાનતો પરિહાપેત્વા, તં તં પભેદં હિત્વાતિ વુત્તં હોતિ. એકાદસ કમ્માનિયેવ ભવન્તીતિ તંસભાવાનંયેવ કમ્માનં દ્વાદસધા સોળસધા ચ વિભજિત્વા વુત્તત્તા એવમાહ. યસ્મા એકાદસધા વુત્તકમ્માનિ દિટ્ઠધમ્મવેદનીયાનિ વા સિયું ઉપપજ્જવેદનીયાનિ વા અપરપરિયાયવેદનીયાનિ વા, તસ્મા વુત્તં ‘‘તીણિયેવ કમ્માનિ હોન્તી’’તિ.

તેસં સઙ્કમનં નત્થીતિ તેસં દિટ્ઠધમ્મવેદનીયાદીનં સઙ્કમનં નત્થિ, સઙ્કમનં ઉપપજ્જવેદનીયાદિભાવાપત્તિ. તેનાહ ‘‘યથાઠાનેયેવ તિટ્ઠન્તી’’તિ, અત્તનો દિટ્ઠધમ્મવેદનીયાદિટ્ઠાનેયેવ તિટ્ઠન્તીતિ અત્થો. દિટ્ઠધમ્મવેદનીયમેવ હિ પઠમજવનચેતના, ઉપપજ્જવેદનીયમેવ સત્તમજવનચેતના, મજ્ઝે પઞ્ચ અપરપરિયાયવેદનીયમેવાતિ નત્થિ તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞં સઙ્ગહો, તસ્મા અત્તનો અત્તનો દિટ્ઠધમ્મવેદનીયાદિસભાવેયેવ તિટ્ઠન્તિ. તેનેવ ભગવતા – ‘‘દિટ્ઠે વા ધમ્મે, ઉપપજ્જ વા, અપરે વા પરિયાયે’’તિ તયો વિકપ્પા દસ્સિતા. તેનેવાહ ‘‘દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં કમ્મ’’ન્તિઆદિ. તત્થ ‘‘દિટ્ઠે વા ધમ્મે’’તિ સત્થા ન વદેય્યાતિ અસતિ નિયામે ન વદેય્ય. યસ્મા પન તેસં સઙ્કમનં નત્થિ, નિયતસભાવા હિ તાનિ, તસ્મા સત્થા ‘‘દિટ્ઠે વા ધમ્મે’’તિઆદિમવોચ.

સુક્કપક્ખેતિ ‘‘અલોભો નિદાનં કમ્માનં સમુદયાયા’’તિઆદિના આગતે કુસલપક્ખે. નિરુદ્ધેતિ અરિયમગ્ગાધિગમેન અનુપ્પાદનિરોધેન નિરુદ્ધે. તાલવત્થુ વિય કતન્તિ યથા તાલે છિન્ને ઠિતટ્ઠાને કિઞ્ચિ ન હોતિ, એવં કમ્મે પહીને કિઞ્ચિ ન હોતીતિ અત્થો. તાલવત્થૂતિ વા મત્થકચ્છિન્નો તાલો વુત્તો પત્તફલમકુલસૂચિઆદીનં અભાવતો. તતો એવ સો અવિરુળ્હિધમ્મો. એવં પહીનકમ્મો સત્તસન્તાનો. તેનાહ ‘‘મત્થકચ્છિન્નતાલો વિયા’’તિ. અનુઅભાવં કતં પચ્છતો ધમ્મપ્પવત્તિયા અભાવતો. તેનાહ ‘‘યથા’’તિઆદિ. અપ્પવત્તિકતકાલો વિયાતિ બીજાનં સબ્બસો અપ્પવત્તિયા કતકાલો વિય. છિન્નમૂલકાનન્તિ કિલેસમૂલસ્સ સબ્બસો છિન્નત્તા છિન્નમૂલકાનં. કિલેસા હિ ખન્ધાનં મૂલાનિ.

વેદનીયન્તિ વેદિતબ્બં. અઞ્ઞં વત્થુ નત્થીતિ અઞ્ઞં અધિટ્ઠાનં નત્થિ. સુગતિસઞ્ઞિતાપિ હેટ્ઠિમન્તેન સઙ્ખારદુક્ખતો અનપગતત્તા દુગ્ગતિયો એવાતિ વુત્તં ‘‘સબ્બા દુગ્ગતિયો’’તિ, એવં વા એત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. લોભો એતસ્સ કારણભૂતો અત્થીતિ લોભં, લોભનિમિત્તં કમ્મં. તથા દોસન્તિ એત્થાપિ. તેનાહ ‘‘લોભદોસસીસેન લોભજઞ્ચ દોસજઞ્ચ કમ્મમેવ નિદ્દિટ્ઠ’’ન્તિ. વટ્ટવિવટ્ટન્તિ વટ્ટઞ્ચ વિવટ્ટઞ્ચ.

નિદાનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. હત્થકસુત્તવણ્ણના

૩૫. પઞ્ચમે આળવિયન્તિ આળવિરટ્ઠે, ન આળવિનગરે. તેનાહ ‘‘આળવિયન્તિ આળવિરટ્ઠે’’તિ. અથાતિ અવિચ્છેદત્થે નિપાતો. તત્થ ભગવતો નિસજ્જાય અવિચ્છિન્નાય એવાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘એવ’’ન્તિઆદિ. હત્થતો હત્થં ગતત્તાતિ આળવકસ્સ યક્ખસ્સ હત્થતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ હત્થં, તતો રાજપુરિસાનં હત્થં ગતત્તા.

માઘસ્સાતિ માઘમાસસ્સ. એવં ફગ્ગુનસ્સાતિ એત્થાપિ. ખુરન્તરેહિ કદ્દમો ઉગ્ગન્ત્વા તિટ્ઠતીતિ કદ્દમો ખુરન્તરેહિ ઉગ્ગન્ત્વા તિટ્ઠતિ. ચતૂહિ દિસાહિ વાયન્તો વાતો વેરમ્ભોતિ વુચ્ચતિ વેરમ્ભવાતસદિસત્તા.

પઞ્ચદ્વારકાયન્તિ પઞ્ચદ્વારાનુસારેન પવત્તં વિઞ્ઞાણકાયં. ખોભયમાનાતિ કિલેસખોભવસેન ખોભયમાના ચિત્તં સઙ્ખોભં કરોન્તા. ચેતસિકાતિ મનોદ્વારિકચિત્તસન્નિસ્સિતા. તેનાહ ‘‘મનોદ્વારં ખોભયમાના’’તિ. સો રાગોતિ તંસદિસો રાગો. ભવતિ હિ તંસદિસે તબ્બોહારો યથા ‘‘સા એવ તિત્તિરિકા, તાનિ એવ ઓસધાની’’તિ. યાદિસો હિ એકસ્સ પુગ્ગલસ્સ ઉપ્પજ્જનકરાગો, તાદિસો એવ તતો અઞ્ઞસ્સ રાગભાવસામઞ્ઞતો. તેન વુત્તં ‘‘તથારૂપો રાગો’’તિઆદિ. ઇચ્છિતાલાભેન રજનીયેસુ વા નિરુદ્ધેસુ વત્થૂસુ દોમનસ્સુપ્પત્તિયા દોસપરિળાહાનં સમ્ભવો વેદિતબ્બો.

ન લિમ્પતિ અનુપલિત્તચિત્તત્તા. સીતિભૂતો નિબ્બુતસબ્બપરિળાહત્તા. આસત્તિયો વુચ્ચન્તિ તણ્હાયો તત્થ તત્થ આસઞ્જનટ્ઠેન. દરથન્તિ પરિળાહજાતં. ચેતસોતિ સામિવચનં.

હત્થકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. દેવદૂતસુત્તવણ્ણના

૩૬. છટ્ઠે દેવદૂતાનીતિ લિઙ્ગવિપલ્લાસં કત્વા વુત્તન્તિ આહ ‘‘દેવદૂતા’’તિ, ઉભયલિઙ્ગં વા એતં પદં, તસ્મા નપુંસકલિઙ્ગવસેન પાળિયં વુત્તસ્સ પુલ્લિઙ્ગવસેન અત્થદસ્સનં કતં. દેવોતિ મચ્ચૂતિ અભિભવનટ્ઠેન સત્તાનં અત્તનો વસે વત્તાપનતો મચ્ચુરાજા ‘‘દેવો’’તિ વુચ્ચતિ. યથા હિ દેવો પકતિસત્તે અભિભવતિ, એવં મચ્ચુ સબ્બસત્તે અભિભવતિ, તસ્મા દેવો વિયાતિ દેવો. ‘‘તસ્સ દૂતા’’તિ વત્વા ઇદાનિસ્સ દૂતે તેસં દૂતભાવઞ્ચ વિભાવેતું ‘‘જિણ્ણબ્યાધિમતા હી’’તિઆદિ વુત્તં. તેન ચોદનત્થેન દેવસ્સ દૂતા વિયાતિ દેવદૂતાતિ દસ્સેતિ. ‘‘અહં અસુકં પમદ્દિતું આગમિસ્સામિ, તુવં તસ્સ કેસે ગહેત્વા મા વિસ્સજ્જેહી’’તિ મચ્ચુદેવસ્સ આણાકરા દૂતા વિયાતિ હિ દૂતાતિ વુચ્ચન્તિ.

ઇદાનિ સદ્ધાતબ્બટ્ઠેન દેવા વિય દૂતાતિ દેવદૂતાતિ દસ્સેન્તો ‘‘દેવા વિય દૂતા’’તિઆદિમાહ. તત્થ અલઙ્કતપ્પટિયત્તાયાતિ ઇદં અત્તનો દિબ્બાનુભાવં આવિકત્વા ઠિતાયાતિ દસ્સનત્થં વુત્તં. દેવતાય બ્યાકરણસદિસમેવ હોતિ ન ચિરસ્સેવ જરાબ્યાધિમરણસ્સ સમ્ભવતો. વિસુદ્ધિદેવાનન્તિ ખીણાસવબ્રહ્માનં. તે હિ ચરિમભવે બોધિસત્તાનં જિણ્ણાદિભેદં દસ્સેન્તિ, તસ્મા અન્તિમભવિકબોધિસત્તાનં વિસુદ્ધિદેવેહિ ઉપટ્ઠાપિતભાવં ઉપાદાય તદઞ્ઞેસમ્પિ તેહિ અનુપટ્ઠાપિતાનમ્પિ તથા વોહરિતબ્બતા પરિયાયસિદ્ધાતિ વેદિતબ્બા. દિસ્વાવાતિ વિસુદ્ધિદેવેહિ દસ્સિતે દિસ્વાવ. તતોયેવ હિ તે વિસુદ્ધિદેવાનં દૂતા વુત્તા.

કસ્મા આરદ્ધન્તિ કેવલં દેવદૂતે એવ સરૂપતો અદસ્સેત્વાતિ અધિપ્પાયો. દેવાનં દૂતાનં દસ્સનૂપાયત્તા તથા વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘દેવદૂતા…પે… સમનુયુઞ્જતી’’તિ આહ. તત્થ દેવદૂતા…પે… દસ્સનત્થન્તિ દેવદૂતાનં અનુયુઞ્જનટ્ઠાનૂપગસ્સ કમ્મસ્સ દસ્સનત્થં.

એકચ્ચે થેરાતિ અન્ધકાદિકે વિઞ્ઞાણવાદિનો ચ સન્ધાય વદતિ. નેરયિકે નિરયે પાલેન્તિ તતો નિગ્ગન્તું અપ્પદાનવસેન રક્ખન્તીતિ નિરયપાલા. અથ વા નિરયપાલતાય નેરયિકાનં નિરયદુક્ખેન પરિયોનદ્ધાય અલં સમત્થાતિ નિરયપાલા. તન્તિ ‘‘નત્થિ નિરયપાલા’’તિ વચનં. પટિસેધિતમેવાતિ ‘‘અત્થિ નિરયેસુ નિરયપાલા અત્થિ ચ કારણિકા’’તિઆદિના નયેન અભિધમ્મે (કથા. ૮૬૬) પટિસેધિતમેવ. યદિ નિરયપાલા નામ ન સિયું, કમ્મકારણાપિ ન ભવેય્ય. સતિ હિ કારણિકે કમ્મકારણાય ભવિતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘યથા હી’’તિઆદિ. એત્થાહ – ‘‘કિં પનેતે નિરયપાલા નેરયિકા, ઉદાહુ અનેરયિકા’’તિ. કિઞ્ચેત્થ – યદિ તાવ નેરયિકા નિરયસંવત્તનિયેન કમ્મેન નિબ્બત્તા, સયમ્પિ નિરયદુક્ખં પચ્ચનુભવેય્યું, તથા સતિ અઞ્ઞેસં નેરયિકાનં ઘાતનાય અસમત્થા સિયું, ‘‘ઇમે નેરયિકા ઇમે નિરયપાલા’’તિ વવત્થાનઞ્ચ ન સિયા. યે ચ યે ઘાતેન્તિ, તેહિ સમાનરૂપબલપ્પમાણેહિ ઇતરેસં ભયસન્તાસા ન સિયું. અથ અનેરયિકા, નેસં તત્થ કથં સમ્ભવોતિ? વુચ્ચતે – અનેરયિકા નિરયપાલા અનિરયગતિસંવત્તનિયકમ્મનિબ્બત્તિતો. નિરયૂપપત્તિસંવત્તનિયકમ્મતો હિ અઞ્ઞેનેવ કમ્મુના તે નિબ્બત્તન્તિ રક્ખસજાતિકત્તા. તથા હિ વદન્તિ સબ્બત્થિવાદિનો –

‘‘કોધા કુરૂરકમ્મન્તા, પાપાભિરુચિનો તથા;

દુક્ખિતેસુ ચ નન્દન્તિ, જાયન્તિ યમરક્ખસા’’તિ.

તત્થ યદેકે વદન્તિ ‘‘યાતનાદુક્ખં પટિસંવેદેય્યું, અથ વા અઞ્ઞમઞ્ઞં ઘાતેય્યુ’’ન્તિઆદિ, તયિદં અસારં નિરયપાલાનં નેરયિકભાવસ્સેવ અભાવતો. યદિપિ અનેરયિકા નિરયપાલા, અયોમયાય પન આદિત્તાય સમ્પજ્જલિતાય સજોતિભૂતાય નિરયભૂમિયા પરિક્કમમાના કથં દાહદુક્ખં નાનુભવન્તીતિ? કમ્માનુભાવતો. યથા હિ ઇદ્ધિમન્તો ચેતોવસિપ્પત્તા મહામોગ્ગલ્લાનાદયો નેરયિકે અનુકમ્પન્તા ઇદ્ધિબલેન નિરયભૂમિં ઉપગતા દાહદુક્ખેન ન બાધીયન્તિ, એવં સમ્પદમિદં દટ્ઠબ્બં.

ઇદ્ધિવિસયસ્સ અચિન્તેય્યભાવતોતિ ચે? ઇદમ્પિ તંસમાનં કમ્મવિપાકસ્સ અચિન્તેય્યભાવતો. તથારૂપેન હિ કમ્મુના તે નિબ્બત્તા યથા નિરયદુક્ખેન અબાધિતા એવ હુત્વા નેરયિકે ઘાતેન્તિ, ન ચેત્તકેન બાહિરવિસયાભાવો યુજ્જતિ ઇટ્ઠાનિટ્ઠતાય પચ્ચેકં દ્વારપુરિસેસુપિ વિભત્તસભાવત્તા. તથા હિ એકચ્ચસ્સ દ્વારસ્સ પુરિસસ્સ ચ ઇટ્ઠં એકચ્ચસ્સ અનિટ્ઠં, એકચ્ચસ્સ ચ અનિટ્ઠં એકચ્ચસ્સ ઇટ્ઠં હોતિ. એવઞ્ચ કત્વા યદેકે વદન્તિ ‘‘નત્થિ કમ્મવસેન તેજસા પરૂપતાપન’’ન્તિઆદિ, તદપાહતં હોતિ. યં પન વદન્તિ ‘‘અનેરયિકાનં તેસં કથં તત્થ સમ્ભવો’’તિ નિરયે નેરયિકાનં યાતનાસબ્ભાવભાવતો. નેરયિકસત્તયાતનાયોગ્ગઞ્હિ અત્તભાવં નિબ્બત્તેન્તં કમ્મં તાદિસનિકન્તિ વિનામિતં નિરયટ્ઠાને એવ નિબ્બત્તેતિ. તે હિ નેરયિકેહિ અધિકતરબલારોહપરિણાહા અતિવિય ભયાનકદસ્સના કુરૂરતરપયોગા ચ હોન્તિ. એતેનેવ તત્થ નેરયિકાનં વિબાધકકાકસુનખાદીનમ્પિ નિબ્બત્તિયા અત્થિભાવો સંવણ્ણિતોતિ દટ્ઠબ્બો.

કથમઞ્ઞગતિકેહિ અઞ્ઞગતિકબાધનન્તિ ચ ન વત્તબ્બં અઞ્ઞત્થાપિ તથા દસ્સનતો. યં પનેકે વદન્તિ ‘‘અસત્તસભાવા એવ નિરયે નિરયપાલા નિરયે સુનખાદયો ચા’’તિ, તમ્પેતેસં મતિમત્તં અઞ્ઞત્થ તથા અદસ્સનતો. ન હિ કાચિ અત્થિ તાદિસી ધમ્મપ્પવત્તિ, યા અસત્તસભાવા, સમ્પતિસત્તેહિ અપ્પયોજિતા ચ અત્થકિચ્ચં સાધેન્તી દિટ્ઠપુબ્બા. પેતાનં પાનીયનિવારકાનં દણ્ડાદિહત્થાનઞ્ચ પુરિસાનં સબ્ભાવે અસત્તભાવે ચ વિસેસકારણં નત્થીતિ તાદિસાનં સબ્ભાવે કિં પાપકાનં વત્તબ્બં. સુપિનોપઘાતોપિ અત્થકિચ્ચસમત્થતાય અપ્પમાણં દસ્સનાદિમત્તેનપિ તદત્થસિદ્ધિતો. તથા હિ સુપિને આહારૂપભોગાદિના ન અત્થસિદ્ધિ, ઇદ્ધિનિમ્માનરૂપં પનેત્થ લદ્ધપરિહારં ઇદ્ધિવિસયસ્સ અચિન્તેય્યભાવતો. ઇધાપિ કમ્મવિપાકસ્સ અચિન્તેય્યભાવતોતિ ચે? તં ન, અસિદ્ધત્તા. નેરયિકાનં કમ્મવિપાકો નિરયપાલાતિ સિદ્ધમેત્તં, વુત્તનયેન પાળિતો ચ તેસં સત્તભાવો એવ સિદ્ધો. સક્કા હિ વત્તું સત્તસઙ્ખાતા નિરયપાલસઞ્ઞિતા ધમ્મપ્પવત્તિ સાભિસન્ધિકપરૂપઘાતિ અત્થકિચ્ચસબ્ભાવતો ઓજાહારાદિ રક્ખસસન્તતિ વિય. અભિસન્ધિપુબ્બકતા ચેત્થ ન સક્કા પટિક્ખિપિતું તથા તથા અભિસન્ધિયા ઘાતનતો. તતો એવ ન સઙ્ઘાતપબ્બતેહિ અનેકન્તિકતા. યે પન વદન્તિ ‘‘ભૂતવિસેસા એવ તે વણ્ણસણ્ઠાનાદિવિસેસવન્તો ભેરવાકારા નરકપાલાતિ સમઞ્ઞં લભન્તી’’તિ, તદસિદ્ધં ઉજુકમેવ પાળિયં ‘‘અત્થિ નિરયે નિરયપાલા’’તિ વાદસ્સ પતિટ્ઠાપિતત્તા.

અપિચ યથા અરિયવિનયે નરકપાલાનં ભૂતમત્તતા અસિદ્ધા, તથા પઞ્ઞત્તિમત્તવાદિનોપિ ભૂતમત્તતા અસિદ્ધા સબ્બસો રૂપધમ્માનં અત્થિભાવસ્સેવ અપ્પટિજાનનતો. ન હિ તસ્સ ભૂતાનિ નામ પરમત્થતો સન્તિ. યદિ પરમત્થં ગહેત્વા વોહરતિ, અથ કસ્મા ચક્ખુરૂપાદીનિ પટિક્ખિપતીતિ? તિટ્ઠતેસા અનવટ્ઠિતતક્કાનં અપ્પહીનવિપલ્લાસાનં વાદવીમંસા. એવં અત્થેવ નિરયે નિરયપાલાતિ નિટ્ઠમેત્થ ગન્તબ્બં. સતિ ચ નેસં સબ્ભાવે અસતિપિ બાહિરે વિસયે નરકે વિય દેસાદિનિયમો હોતીતિ વાદો ન સિજ્ઝતિ, સતિ એવ પન બાહિરે વિસયે દેસાદિનિયમોતિ દટ્ઠબ્બં.

દેવદૂતસરાપનવસેન સત્તે યથૂપચિતે પુઞ્ઞકમ્મે યમેતિ નિયમેતીતિ યમો. તસ્સ યમસ્સ વેમાનિકપેતાનં રાજભાવતો રઞ્ઞો. તેનાહ ‘‘યમરાજા નામ વેમાનિકપેતરાજા’’તિ. કમ્મવિપાકન્તિ અકુસલકમ્મવિપાકં. વેમાનિકપેતા હિ કણ્હસુક્કવસેન મિસ્સકં કમ્મં કત્વા વિનિપાતિકદેવતા વિય સુક્કેન કમ્મુના પટિસન્ધિં ગણ્હન્તિ. તથા હિ મગ્ગફલભાગિનોપિ હોન્તિ, પવત્તિયં પન કમ્માનુરૂપં કદાચિ પુઞ્ઞફલં, કદાચિ અપુઞ્ઞફલં પચ્ચનુભવન્તિ. યેસં પન અરિયમગ્ગો ઉપ્પજ્જતિ, તેસં મગ્ગાધિગમતો પટ્ઠાય પુઞ્ઞફલમેવ ઉપ્પજ્જતીતિ દટ્ઠબ્બં. અપુઞ્ઞફલં પુબ્બે વિય કટુકં ન હોતિ, મનુસ્સત્તભાવે ઠિતાનં વિય મુદુકમેવ હોતીતિ અપરે. ધમ્મિકો રાજાતિ એત્થ તસ્સ ધમ્મિકભાવો ધમ્મદેવપુત્તસ્સ વિય ઉપ્પત્તિનિયતો ધમ્મતાવસેન વેદિતબ્બો. દ્વારેસૂતિ અવીચિમહાનરકસ્સ ચતૂસુ દ્વારેસુ. ખીણાસવા બ્રાહ્મણા નામ ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસેન.

અનુયોગવત્તન્તિ અનુયોગે કતે વત્તિતબ્બવત્તં. આરોપેન્તોતિ કારાપેન્તો, અત્તનો પુચ્છં ઉદ્દિસ્સ પટિવચનં દાપેન્તો પુચ્છતિ. પરસ્સ હિ અધિપ્પાયં ઞાતું ઇચ્છન્તો તદુપગં પયોગં કરોન્તો પુચ્છતિ નામ. લદ્ધિન્તિ ગાહં. પતિટ્ઠાપેન્તોતિ તત્થ નિચ્ચકાલં કારાપેન્તો. કારણં પુચ્છન્તોતિ યુત્તિં પુચ્છન્તો. સમનુભાસતીતિ યથાનુયુત્તમત્થં વિભૂતં કત્વા કથેતિ.

જિણ્ણન્તિ જરાપત્તિયા જિણ્ણં. એકચ્ચો દહરકાલતો પટ્ઠાય પણ્ડુરોગાદિના અભિભૂતકાયતાય જિણ્ણસદિસો હોતિ, અયં ન તથા જરાપત્તિયા જિણ્ણોતિ દસ્સેતિ. ગોપાનસી વિય વઙ્કન્તિ વઙ્કગોપાનસી વિય વઙ્કં. ન હિ વઙ્કભાવસ્સ નિદસ્સનત્થં અવઙ્કગોપાનસી ગય્હતિ. ભગ્ગન્તિ ભગ્ગસરીરં કટિયં ભગ્ગકાયત્તા. તેનાહ ‘‘ઇમિનાપિસ્સ વઙ્કભાવમેવ દીપેતી’’તિ. દણ્ડપટિસરણન્તિ ઠાનગમનેસુ દણ્ડો પટિસરણં એતસ્સાતિ દણ્ડપટિસરણં તેન વિના વત્તિતું અસમત્થત્તા. તેનાહ ‘‘દણ્ડદુતિય’’ન્તિ. જરાતુરન્તિ જરાય પત્થતસંકિલન્તકાયં. સબ્બસો કિમિહતં વિય મહાખલ્લાટં સીસમસ્સાતિ મહાખલ્લાટસીસં. સઞ્જાતવલિન્તિ સમન્તતો જાતવલિકં. જરાધમ્મોતિ જરાપકતિકો. તેનાહ ‘‘જરાસભાવો’’તિ. સભાવો ચ નામ તેજોધાતુયા ઉણ્હતા વિય ન કદાચિ વિગચ્છતીતિ આહ ‘‘અપરિમુત્તો જરાયા’’તિઆદિ.

અત્થતો એવં વદતિ નામ, વાચાય અવદન્તોપિ અત્થાપત્તિતો એવં વદન્તો વિય હોતિ વિઞ્ઞૂનન્તિ અત્થો. તરુણો અહોસિં યોબ્બનેન સમન્નાગતો. ઊરૂનં બલં એતસ્સ અત્થીતિ ઊરુબલી. તેન દૂરેપિ ગમનાગમનલઙ્ઘનાદિસમત્થતં દસ્સેતિ, બાહુબલીતિ પન ઇમિના હત્થેહિ કાતબ્બકિચ્ચસમત્થતં, જવગ્ગહણેન વેગસા પવત્તિસમત્થતં. અન્તરહિતાતિ નટ્ઠા. એત્થ ચ ન ખો પનાહન્તિઆદિ જરાય દેવદૂતભાવદસ્સનં. તેનાહ ‘‘તેનેસ દેવદૂતો નામ જાતો’’તિ. આબાધસ્સ અત્થિતાય આબાધિકં. વિવિધં દુક્ખં આદહતીતિ બ્યાધિ, વિસેસેન વા આધિયતિ એતેનાતિ બ્યાધિ, બ્યાધિ સંજાતો એતસ્સાતિ બ્યાધિતં. એસ નયો દુક્ખિતન્તિ એત્થાપિ.

દુતિયં દેવદૂતન્તિ એત્થાપિ વુત્તનયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો. બ્યાધિના અભિહતોતિ બ્યાધિના બાધિતો, ઉપદ્દુતોતિ અત્થો.

વિપરિભિન્નવણ્ણોતિ વિપરિભિન્નનીલવણ્ણો. તઞ્હિ યત્થ યત્થ ગહિતપુબ્બકં, તત્થ તત્થ પણ્ડુવણ્ણં, મંસુસ્સદટ્ઠાને રત્તવણ્ણં, યેભુય્યેન ચ નીલસાટકપારુતં વિય હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘વિપરિભિન્નનીલવણ્ણો’’તિ.

‘‘કો લભતિ, કો ન લભતી’’તિ નિરયુપગસ્સેવ વસેનાયં વિચારણાતિ ‘‘યેન તાવ બહુ પાપં કત’’ન્તિઆદિ આરદ્ધં. બહુ પાપં કતન્તિ બહુસો પાપં કતં. તેન પાપસ્સ બહુલીકરણમાહ. બહૂતિ વા મહન્તં. મહત્થોપિ હિ બહુસદ્દો દિસ્સતિ ‘‘બહુ વત કતં અસ્સા’’તિઆદીસુ, ગરુકન્તિ વુત્તં હોતિ. સો ગરુકં બહુલં વા પાપં કત્વા ઠિતો નિરયે નિબ્બત્તતિયેવ, ન યમપુરિસેહિ યમસ્સ સન્તિકં નીયતીતિ. પરિત્તન્તિ પમાણપરિત્તતાય કાલપરિત્તતાય ચ પરિત્તં. પુરિમસ્મિં અત્થે અગરૂતિ અત્થો, દુતિયસ્મિં અબહુલન્તિ. યથાવુત્તમત્થં ઉપમાય વિભાવેતું ‘‘યથા હી’’તિઆદિ વુત્તં. કત્તબ્બમેવ કરોન્તીતિ દણ્ડમેવ કરોન્તિ. અનુવિજ્જિત્વાતિ વીમંસિત્વા. વિનિચ્છયટ્ઠાનન્તિ અટ્ટકરણટ્ઠાનં. પરિત્તપાપકમ્માતિ દુબ્બલપાપકમ્મા. અત્તનો ધમ્મતાયાતિ પરેહિ અસારિયમાનેપિ અત્તનો ધમ્મતાય સરન્તિ. તે હિ પાપકમ્મસ્સ દુબ્બલભાવતો કતૂપચિતસ્સ ચ ઓકાસારહકુસલકમ્મસ્સ બલવભાવતો અત્તનો ધમ્મતાયપિ સરન્તિ. સારિયમાનાપીતિ ‘‘ઇદં નામ તયા કતં પુઞ્ઞકમ્મ’’ન્તિ પરેહિ સારિયમાનાપિ.

આકાસચેતિયન્તિ ગિરિસિખરે અબ્ભોકાસે વિવટઙ્ગણે કતચેતિયં. રત્તપટેનાતિ રત્તવણ્ણેન પટેન પૂજેસિ પટાકં કત્વા. અગ્ગિજાલસદ્દન્તિ પટપટાયન્તં નરકે અગ્ગિજાલસદ્દં સુત્વાવ. અત્તના પૂજિતપટં અનુસ્સરીતિ તદા પટાકાય વાતપ્પહારસદ્દે નિમિત્તસ્સ ગહિતત્તા ‘‘મયા તદા આકાસચેતિયે પૂજિતરત્તપટસદ્દો વિયા’’તિ અત્તના પૂજિતપટં અનુસ્સરિ.

સુમનપુપ્ફકુમ્ભેનાતિ કુમ્ભપરિમાણેન સુમનપુપ્ફરાસિના. ‘‘દસાધિકં નાળિસહસ્સકુમ્ભ’’ન્તિ કેચિ, ‘‘પઞ્ચઅમ્બણ’’ન્તિ અપરે. તીહિપિન સરતિ બલવતો પાપકમ્મેન બ્યામોહિતો. તુણ્હી અહોસીતિ ‘‘કમ્મારહો અય’’ન્તિ તત્થ પટિકારં અપસ્સન્તો તુણ્હી અહોસિ.

એકપક્ખચ્છદનમત્તાહીતિ મજ્ઝિમપ્પમાણસ્સ ગેહસ્સ એકચ્છદનપ્પમાણેહિ. સુત્તાહતં કરિત્વાતિ કાળસુત્તં પાતેત્વા. યથા રથો સબ્બસો પજ્જલિતો હોતિ અયોમયો, એવં યુગાદયોપિસ્સ પજ્જલિતા સજોતિભૂતા એવ હોન્તીતિ આહ ‘‘સદ્ધિં…પે… રથે યોજેત્વા’’તિ. મહાકૂટાગારપ્પમાણન્તિ સત્તભૂમકમહાકૂટાગારપ્પમાણં.

વિભત્તોતિ સત્તાનં સાધારણેન પાપકમ્મુના વિભત્તો. હીનં કાયન્તિ હીનં સત્તનિકાયં, હીનં વા અત્તભાવં. ઉપાદાનેતિ ચતુબ્બિધે ઉપાદાને. અત્થતો પન તણ્હાદિટ્ઠિગ્ગાહોતિ આહ ‘‘તણ્હાદિટ્ઠિગ્ગહણે’’તિ. સમ્ભવતિ જરામરણં એતેનાતિ સમ્ભવો, ઉપાદાનન્તિ આહ ‘‘જાતિયા ચ મરણસ્સ છ કારણભૂતે’’તિ. અનુપાદાતિ અનુપાદાય. તેનાહ ‘‘અનુપાદિયિત્વા’’તિ. સકલવટ્ટદુક્ખં અતિક્કન્તાતિ ચરિમચિત્તનિરોધેન વટ્ટદુક્ખસ્સ કિલેસાનમ્પિ અસમ્ભવતો સબ્બં વટ્ટદુક્ખં અતિક્કન્તા.

દેવદૂતસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. ચતુમહારાજસુત્તવણ્ણના

૩૭. સત્તમે અમા સહ વત્તન્તિ તસ્મિં તસ્મિં કિચ્ચેતિ અમચ્ચા, સહિતા. પરિસતિ ભવાતિ પારિસજ્જા, પરિવારટ્ઠાનિયા પરિસાપરિયાપન્ના. તેનાહ ‘‘પરિચારિકદેવતા’’તિ. તાતાતિ આલપનં. એવન્તિ ‘‘કચ્ચિ બહૂ મનુસ્સા’’તિઆદિના વુત્તાકારેન. અટ્ઠ વારેતિ એકસ્મિં અડ્ઢમાસે ચતુક્ખત્તું તથા ઇતરસ્મિન્તિ એવં અટ્ઠ વારે. અધિટ્ઠહન્તીતિ અધિતિટ્ઠન્તિ. પટિજાગરોન્તીતિ પટિ પટિ જાગરોન્તિ. પુઞ્ઞં કરોન્તા હિ સત્તા જાગરોન્તિ નામ કાતબ્બકિચ્ચપ્પસુતત્તા, ઇતરે પન સુપન્તિ નામ સહિતપરહિતવિમુત્તત્તા. ચાતુદ્દસિઉપોસથસ્સ અનુગમનં વિય પન્નરસિઉપોસથસ્સ પચ્ચુગ્ગમનં ન લબ્ભતિ દિવસાભાવતો.

તતોતિ તતો તતો. તં ઉપનિસ્સાયાતિ તા તા ગામનિગમરાજધાનિયો ઉપનિસ્સાય. અધિવત્થાતિ આરામવનરુક્ખાદીસુ અધિવત્થા દેવતા. તેતિ તે દેવા. સન્ધાય કથેતીતિ ભગવા કથેતિ. વુત્તન્તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં.

નિચ્ચં નિબદ્ધં ઉપોસથો સંવચ્છરે સંવચ્છરે પટિ પટિ હરિતબ્બતો પવત્તેતબ્બતો પાટિહારિયપક્ખો નામ. ગુણઙ્ગેહીતિ ઉપોસથઙ્ગેહિ.

વુત્થવાસોતિ વુસિતબ્રહ્મચરિયવાસો. કત્તબ્બકિચ્ચન્તિ દુક્ખાદીસુ પરિઞ્ઞાતાદિકિચ્ચં. ઓતારેત્વાતિ છડ્ડેત્વા. પરિક્ખીણભવસંયોજનોતિ સબ્બસો ખીણભવબન્ધનો. કારણેન જાનિત્વાતિ વિપસ્સનાપઞ્ઞાસહિતાય મગ્ગપઞ્ઞાય ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ જાનિત્વા.

જાનન્તોતિ ‘‘અરહન્તાનં અનુકરણપ્પટિપત્તિ એસા, યદિદં સમ્મદેવ ઉપોસથાનુટ્ઠાન’’ન્તિ એવં ઉપોસથકમ્મસ્સ ગુણં જાનન્તો. એવરૂપેનાતિ યાદિસો ભગવતો ઉપોસથભાવો વિહિતો, એવરૂપેન અરહન્તાનુકરણેન ઉપોસથકમ્મેન. સક્કા પહિતત્તો વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા ખીણાસવસમ્પત્તિં પાપુણિતું. અટ્ઠમં ઉત્તાનત્થમેવ સત્તમે વુત્તનયત્તા.

ચતુમહારાજસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. સુખુમાલસુત્તવણ્ણના

૩૯. નવમે નિદ્દુક્ખોતિ કાયિકચેતસિકદુક્ખવિરહિતો. સદુક્ખે હિ સવિઘાતે સુખુમાલત્તા અનવસરા, તસ્મા સુખિતો નિદ્દુક્ખતાય સુખુમાલો નામ. યાવસ્સ સુખુમાલત્તા પરમુક્કંસગતાતિ આહ ‘‘પરમસુખુમાલો’’તિ. અતિવિય સુખુમાલોતિ અત્થો. અન્તમતીતં અચ્ચન્તં. સબ્બદા સુખુમાલોતિ આહ ‘‘સતતનિદ્દુક્ખો’’તિ. ચરિયકાલેતિ બોધિચરિયાય ચરણકાલે. તેનાતિ બોધિસત્તેન. અઞ્ઞત્થ પન પદુમન્તિ રત્તં કમલં. પુણ્ડરીકન્તિ સેતં વુચ્ચતિ. ઇતરાતિ ઇતરપોક્ખરણિયો. ‘‘બોધિસત્તસ્સ કિરા’’તિઆદિકં પોક્ખરણીનં ઉપ્પત્તિદસ્સનં. કુદ્દાલકમ્મકારેતિ ખણકે. પોક્ખરણિટ્ઠાનાનીતિ પોક્ખરણિખણનયોગ્ગટ્ઠાનાનિ. ગણ્હાપેસીતિ ખણાપેસિ. પોક્ખરણિસદ્દો ચેત્થ તાદિસે જલાસયે નિરુળ્હો દટ્ઠબ્બો પઙ્કજાદિસદ્દા વિય. સોપાનબાહુકાનં મત્થકટ્ઠાનં ઉણ્હીસન્તિ અધિપ્પેતં. ઉદકસેચનનાળિકાતિ ઉદકચ્છટાવિસ્સજ્જનનાળિયન્તાનિ. પઞ્ચવિધાતિ વણ્ણવસેન જાતિવસેન ચ.

ખો પનસ્સાતિ નિપાતમત્તં. કાસિક-સદ્દો અતિવિય સણ્હે સુખુમે મહગ્ઘવત્થે નિરુળ્હો, અઞ્ઞસ્મિમ્પિ તથાજાતિકે રુળ્હિવસેન પવત્તતીતિ દટ્ઠબ્બં. તેનાહ ‘‘અકાસિકં ચન્દન’’ન્તિ. હેમન્તે વાસો હેમન્તં, હેમન્તં અરહતીતિ હેમન્તિકો, પાસાદો. ‘‘ઇતરેસુપિ એસેવ નયો’’તિ વત્વા તદેવ નેસં અરહતં દસ્સેતું ‘‘તત્થ હેમન્તિકો’’તિઆદિ વુત્તં. સજાલાનીતિ સજાલવાતપાનાનિ, ઉદકયન્તાનીતિ ઉદકધારાવિસ્સન્દનકયન્તાનિ. પાસાદમત્થકેતિ પાસાદસ્સ ઉપરિઆકાસતલે. બન્ધિત્વાતિ પયોજિતયન્તે સુક્ખમહિંસચમ્મં બન્ધિત્વા. યન્તં પરિવત્તેત્વાતિ યથાપયોજિતં યન્તં પાસાણારોપનત્થઞ્ચેવ પુન તેસં વિસ્સજ્જનત્થઞ્ચ પરિવત્તેત્વા. તસ્મિં વિસ્સજ્જેન્તીતિ છદનપિટ્ઠે બદ્ધસુક્ખમહિંસચમ્મે વિસ્સજ્જેન્તિ.

સહસ્સથામન્તિ પુરિસસહસ્સબલં, પુરિસસહસ્સેન વહિતબ્બભારવહં. પલ્લઙ્કે નિસિન્નોવાતિ રતનમયપલ્લઙ્કે યથાનિસિન્નો એવ. ઉપ્પતનાકારપત્તન્તિ ઉપ્પતિત્વા ઠિતં વિય. જિયં પોથેન્તસ્સાતિ જિયાઘાતં કરોન્તસ્સ. જિયપ્પહારસદ્દોતિ જિયાઘાતસદ્દો. યન્તે બદ્ધન્તિ યન્તબદ્ધં કત્વા ઠપિતં. સદ્દન્તરેતિ થામમજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ સદ્દસવનટ્ઠાને. ગાવુતસ્સ ચતુત્થો ભાગો કોસોતિપિ વુચ્ચતિ દ્વિસહસ્સદણ્ડપ્પમાણટ્ઠાનં.

સબ્બટ્ઠાનાનીતિ મહાપુરિસસ્સ તાનિ તાનિ સબ્બાનિ વસનટ્ઠાનાનિ. સિખાબદ્ધોતિ પુરિસસભાવસ્સેવ વિસેસતો દસ્સનમેતં. ન ઉપ્પિલાવિતભાવત્થન્તિ ઉપ્પિલાવિતભાવસઙ્ખાતં અત્થં ન કથેસીતિ અત્થો. તસ્સ હિ બોધિમૂલેયેવ સેતુઘાતો. તેનેવાતિ અપ્પમાદલક્ખણસ્સ દીપનતો એવ. અત્તાનં અતિક્કમિત્વાતિ અત્તનો જરાપત્તિં અચિન્તેત્વા અટ્ટીયતિ. ન પનેસ મગ્ગેન પહીનો તદા મગ્ગસ્સ અનધિગતત્તા. સિક્ખં પટિક્ખિપિત્વાતિ યથાસમાદિન્નસિક્ખં પહાય.

અવિપરીતબ્યાધિઆદિસભાવાવાતિ એકન્તેન બ્યાધિઆદિસભાવા એવ. એવં જિગુચ્છાવિહારેનાતિ એવં સકલસ્સેવ વટ્ટદુક્ખસ્સ જિગુચ્છનવિહારેન વિહરન્તસ્સ. એવં જિગુચ્છનન્તિ એવં પરસ્સ જિગુચ્છનં. પરં અજિગુચ્છમાનોતિ કરુણાયનેન એવં પરં અજિગુચ્છન્તો. અભિભોસ્મીતિ અભિભવિતા અસ્મિ. ઉસ્સાહો અહૂતિ ચતુરઙ્ગસમન્નાગતં વીરિયમેવ ચતુબ્બિધસમ્મપ્પધાનવીરિયઞ્ચ અહોસિ, યેન મગ્ગબ્રહ્મચરિયપરાયણો જાતો.

સુખુમાલસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. આધિપતેય્યસુત્તવણ્ણના

૪૦. દસમે અભિભવિત્વા પવત્તનટ્ઠેન અધિપતિ યં કિઞ્ચિ જેટ્ઠકં ન કારકં અત્તાનં અધિપતીતિ કત્વા અત્તા એવ અધિપતિ, તતો આગતં અત્તાધિપતેય્યં. તેનાહ ‘‘અત્તાન’’ન્તિઆદિ. લોકન્તિ સત્તલોકં. સો ચ ખો ઇદ્ધિવિધાદિગુણવિસેસયુત્તો અધિપ્પેતો અધિપતિભાવસ્સ અધિપ્પેતત્તા. નવવિધં લોકુત્તરધમ્મન્તિ ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસેન વુત્તં. ઇતિ ભવોતિ એવં સમ્પત્તિભવો, તત્થ એવં અભિવુદ્ધીતિ. સમ્પત્તિભવસ્સ હેતૂતિ તંતંસમ્પત્તિભવસ્સ તત્થ ચ અભિવુદ્ધિયા હેતુ. જાતિનિમિત્તસ્સ કમ્મભવસ્સ કતૂપચિતત્તા જાતિ અન્તોપવિટ્ઠા. જરાદીસુપિ એસેવ નયો હેતુસિદ્ધિયા ફલસિદ્ધિતો.

અસલ્લીનન્તિ ન સઙ્કોચપ્પત્તં. ઉપટ્ઠિતાતિ કાયાદિસભાવસલ્લક્ખણવસેન ઉપટ્ઠિતા. અસમ્મુટ્ઠા સમ્મોસાભાવતો. અસારદ્ધોતિ સારમ્ભસ્સ સારમ્ભહેતૂનઞ્ચ વિક્ખમ્ભનેન અસારદ્ધો. એકગ્ગં અનેકગ્ગભાવસ્સ દૂરસમુસ્સાપિતત્તા. નિમ્મલં કત્વાતિ રાગાદિમલાનં અપનયનેન મલરહિતં કત્વા. ગોપાયતીતિ સંકિલેસાનત્થતો રક્ખતિ. અયન્તિ એવંપટિપન્નો ભિક્ખુ. સુદ્ધમત્તાનં પરિહરતિ અસુદ્ધભાવસ્સ કિલેસસ્સપિ અભાવતો.

અતિક્કમિત્વા મઞ્ઞસીતિ અસક્ખિં કત્વા મઞ્ઞસિ. તાય તણ્હાય નિબ્બત્તોતિ તમ્મયો, તણ્હાવસિકો. તસ્સ ભાવો તમ્મયતા, તસ્સા તમ્મયતાય અભાવેન. ન હાયતિ પઞ્ઞાદિગુણવેપુલ્લપ્પત્તિયા.

આધિપતેય્યસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દેવદૂતવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.