૬. અપણ્ણકસુત્તવણ્ણના

૧૬. છટ્ઠે વિરજ્ઝનકિરિયા નામ પચ્છા સમાદાતબ્બતાય અપણ્ણકપ્પયોગસમાદાના વિય હોતિ, અવિરજ્ઝનકિરિયા પન પચ્છા અસમાદાતબ્બતાય અનૂનાતિ તંસમઙ્ગિપુગ્ગલો અપણ્ણકો, તસ્સ ભાવો અપણ્ણકતાતિ આહ ‘‘અપણ્ણકપટિપદન્તિ અવિરદ્ધપટિપદ’’ન્તિઆદિ. યસ્મા સા અધિપ્પેતત્થસાધનેન એકંસિકા વટ્ટતો નિય્યાનાવહા, તત્થ ચ યુત્તિયુત્તા અસારાપગતા અવિરુદ્ધતાય અપચ્ચનીકા અનુલોમિકા અનુધમ્મભૂતા ચ, તસ્મા વુત્તં ‘‘એકંસપટિપદ’’ન્તિઆદિ. ન તક્કગ્ગાહેન વા નયગ્ગાહેન વાતિ તક્કગ્ગાહેન વા પટિપન્નો ન હોતિ નયગ્ગાહેન વા અપણ્ણકપટિપદં પટિપન્નો. તત્થ તક્કગ્ગાહેન વાતિ આચરિયં અલભિત્વા ‘‘એવં મે સુગતિ, નિબ્બાનં વા ભવિસ્સતી’’તિ અત્તનો તક્કગ્ગહણમત્તેન. નયગ્ગાહેનાતિ પચ્ચક્ખતો અદિસ્વા નયતો અનુમાનતો ગહણેન. એવં ગહેત્વા પટિપન્નોતિ તક્કમત્તેન, નયગ્ગાહેન વા પટિપન્નો. પણ્ડિતસત્થવાહો વિય સમ્પત્તીહિ ન પરિહાયતીતિ યોજના.

યં સન્ધાય વુત્તન્તિ પરિહાનઞ્ચ અપરિહાનઞ્ચ સન્ધાય જાતકે (જા. ૧.૧.૧) વુત્તં. અયં પનેત્થ ગાથાય અત્થયોજના – અપણ્ણકં ઠાનં અવિરદ્ધકારણં નિય્યાનિકકારણં એકે બોધિસત્તપ્પમુખા પણ્ડિતમનુસ્સા ગણ્હિંસુ. યે પન તે બાલસત્થવાહપુત્તપ્પમુખા તક્કિકા આહુ, તે દુતિયં સાપરાધં અનેકંસિકં ઠાનં અનિય્યાનિકં કારણં અગ્ગહેસું, તે કણ્હપટિપદં પટિપન્ના. તત્થ સુક્કપટિપદા અપરિહાનિપટિપદા, કણ્હપટિપદા પરિહાનિપટિપદા, તસ્મા યે સુક્કપટિપદં પટિપન્ના, તે અપરિહીના સોત્થિભાવં પત્તા. યે પન કણ્હપટિપદં પટિપન્ના, તે પરિહીના અનયબ્યસનં આપન્નાતિ ઇમમત્થં ભગવા અનાથપિણ્ડિકસ્સ ગહપતિનો વત્વા ઉત્તરિ ઇદમાહ ‘‘એતદઞ્ઞાય મેધાવી, તં ગણ્હે યદપણ્ણક’’ન્તિ.

તત્થ એતદઞ્ઞાય મેધાવીતિ મેધાતિ લદ્ધનામાય વિસુદ્ધાય ઉત્તમાય પઞ્ઞાય સમન્નાગતો કુલપુત્તો એતં અપણ્ણકં ઠાનં દુતિયઞ્ચાતિ દ્વીસુ અતક્કગ્ગાહતક્કગ્ગાહસઙ્ખાતેસુ ઠાનેસુ ગુણદોસં વુદ્ધિહાનિં અત્થાનત્થં ઞત્વાતિ અત્થો. તં ગણ્હે યદપણ્ણકન્તિ યં અપણ્ણકં એકંસિકં સુક્કપટિપદાઅપરિહાનિયપટિપદાસઙ્ખાતં નિય્યાનિકકારણં, તદેવ ગણ્હેય્ય. કસ્મા? એકંસિકાદિભાવતોયેવ. ઇતરં પન ન ગણ્હેય્ય. કસ્મા? અનેકંસિકાદિભાવતોયેવ.

યવન્તિ તાય સત્તા અમિસ્સિતાપિ સમાનજાતિતાય મિસ્સિતા વિય હોન્તીતિ યોનિ. સા પન અત્થતો અણ્ડાદિઉપ્પત્તિટ્ઠાનવિસિટ્ઠો ખન્ધાનં ભાગસો પવત્તિવિસેસોતિ આહ ‘‘ખન્ધકોટ્ઠાસો યોનિ નામા’’તિ. કારણં યોનિ નામ, યોનીતિ તં તં ફલં અનુપચિતઞાણસમ્ભારેહિ દુરવગાધભેદતાય મિસ્સિતં વિય હોતીતિ. યતો એકત્તનયેન સો એવાયન્તિ બાલાનં મિચ્છાગાહો. પસ્સાવમગ્ગો યોનિ નામ યવન્તિ તાય સત્તા યોનિસમ્બન્ધેન મિસ્સિતા હોન્તીતિ. પગ્ગહિતા અનુટ્ઠાનેન, પુનપ્પુનં આસેવનાય પરિપુણ્ણા.

‘‘ચક્ખુતોપી’’તિઆદિમ્હિ પન ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિવીથીસુ તદનુગતમનોવિઞ્ઞાણવીથીસુ ચ કિઞ્ચાપિ કુસલાદીનં પવત્તિ અત્થિ, કામાસવાદયો એવ પન વણતો યૂસં વિય પગ્ઘરનકઅસુચિભાવેન સન્દન્તિ, તસ્મા તે એવ ‘‘આસવા’’તિ વુચ્ચન્તિ. તત્થ હિ પગ્ઘરનકઅસુચિમ્હિ આસવસદ્દો નિરુળ્હોતિ. ધમ્મતો યાવ ગોત્રભૂતિ તતો પરં મગ્ગફલેસુ અપ્પવત્તનતો વુત્તં. એતે હિ આરમ્મણકરણવસેન ધમ્મે ગચ્છન્તા તતો પરં ન ગચ્છન્તિ. નનુ તતો પરં ભવઙ્ગાદીનિપિ ગચ્છન્તીતિ ચે? ન, તેસમ્પિ પુબ્બે આલમ્બિતેસુ લોકિયધમ્મેસુ સાસવભાવેન અન્તોગધત્તા તતો પરતાભાવતો. એત્થ ચ ગોત્રભુવચનેન ગોત્રભુવોદાનફલસમાપત્તિપુરેચારિકપરિકમ્માનિ વુત્તાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. પઠમમગ્ગપુરેચારિકમેવ વા ગોત્રભુ અવધિનિદસ્સનભાવેન ગહિતં, તતો પરં પન મગ્ગફલસમાનતાય અઞ્ઞેસુ મગ્ગેસુ મગ્ગવીથિયં સમાપત્તિવીથીયં નિરોધાનન્તરઞ્ચ પવત્તમાનેસુ ફલેસુ નિબ્બાને ચ આસવાનં પવત્તિ નિવારિતાતિ વેદિતબ્બં. સવન્તીતિ ગચ્છન્તિ, આરમ્મણકરણવસેન પવત્તન્તીતિ અત્થો. અવધિઅત્થો આ-કારો, અવધિ ચ મરિયાદાભિવિધિભેદતો દુવિધો. તત્થ મરિયાદં કિરિયં બહિ કત્વા પવત્તતિ યથા ‘‘આપાટલીપુત્તં વુટ્ઠો દેવો’’તિ. અભિવિધિ પન કિરિયં બ્યાપેત્વા પવત્તતિ યથા ‘‘આભવગ્ગં ભગવતો યસો પવત્તતી’’તિ. અભિવિધિઅત્થો ચાયમા-કારો ઇધ ગહિતોતિ વુત્તં ‘‘અન્તોકરણત્થો’’તિ.

મદિરાદયોતિ આદિ-સદ્દેન સિન્ધવકાદમ્બરિકાપોતિકાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. ચિરપારિવાસિયટ્ઠો ચિરપરિવુટ્ઠતા પુરાણભાવો. અવિજ્જા નાહોસીતિઆદીતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન ‘‘પુરિમા, ભિક્ખવે, કોટિ ન પઞ્ઞાયતિ ભવતણ્હાયા’’તિ (અ. નિ. ૧૦.૬૨) ઇદં સુત્તં સઙ્ગહિતં. અવિજ્જાસવભવાસવાનં ચિરપરિવુટ્ઠતાય દસ્સિતાય તબ્ભાવભાવિનો કામાસવસ્સ ચિરપરિવુટ્ઠતા દસ્સિતાવ હોતિ. અઞ્ઞેસુ ચ યથાવુત્તે ધમ્મે ઓકાસઞ્ચ આરમ્મણં કત્વા પવત્તમાનેસુ માનાદીસુ વિજ્જમાનેસુ અત્તત્તનિયાદિગ્ગાહવસેન અભિબ્યાપનં મદકરણવસેન આસવસદિસતા ચ એતેસંયેવ, ન અઞ્ઞેસન્તિ એતેસ્વેવ આસવસદ્દો નિરુળ્હોતિ દટ્ઠબ્બો. આયતં અનાદિકાલિકત્તા. પસવન્તીતિ ફલન્તિ. ન હિ કિઞ્ચિ સંસારદુક્ખં અત્થિ, યં આસવેહિ વિના ઉપ્પજ્જેય્ય. પુરિમાનિ ચેત્થાતિ એતેસુ ચતૂસુ અત્થવિકપ્પેસુ પુરિમાનિ તીણિ. યત્થાતિ યેસુ સુત્તાભિધમ્મપ્પદેસેસુ. તત્થ યુજ્જન્તિ કિલેસેસુયેવ યથાવુત્તસ્સ અત્થત્તયસ્સ સમ્ભવતો. પચ્છિમં કમ્મેપીતિ પચ્છિમં ‘‘આયતં વા સંસારદુક્ખં સવન્તિ પસવન્તી’’તિ વુત્તનિબ્બચનં કમ્મેપિ યુજ્જતિ દુક્ખપ્પસવનસ્સ કિલેસકમ્મસાધારણત્તા.

દિટ્ઠધમ્મા વુચ્ચન્તિ પચ્ચક્ખભૂતા ખન્ધા, દિટ્ઠધમ્મે ભવા દિટ્ઠધમ્મિકા. વિવાદમૂલભૂતાતિ વિવાદસ્સ મૂલકારણભૂતા કોધૂપનાહમક્ખપલાસઇસ્સામચ્છરિયમાયાસાઠેય્યથમ્ભસારમ્ભમાનાતિમાના. યેન દેવૂપપત્યસ્સાતિ યેન કમ્મકિલેસપ્પકારેન આસવેન દેવેસુ ઉપપત્તિ નિબ્બત્તિ અસ્સ મય્હન્તિ સમ્બન્ધો. ગન્ધબ્બો વા વિહઙ્ગમો આકાસચારી અસ્સન્તિ વિભત્તિં વિપરિણામેત્વા યોજેતબ્બં. એત્થ ચ યક્ખગન્ધબ્બવિનિમુત્તા સબ્બા દેવતા દેવગ્ગહણેન ગહિતા. નળો વુચ્ચતિ મૂલં, તસ્મા વિનળીકતાતિ વિગતનળા વિગતમૂલા કતાતિ અત્થો. અવસેસા ચ અકુસલા ધમ્માતિ અકુસલકમ્મતો અવસેસા અકુસલા ધમ્મા આસવાતિ આગતાતિ સમ્બન્ધો.

પટિઘાતાયાતિ પટિસેધનાય. પરૂપવાદ…પે… ઉપદ્દવાતિ ઇદં યદિ ભગવા સિક્ખાપદં ન પઞ્ઞાપેય્ય, તતો અસદ્ધમ્મપ્પટિસેવનઅદિન્નાદાનપાણાતિપાતાદિહેતુ યે ઉપ્પજ્જેય્યું પરૂપવાદાદયો દિટ્ઠધમ્મિકા નાનપ્પકારા અનત્થા, યે ચ તન્નિમિત્તમેવ નિરયાદીસુ નિબ્બત્તસ્સ પઞ્ચવિધબન્ધનકમ્મકારણાદિવસેન મહાદુક્ખાનુભવાદિપ્પકારા અનત્થા, તે સન્ધાય વુત્તં.

તે પનેતેતિ એતે કામરાગાદિકિલેસતેભૂમકકમ્મપરૂપવાદાદિઉપ્પદ્દવપ્પકારા આસવા. યત્થાતિ યસ્મિં વિનયાદિપાળિપ્પદેસે. યથાતિ યેન દુવિધાદિપ્પકારેન અવસેસેસુ ચ સુત્તન્તેસુ તિધા આગતાતિ સમ્બન્ધો. નિરયં ગમેન્તીતિ નિરયગામિનિયા. છક્કનિપાતેતિ છક્કનિપાતે આહુનેય્યસુત્તે (અ. નિ. ૬.૫૮). તત્થ હિ આસવા છધા આગતા.

સરસભેદોતિ ખણિકનિરોધો. ખીણાકારોતિ અચ્ચન્તાય ખીણતા. આસવા ખીયન્તિ પહીયન્તિ એતેનાતિ આસવક્ખયો, મગ્ગો. આસવાનં ખયન્તે ઉપ્પજ્જનતો આસવક્ખયો, ફલં. આસવક્ખયેન પત્તબ્બતો આસવા ખીયન્તિ એત્થાતિ આસવક્ખયો, નિબ્બાનં. વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૫૫૭-૫૬૦) વિત્થારિતો, તસ્મા તત્થ, તં સંવણ્ણનાય ચ વુત્તનયેન વેદિતબ્બો.

તથાતિ ઇમિના વિસુદ્ધિમગ્ગે વિત્થારિતતં ઉપસંહરતિ. કુસલપ્પવત્તિં આવરન્તિ નિવારેન્તીતિ આવરણીયા. પુરિમપ્પવત્તિવસેનાતિ નિદ્દોક્કમનતો પુબ્બે કમ્મટ્ઠાનસ્સ પવત્તિવસેન. ઠપેત્વાતિ હત્થગતં કિઞ્ચિ ઠપેન્તો વિય કમ્મટ્ઠાનં સતિસમ્પજઞ્ઞવસેન ઠપેત્વા કમ્મટ્ઠાનમેવ મનસિકરોન્તો નિદ્દં ઓક્કમતિ, ઝાનસમાપન્નો વિય યથાપરિચ્છિન્નેનેવ કાલેન પબુજ્ઝમાનો કમ્મટ્ઠાનં ઠપિતટ્ઠાને ગણ્હન્તોયેવ પબુજ્ઝતિ નામ. તેન વુત્તં ‘‘તસ્મા…પે… નામ હોતી’’તિ. મૂલકમ્મટ્ઠાનેતિ આદિતો પટ્ઠાય પરિહરિયમાનકમ્મટ્ઠાને. પરિગ્ગહકમ્મટ્ઠાનવસેનાતિ સયનં ઉપગચ્છન્તેન પરિગ્ગહમાનકમ્મટ્ઠાનમનસિકારવસેન. સો પન ધાતુમનસિકારવસેન ઇચ્છિતબ્બોતિ દસ્સેતું ‘‘અયં હી’’તિઆદિ વુત્તં.

અપણ્ણકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.