૩. પુગ્ગલવગ્ગો

૧. સમિદ્ધસુત્તવણ્ણના

૨૧. તતિયસ્સ પઠમે રુચ્ચતીતિ કાયસક્ખિઆદીસુ પુગ્ગલેસુ અતિવિય સુન્દરતરપણીતતરભાવેન તે ચિત્તસ્સ અભિરુચિઉપ્પાદકો કતમોતિ પુચ્છતિ. સદ્ધિન્દ્રિયં ધુરં અહોસિ સદ્ધાધુરં મગ્ગવુટ્ઠાનન્તિ કત્વા, સેસિન્દ્રિયાનિ પન કથન્તિ આહ ‘‘સેસાની’’તિઆદિ. પટિવિદ્ધમગ્ગોવાતિ તીહિપિ થેરેહિ અત્તનો અત્તનો પટિવિદ્ધઅરહત્તમગ્ગો એવ કથિતો, તસ્મા ન સુકરં એકંસેન બ્યાકાતું ‘‘અયં…પે… પણીતતરો ચા’’તિ. ભુમ્મન્તરેનેવ કથેસિ ‘‘તીસુપિ પુગ્ગલેસુ અગ્ગમગ્ગટ્ઠોવ પણીતતરો’’તિ.

સમિદ્ધસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ગિલાનસુત્તવણ્ણના

૨૨. દુતિયે હિતાનીતિ ભબ્યાનિ. વુદ્ધિકરાનીતિ આરોગ્યાદિવુદ્ધિકરાનિ. અનુચ્છવિકન્તિ ઉપટ્ઠાનકિરિયાય અનુરૂપં. વાતાપમારરોગેનાતિ વાતરોગેન ચ અપમારરોગેન ચ, વાતનિદાનેન વા અપમારરોગેન. નિટ્ઠપ્પત્તગિલાનોતિ ‘‘ઇમિના રોગેન ન ચિરસ્સેવ મરિસ્સતી’’તિ નિટ્ઠં પત્તો ગિલાનો. ખિપિતકં નામ વમથુરોગો. કચ્છૂતિ થુલ્લકચ્છુઆબાધો. તિણપુપ્ફકજરો વિસમવાતસમ્ફસ્સજરોગો. યેસન્તિ યેસં રોગાનં. પટિજગ્ગનેનાતિ પટિકારમત્તેન. ફાસુકન્તિ બ્યાધિવૂપસમનેન સરીરસ્સ ફાસુભાવો. બ્યાધિનિદાનસમુટ્ઠાનજાનનેન પણ્ડિતો, પટિકારકિરિયાય યુત્તકારિતાય દક્ખો, ઉટ્ઠાનવીરિયસમ્પત્તિયા અનલસો.

પદપરમો પુગ્ગલો કથિતો સમ્મત્તનિયામોક્કમનસ્સ અયોગ્ગભાવતો. અલભન્તોવ તથાગતપ્પવેદિતં ધમ્મવિનયં સવનાય ઓક્કમતિ નિયામં કુસલેસુ ધમ્મેસુ સમ્મત્તં પચ્ચેકબોધિં. યન્તિ, યતો. ઓવાદં લભિત્વાતિ આભિસમાચારિકવત્તં ઓવાદમત્તં. એત્તકોપિ હિ તસ્સ હિતાવહોતિ. તન્નિસ્સિતોવાતિ વિપઞ્ચિતઞ્ઞુનિસ્સિતોવ હોતિ. પુનપ્પુનં દેસેતબ્બોવ સમ્મત્તનિયામોક્કમનસ્સ યોગ્ગભાવતો.

ગિલાનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. સઙ્ખારસુત્તવણ્ણના

૨૩. તતિયે વિવિધેહિ આકારેહિ આબાધનતો બ્યાબાધોવ બ્યાબજ્ઝં, કાયિકં ચેતસિકઞ્ચ દુક્ખં. સહ બ્યાબજ્ઝેન વત્તતીતિ સબ્યાબજ્ઝં. તેનાહ ‘‘સદુક્ખ’’ન્તિ. ચેતનારાસિન્તિ પુબ્બચેતનાદિરાસિં. ચેતનં પુનપ્પુનં પવત્તેન્તો ‘‘રાસિં કરોતિ પિણ્ડં કરોતી’’તિ ચ વુત્તો. સદુક્ખન્તિ નિરન્તરદુક્ખં. તેનાહ ‘‘સાબાધં નિરસ્સાદ’’ન્તિ. અત્થીતિ ઉજુકં દુક્ખવેદના નત્થીતિ અવત્તબ્બત્તા વુત્તં. અનિટ્ઠસભાવત્તા અનિટ્ઠારમ્મણત્તા ચ દુક્ખપક્ખિકાવ સા દટ્ઠબ્બા. ન હિ અકુસલવિપાકા ઇટ્ઠા નામ અત્થી, કુસલવિપાકા પન ઉપેક્ખાવેદના તત્થ અપ્પાવસરા. અટ્ઠકથાયં પન નિરયસ્સ દુક્ખબહુલત્તા દુક્ખસ્સ ચ તત્થ બલવતાય સા અબ્બોહારિકટ્ઠાને ઠિતાતિ વુત્તં. ઉપમં કત્વા આહટો વિસેસો વિય સામઞ્ઞસ્સ યથા અયોપિણ્ડિરોહિનો વિય રૂપાનન્તિ. પટિભાગઉપમાતિ પટિબિમ્બઉપમા.

તે અગ્ગહેત્વાતિ હેટ્ઠિમબ્રહ્મલોકે અગ્ગહેત્વા. વોમિસ્સકસુખદુક્ખન્તિ વિમિસ્સકસુખદુક્ખં પીતિમિસ્સકભાવતો. કમ્મન્તિ પાપકમ્મં. કમ્મસીસેન ફલં વદતિ. કામઞ્ચેત્થ ‘‘અબ્યાબજ્ઝં લોકં ઉપપજ્જતી’’તિ આગતં, ‘‘અબ્યાબજ્ઝા ફસ્સા ફુસન્તી’’તિ પન વચનેન લોકુત્તરફસ્સાપિ સઙ્ગય્હન્તીતિ ‘‘તીણિ સુચરિતાનિ લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકાનિ કથિતાની’’તિ વુત્તં.

સઙ્ખારસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. બહુકારસુત્તવણ્ણના

૨૪. ચતુત્થે અવસ્સયં ગતોતિ વટ્ટદુક્ખપરિમુત્તિયા અવસ્સયો મય્હન્તિ સરણગમનક્કમેન ઉપગતો હોતિ. સતન્તિકન્તિ સપરિયત્તિધમ્મં. અગ્ગહિતસરણપુબ્બસ્સાતિ અગ્ગહિતપુબ્બસરણસ્સ. અકતાભિનિવેસસ્સ વસેન વુત્તન્તિ તસ્મિં અત્તભાવે ન કતો સરણગમનાભિનિવેસો યેનાતિ અકતાભિનિવેસો, તસ્સ વસેન વુત્તં. કામં પુબ્બેપિ સરણદાયકો આચરિયો વુત્તો, પબ્બજ્જાદાયકોપિ સરણદાયકોવ. પુબ્બે પન ઉપાસકભાવાપાદકવસેન સરણદાયકો અધિપ્પેતો. ઇદં પન ગહિતપબ્બજ્જસ્સ સરણગમનં. પબ્બજા હિ સવિસેસં સરણગમનન્તિ પબ્બજ્જાદાયકો પુન વુત્તો. એતેતિ પબ્બજ્જાદાયકાદયો. દુવિધેન પરિચ્છિન્નાતિ લોકિયધમ્મસમ્પાપકો લોકુત્તરધમ્મસમ્પાપકોતિ દ્વિપ્પકારેન પરિચ્છિન્ના, કતાભિનિવેસઅકતાભિનિવેસવસેન વા. ઉપરીતિ પઠમમગ્ગતો ઉપરિ. નેવ સક્કોતીતિ આચરિયેન કતસ્સ ઉપકારસ્સ મહાનુભાવત્તા તસ્સ પતિકારં નામ કાતું ન સક્કોતિ.

બહુકારસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. વજિરૂપમસુત્તવણ્ણના

૨૫. પઞ્ચમે અરુઇતિ પુરાણં દુટ્ઠવણં વુચ્ચતિ. ક-કારો પદસન્ધિકરોતિ અરુકૂપમં ચિત્તં એતસ્સાતિ અરુકૂપમચિત્તો અપ્પમત્તકસ્સપિ દુક્ખસ્સ અસહનતો. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. ઇત્તરકાલોભાસેનાતિ પરિત્તમેવ કાલો ઞાણોભાસવિરહેન. લગતીતિ કોધાસઙ્ગવસેન કુપ્પન્તો પુગ્ગલો સમ્મુખા, ‘‘કિં વદસી’’તિઆદિના પરમ્મુખા ચ ઉપનય્હનવસેન લગતિ, ન તણ્હાસઙ્ગવસેન. કુપ્પતીતિ કુજ્ઝતિ. બ્યાપજ્જતીતિ વિપન્નચિત્તો હોતિ. થદ્ધભાવં આપજ્જતિ ઈસકમ્પિ મુદુત્તાભાવતો. દુટ્ઠારુકોતિ મંસલોહિતાનં દુટ્ઠભાવેન પકતિભાવં જહિત્વા ઠિતો દુટ્ઠવણો. ‘‘દુટ્ઠારુતા’’તિપિ પઠન્તિ, તત્થાપિ તાકારો પદસન્ધિકરો.

તસ્સાતિ દુટ્ઠારુકસ્સ. સવનન્તિ અસુચિવિસન્દનં. ઉદ્ધુમાતસ્સ વિયાતિ કોધેન ઉદ્ધં ઉદ્ધં ધુમાતકસ્સ વિય કોધૂપાયાસસ્સ અવિસ્સજ્જનતો. ચણ્ડિકતસ્સાતિ કુપિતસ્સ. એત્થ ચ કિઞ્ચાપિ હેટ્ઠિમમગ્ગવજ્ઝાપિ કિલેસા તેહિ અનુપ્પત્તિધમ્મતં આપાદિતત્તા સમુચ્છિન્ના, તથાપિ તસ્મિં સન્તાને અગ્ગમગ્ગસ્સ અનુપ્પન્નત્તા તત્થ અપ્પહીનાપિ કિલેસા અત્થેવાતિ કત્વા તેસં ઞાણાનં વિજ્જૂપમતા વુત્તા, ન તેહિ મગ્ગેહિ પહીનાનં કિલેસાનં અત્થિભાવતોતિ દટ્ઠબ્બં.

વજિરૂપમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. સેવિતબ્બસુત્તવણ્ણના

૨૬. છટ્ઠે ઉપસઙ્કમિતબ્બોતિ કાલેન કાલં ઉપસઙ્કમિતબ્બો. અલ્લીયિતબ્બોતિ છાયાય વિય વિના ભાવનાય નિલ્લીયિતબ્બો. પુનપ્પુનં ઉપાસિતબ્બોતિ અભિણ્હસો ઉપનિસીદિતબ્બો. અનુદ્દયાતિ મેત્તાપુબ્બભાગો. ઉપસઙ્કમિતું વટ્ટતીતિ ‘‘એતસ્સ સીલેન અભિવુદ્ધિ ભવિસ્સતી’’તિ ઉપકારત્થં ઉપસેવનાદિ વટ્ટતિ.

ન પટિહઞ્ઞિસ્સતીતિ ‘‘અપેહિ, કિં એતેના’’તિ પટિક્ખેપાભાવતો પિયસીલત્તા ન પટિહઞ્ઞિસ્સતિ. ફાસુ ભવિસ્સતીતિ દ્વીસુ હિ સીલવન્તેસુ એકેન સીલસ્સ વણ્ણે કથિતે ઇતરો અનુમોદતિ. તેન તેસં કથા ફાસુ ચેવ હોતિ પવત્તિની ચ. એકસ્મિં પન દુસ્સીલે સતિ દુસ્સીલસ્સ સીલકથા દુક્કથા, નેવ સીલકથા હોતિ, ન ફાસુ હોતિ, ન પવત્તિની. દુસ્સીલસ્સ હિ સીલકથા અફાસુ ભવિસ્સતિ. સીલકથાય વુત્તમત્થં સમાધિપઞ્ઞાકથાસુપિ અતિદિસતિ ‘‘સમાધિપઞ્ઞાકથાસુપિ એસેવ નયો’’તિ. દ્વે હિ સમાધિલાભિનો સમાધિકથં સપ્પઞ્ઞા ચ પઞ્ઞાકથં કથેન્તા રત્તિં વા દિવસં વા અતિક્કમન્તમ્પિ ન જાનન્તિ.

તત્થ તત્થ પઞ્ઞાય અનુગ્ગહેસ્સામીતિ તસ્મિં તસ્મિં અનુગ્ગહેતબ્બે પઞ્ઞાય સોધેતબ્બે વડ્ઢેતબ્બે ચ અધિકસીલં નિસ્સાય ઉપ્પન્નપઞ્ઞાય અનુગ્ગહેસ્સામીતિ અત્થો. તઞ્ચ અનુગ્ગણ્હનં સીલસ્સ અસપ્પાયાનુપકારધમ્મે વજ્જેત્વા તપ્પટિપક્ખસેવનેન હોતીતિ આહ ‘‘સીલસ્સ અસપ્પાયે’’તિઆદિ. સીલસ્સ અસપ્પાયાનુપકારધમ્મા નામ અનાચારાગોચરાદયો, તપ્પટિપક્ખતો ઉપકારધમ્મા વેદિતબ્બા. તસ્મિં તસ્મિં ઠાનેતિ તંતંસિક્ખાકોટ્ઠાસપદટ્ઠાને. અનુગ્ગણ્હાતિ નામાતિ અભિન્નં અસંકિલિટ્ઠં કત્વા અનુગ્ગણ્હાતિ નામ. ખારપરિસ્સાવનેતિ રજકાનં ઊસખારાદિખારપરિસ્સાવનપટે. હાયતીતિ સીલાદિના પરિહાયતિ. સેટ્ઠં પુગ્ગલન્તિ સીલાદિગુણેહિ સેટ્ઠં ઉત્તરિતરં ઉત્તમં પુગ્ગલં.

સેવિતબ્બસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. જિગુચ્છિતબ્બસુત્તવણ્ણના

૨૭. સત્તમે અબ્ભુગ્ગચ્છતીતિ એત્થ અભિ-સદ્દાપેક્ખાય ‘‘ન’’ન્તિ સામિઅત્થે ઉપયોગવચનન્તિ આહ ‘‘અસ્સા’’તિ ‘‘તં ખો પન ભવન્ત’’ન્તિઆદીસુ વિય. પાપકો કિત્તિસદ્દોતિ લામકભાવેન કથેતબ્બસદ્દો. ગૂથકૂપો વિય દુસ્સીલ્યન્તિ એતેન દુસ્સીલસ્સ ગૂથસદિસત્તમેવ દસ્સેતિ. વચનન્તિ અનિટ્ઠવચનં. પુરિમનયેનેવાતિ ‘‘ગૂથકૂપો વિય દુસ્સીલ્ય’’ન્તિઆદિના પુબ્બે વુત્તનયેન. સુચિમિત્તોતિ સીલાચારસુદ્ધિયા સુચિમિત્તો. સહ અયન્તિ પવત્તન્તીતિ સહાયાતિ આહ ‘‘સહગામિનો’’તિ.

જિગુચ્છિતબ્બસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. ગૂથભાણીસુત્તવણ્ણના

૨૮. અટ્ઠમે ગૂથભાણીતિ ગૂથસદિસવચનત્તા ગૂથભાણી. યથા હિ ગૂથં નામ મહાજનસ્સ અનિટ્ઠં હોતિ, એવમેવ ઇમસ્સ પુગ્ગલસ્સ વચનં દેવમનુસ્સાનં અનિટ્ઠં હોતિ. દુગ્ગન્ધકથન્તિ કિલેસાસુચિસંકિલિટ્ઠતાય ગૂથં વિય દુગ્ગન્ધવાયનકથં. પુપ્ફભાણીતિ સુપુપ્ફસદિસવચનત્તા પુપ્ફભાણી. યથા હિ ફુલ્લાનિ વસ્સિકાનિ વા અધિમુત્તિકાનિ વા મહાજનસ્સ ઇટ્ઠાનિ કન્તાનિ હોન્તિ, એવમેવ ઇમસ્સ પુગ્ગલસ્સ વચનં દેવમનુસ્સાનં ઇટ્ઠં હોતિ કન્તં. પુપ્ફાનિ વિયાતિ ચમ્પકસુમનાદિસુગન્ધપુપ્ફાનિ વિય. સુગન્ધકથન્તિ સુચિગન્ધવાયનકથં કિલેસદુગ્ગન્ધાભાવતો. મધુભાણીતિ એત્થ ‘‘મુદુભાણી’’તિપિ પઠન્તિ. ઉભયત્થાપિ હિ મધુરવચનોતિ અત્થો. યથા હિ ચતુમધુરં નામ મધુરં પણીતં, એવમેવ ઇમસ્સ પુગ્ગલસ્સ વચનં દેવમનુસ્સાનં મધુરં હોતિ. મધુરકથન્તિ કણ્ણસુખતાય પેમનીયતાય ચ સદ્દતો અત્થતો ચ મધુરસભાવકથં. અત્તહેતુ વાતિ અત્તનો વા હત્થપાદાદિચ્છેદનહરણહેતુ. પરહેતુ વાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. તેનાહ ‘‘અત્તનો વા’’તિઆદિ.

‘‘નેલઙ્ગોતિ ખો, ભન્તે, સીલાનમેતં અધિવચન’’ન્તિ સુત્તે (સં. નિ. ૪.૩૪૭) આગતત્તા વુત્તં ‘‘એત્થ વુત્તસીલં વિયા’’તિ. પૂરેતિ ગુણાનં પારિપૂરિયં. સુકુમારાતિ અફરુસતાય મુદુકા કોમલા. પુરસ્સાતિ એત્થ પુર-સદ્દો તન્નિવાસિવાચકો દટ્ઠબ્બો ‘‘ગામો આગતો’’તિઆદીસુ વિય. તેનાહ ‘‘નગરવાસીન’’ન્તિ. મનં અપ્પાયતિ વડ્ઢેતીતિ મનાપા. તેનાહ ‘‘ચિત્તવુદ્ધિકરા’’તિ.

ગૂથભાણીસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. અન્ધસુત્તવણ્ણના

૨૯. નવમે અન્ધોતિઆદીસુ પાળિપદેસુ પઠમો દિટ્ઠધમ્મિકભોગસંહરણપઞ્ઞાચક્ખુનો ચ સમ્પરાયિકત્થસાધનપઞ્ઞાચક્ખુનો ચ અભાવા ‘‘અન્ધો’’તિ વુચ્ચતિ દુતિયોપિ, તતિયો પન દ્વિન્નમ્પિ ભાવા ‘‘દ્વિચક્ખૂ’’તિ વુચ્ચતિ. પઞ્ઞાચક્ખૂતિ આયકોસલ્લભૂતા પઞ્ઞાચક્ખુ. તેનાહ ‘‘ફાતિં કરેય્યા’’તિ. અધમુત્તમેતિ અધમે ચેવ ઉત્તમે ચ. પટિપક્ખવસેનાતિ પટિપક્ખસ્સ અત્થિતાવસેન. સુક્કસપ્પટિભાગાતિ સુક્કધમ્મેહિ પહાયકેહિ સપ્પટિભાગાતિ જાનેય્ય. કણ્હસપ્પટિભાગાતિ કણ્હધમ્મેહિ પહાતબ્બેહિ સપ્પટિભાગાતિ જાનેય્ય.

તથાજાતિકાતિ યાદિસેહિ સપુત્તદારપરિજનસઞાતિમિત્તબન્ધવગ્ગં અત્તાનં સુખેતિ પીણેતિ, તાદિસા ભોગાપિ ન સન્તિ. પુઞ્ઞાનિ ચ ન કરોતીતિ સમણબ્રાહ્મણકપણદ્ધિકયાચકાનં સન્તપ્પનવસેન પુઞ્ઞાનિ ન કરોતિ. ઉભયત્થાતિ ઉભયસ્મિં લોકે, ઉભયસ્મિં વા અત્થેતિ વિગ્ગહોતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઇધલોકે’’તિઆદિમાહ. ઉભયેનાતિ વુત્તમત્થં યોજેત્વા દસ્સેતું ‘‘કથ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. યસ્મિં ઠાનેતિ યસ્મિંયેવ ઠાને. ન સોચતીતિ સોકહેતૂનં તત્થ અભાવતો ન સોચતિ.

અન્ધસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. અવકુજ્જસુત્તવણ્ણના

૩૦. દસમે અવકુજ્જપઞ્ઞોતિ નિક્કુજ્જપઞ્ઞો. તેનાહ ‘‘અધોમુખપઞ્ઞો’’તિ. પુબ્બપટ્ઠપનાતિ પઠમારમ્ભો. સન્નિટ્ઠાનન્તિ કથાપરિયોસાનં. અપ્પનાતિ દેસનાય નિટ્ઠાપનં. અનેકે વા અનુસન્ધિયોતિ યોજેતબ્બં. સમાધિ વાતિઆદીસુ લોકુત્તરધમ્મા પરમત્થતો સાસનન્તિ તદત્થોપાદકસમાધિ તસ્સ આદીતિ વુત્તો, તદાસન્નત્તા વિપસ્સના, તસ્સ મૂલભાવેન એકદેસત્તા મગ્ગો.

સાસનસ્સ પારિપૂરિસુદ્ધિયો નામ સત્થારા દેસિતનિયામેનેવ સિદ્ધા, તા પનેત્થ કથેન્તસ્સ વસેન ગહેતબ્બાતિ દસ્સેતું ‘‘અનૂનં કત્વા દેસેન્તી’’તિ, ‘‘નિગ્ગણ્ઠિં કત્વા દેસેન્તી’’તિ ચ વુત્તં. તત્થ નિજ્જટન્તિ નિગ્ગુમ્બં અનાકુલં. નિગ્ગણ્ઠિન્તિ ગણ્ઠિટ્ઠાનરહિતં સુવિઞ્ઞેય્યં કત્વા.

આકિણ્ણાનીતિ આકિરિત્વા સંકિરિત્વા ઠપિતાનીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘પક્ખિત્તાની’’તિ. ઉચ્છઙ્ગો વિય ઉચ્છઙ્ગપઞ્ઞો પુગ્ગલો દટ્ઠબ્બોતિ ઉચ્છઙ્ગસદિસપઞ્ઞતાય ઉચ્છઙ્ગપઞ્ઞો. એવં પઞ્ઞા વિય પુગ્ગલોપિ ઉચ્છઙ્ગો વિય હોતિ, તસ્મિં ધમ્માનં અચિરટ્ઠાનતોતિ અધિપ્પાયેન વુત્તં. યથા ચ ઉચ્છઙ્ગસદિસા પઞ્ઞા, એવં નિક્કુજ્જકુમ્ભસદિસા પઞ્ઞા એવાતિ દટ્ઠબ્બા.

સંવિદહનપઞ્ઞાયાતિ ‘‘એવં કતે ઇદં નામ ભવિસ્સતી’’તિ એવં તંતંઅત્થકિચ્ચં સંવિધાતું સમત્થતાય વિચારણપઞ્ઞાય રહિતો. સેય્યોતિ સેટ્ઠો પાસંસો. પુબ્બભાગપટિપદન્તિ ચિત્તવિસુદ્ધિઆદિકં અરિયમગ્ગસ્સ અધિગમાય પુબ્બભાગપટિપત્તિં.

અવકુજ્જસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પુગ્ગલવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.