૨. રથકારવગ્ગો

૧. ઞાતસુત્તવણ્ણના

૧૧. દુતિયસ્સ પઠમે ઞાતોયેવ પઞ્ઞાતોતિ આહ ‘‘ઞાતો પઞ્ઞાતો’’તિ. કસ્સ અનનુલોમિકેતિ આહ ‘‘સાસનસ્સા’’તિ, સાસનસ્સ અનનુલોમિકે અપ્પતિરૂપેતિ અત્થો. ઇદાનિ અનનુલોમિકસદ્દસ્સ નિબ્બચનં દસ્સેન્તો ‘‘ન અનુલોમેતીતિ અનનુલોમિક’’ન્તિ આહ. સાસનસ્સાતિ વા સાસનન્તિ અત્થો. સાસનં ન અનુલોમેતીતિ અનનુલોમિકન્તિ એવમેત્થ સમ્બન્ધો દટ્ઠબ્બો. સભાગવિસભાગન્તિ લિઙ્ગતો સભાગવિસભાગં. ‘‘વિયપુગ્ગલે’’તિ આહાતિ લિઙ્ગસભાગેહિ અવિસેસેત્વા આહ. ઉમ્માદં પાપુણીતિ સો કિર સીલં અધિટ્ઠાય પિહિતદ્વારગબ્ભે સયનપિટ્ઠે નિસીદિત્વા ભરિયં આરબ્ભ મેત્તં ભાવેન્તો મેત્તામુખેન ઉપ્પન્નેન રાગેન અન્ધીકતો ભરિયાય સન્તિકં ગન્તુકામો દ્વારં અસલ્લક્ખેત્વા ભિત્તિં ભિન્દિત્વાપિ નિક્ખમિતુકામતાય ભિત્તિં પહરન્તો સબ્બરત્તિં ભિત્તિયુદ્ધમકાસિ. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

ઞાતસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સારણીયસુત્તવણ્ણના

૧૨. દુતિયે ચતુપારિસુદ્ધિસીલમ્પિ પબ્બજ્જાનિસ્સિતમેવાતિ ઇમિના પબ્બજ્જૂપગતસમનન્તરમેવ ચતુપારિસુદ્ધિસીલમ્પિ સમાદિન્નમેવ હોતીતિ દસ્સેતિ. મગ્ગસન્નિસ્સિતાનેવ હોન્તીતિ મગ્ગાધિગમત્થાય પટિપજ્જિતબ્બત્તા કસિણપરિકમ્માદીનિ મગ્ગસન્નિસ્સિતાનેવ હોન્તિ, તસ્મા મગ્ગગ્ગહણેનેવ તેસમ્પિ ગહણં વેદિતબ્બં, તેહિ વિના મગ્ગાધિગમસ્સ અસમ્ભવતોતિ અધિપ્પાયો.

અગ્ગમગ્ગાધિગમેન અસમ્મોહપ્પટિવેધસ્સ સિખાપત્તત્તા મગ્ગધમ્મેસુ વિય ફલધમ્મેસુપિ સાતિસયો અસમ્મોહોતિ ‘‘સયં અભિઞ્ઞા’’તિ વુત્તં, સામં જાનિત્વાતિ અત્થો. તથા જાનના પનસ્સ સચ્છિકરણં અત્તપચ્ચક્ખકિરિયાતિ ‘‘સચ્છિકત્વા’’તિ વુત્તં. તેનાહ ‘‘અત્તનાવ અભિવિસિટ્ઠાય પઞ્ઞાય પચ્ચક્ખં કત્વા’’તિ. તથા સચ્છિકિરિયા ચસ્સ અત્તનિ પટિલાભોતિ ‘‘ઉપસમ્પજ્જા’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘પટિલભિત્વા’’તિ.

સારણીયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. આસંસસુત્તવણ્ણના

૧૩. તતિયે સન્તોતિ એત્થ સન્ત-સદ્દો ‘‘દીઘં સન્તસ્સ યોજન’’ન્તિઆદીસુ (ધ. પ. ૬૦) કિલન્તભાવે આગતો. ‘‘અયઞ્ચ વિતક્કો, અયઞ્ચ વિચારો સન્તો હોન્તિ સમિતા’’તિઆદીસુ (વિભ. ૫૭૬) નિરુદ્ધભાવે. ‘‘અધિગતો ખો મ્યાયં ધમ્મો, ગમ્ભીરો દુદ્દસો દુરનુબોધો સન્તો પણીતો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૬૭; મ. નિ. ૧.૨૮૧; સં. નિ. ૧.૧૭૨; મહાવ. ૭-૮) સન્તઞાણગોચરતાયં. ‘‘ઉપસન્તસ્સ સદા સતિમતો’’તિઆદીસુ (ઉદા. ૨૭) કિલેસવૂપસમે. ‘‘સન્તો હવે સબ્ભિ પવેદયન્તી’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૧૫૧) સાધૂસુ. ‘‘પઞ્ચિમે, ભિક્ખવે, મહાચોરા સન્તો સંવિજ્જમાના’’તિઆદીસુ (પારા. ૧૯૫) અત્થિભાવે. ઇધાપિ અત્થિભાવેયેવાતિ આહ ‘‘સન્તોતિ અત્થિ ઉપલબ્ભન્તી’’તિ. તત્થ અત્થીતિ લોકસઙ્કેતવસેન સંવિજ્જન્તિ. અત્થિભાવો હેત્થ પુગ્ગલસમ્બન્ધેન વુત્તત્તા લોકસમઞ્ઞાવસેનેવ વેદિતબ્બો, ન પરમત્થવસેન. અત્થીતિ ચેતં નિપાતપદં દટ્ઠબ્બં ‘‘અત્થિ ઇમસ્મિં કાયે કેસા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૧૧૦) વિય.

સંવિજ્જમાનાતિ ઉપલબ્ભમાના. યઞ્હિ સંવિજ્જતિ, તં ઉપલબ્ભતિ. તેનાહ ‘‘સંવિજ્જમાનાતિ તસ્સેવ વેવચન’’ન્તિ. અનાસોતિ પત્થનારહિતો. તેનાહ ‘‘અપત્થનો’’તિ. આસંસતિ પત્થેતીતિ આસંસો. વેણુવેત્તાદિવિલીવેહિ સુપ્પાદિભાજનકારકા વિલીવકારકા. મિગમચ્છાદીનં નિસાદનતો નેસાદા, માગવિકમચ્છબન્ધાદયો. રથેસુ ચમ્મેન નહનકરણતો રથકારા, ધમ્મકારા. પુઇતિ કરીસસ્સ નામં, તં કુસેન્તિ અપનેન્તીતિ પુક્કુસા, પુપ્ફચ્છડ્ડકા.

દુબ્બણ્ણોતિ વિરૂપો. ઓકોટિમકોતિ આરોહાભાવેન હેટ્ઠિમકો, રસ્સકાયોતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘લકુણ્ડકો’’તિ. લકુ વિય ઘટિકા વિય ડેતિ પવત્તતીતિ હિ લકુણ્ડકો, રસ્સો. કણતિ નિમીલતીતિ કાણો. તં પનસ્સ નિમીલનં એકેન અક્ખિના દ્વીહિપિ ચાતિ આહ ‘‘એકક્ખિકાણો વા ઉભયક્ખિકાણો વા’’તિ. કુણનં કુણો, હત્થવેકલ્લં. તં એતસ્સ અત્થીતિ કુણી. ખઞ્જો વુચ્ચતિ પાદવિકલો. હેટ્ઠિમકાયસઙ્ખાતો સરીરસ્સ પક્ખો પદેસો હતો અસ્સાતિ પક્ખહતો. તેનાહ ‘‘પીઠસપ્પી’’તિ. પદીપે પદીપને એતબ્બં નેતબ્બન્તિ પદીપેય્યં, તેલાદિઉપકરણં.

આસં ન કરોતીતિ રજ્જાભિસેકે કનિટ્ઠો પત્થનં ન કરોતિ જેટ્ઠે સતિ કનિટ્ઠસ્સ અનધિકારત્તા. અભિસેકં અરહતીતિ અભિસેકારહો, ન અભિસેકારહો કાણકુણિઆદિદોસસમન્નાગતો.

સીલસ્સ દુટ્ઠુ નામ નત્થિ, તસ્મા અભાવત્થો ઇધ દુ-સદ્દોતિ આહ ‘‘નિસ્સીલો’’તિ. ‘‘પાપં પાપેન સુકર’’ન્તિઆદીસુ (ઉદા. ૪૮; ચૂળવ. ૩૪૩) વિય પાપ-સદ્દો નિહીનપરિયાયોતિ આહ ‘‘લામકધમ્મો’’તિ. સીલવિપત્તિયા વા દુસ્સીલો. દિટ્ઠિવિપત્તિયા પાપધમ્મો. કાયવાચાસંવરભેદેન વા દુસ્સીલો, મનોસંવરભેદેન, સતિસંવરાદિભેદેન વા પાપધમ્મો. અસુદ્ધપ્પયોગતાય દુસ્સીલો, અસુદ્ધાસયતાય પાપધમ્મો. કુસલસીલવિરહેન દુસ્સીલો, અકુસલસીલસમન્નાગમેન પાપધમ્મો. અસુચીહીતિ અપરિસુદ્ધેહિ. સઙ્કાહિ સરિતબ્બસમાચારોતિ ‘‘ઇમસ્સ મઞ્ઞે ઇદં કમ્મ’’ન્તિ એવં પરેહિ સઙ્કાય સરિતબ્બસમાચારો. તેનાહ ‘‘કિઞ્ચિદેવા’’તિઆદિ. અત્તનાયેવ વા સઙ્કાહિ સરિતબ્બસમાચારોતિ એતેનપિ કમ્મસાધનતંયેવ સઙ્કસ્સરસદ્દસ્સ દસ્સેતિ. અત્તનો સઙ્કાય પરેસં સમાચારકિરિયં સરતિ આસઙ્કતિ વિધાવતીતિપિ સઙ્કસ્સરસમાચારોતિ એવમેત્થ કત્તુસાધનતાપિ દટ્ઠબ્બા. તસ્સ હિ દ્વે તયો જને કથેન્તે દિસ્વા ‘‘મમ દોસં મઞ્ઞે કથેન્તી’’તિ તેસં સમાચારં સઙ્કાય સરતિ ધાવતિ.

એવંપટિઞ્ઞોતિ સલાકગ્ગહણાદીસુ ‘‘કિત્તકા વિહારે સમણા’’તિ ગણનાય આરદ્ધાય ‘‘અહમ્પિ સમણો, અહમ્પિ સમણો’’તિ પટિઞ્ઞં દત્વા સલાકગ્ગહણાદીનિ કરોતીતિ સમણો અહન્તિ એવંસમણપ્પટિઞ્ઞો. સુમ્ભકપત્તધરેતિ મત્તિકાપત્તધરે. પૂતિના કમ્મેનાતિ સંકિલિટ્ઠકમ્મેન, નિગ્ગુણતાય વા ગુણસારવિરહિતત્તા અન્તોપૂતિ. કસમ્બુકચવરો જાતો સઞ્જાતો અસ્સાતિ કસમ્બુજાતોતિ આહ ‘‘સઞ્જાતરાગાદિકચવરો’’તિ. અથ વા કસમ્બુ વુચ્ચતિ તિન્તકુણપકસટં ઉદકં, ઇમસ્મિઞ્ચ સાસને દુસ્સીલો નામ જિગુચ્છનીયત્તા તિન્તકુણપઉદકસદિસો, તસ્મા કસમ્બુ વિય જાતોતિ કસમ્બુજાતો. લોકુત્તરધમ્મઉપનિસ્સયસ્સ નત્થિતાયાતિ યત્થ પતિટ્ઠિતેન સક્કા ભવેય્ય અરહત્તં લદ્ધું, તસ્સા પતિટ્ઠાય ભિન્નત્તા વુત્તં. મહાસીલસ્મિં પરિપૂરકારિતાયાતિ યત્થ પતિટ્ઠિતેન સક્કા ભવેય્ય અરહત્તં પાપુણિતું, તસ્મિં પરિપૂરકારિતાય.

આસંસસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. ચક્કવત્તિસુત્તવણ્ણના

૧૪. ચતુત્થે ચતૂહિ સઙ્ગહવત્થૂહીતિ દાનપિયવચનઅત્થચરિયાસમાનત્તતાસઙ્ખાતેહિ ચતૂહિ સઙ્ગહકારણેહિ. ચક્કં વત્તેતીતિ આણાચક્કં પવત્તેતિ. ચક્કન્તિ વા ઇધ રતનચક્કં વેદિતબ્બં. અયઞ્હિ ચક્કસદ્દો સમ્પત્તિયં, લક્ખણે, રથઙ્ગે, ઇરિયાપથે, દાને, રતનધમ્મખુરચક્કાદીસુ ચ દિસ્સતિ. ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, ચક્કાનિ, યેહિ સમન્નાગતાનં દેવમનુસ્સાન’’ન્તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૩૧) હિ સમ્પત્તિયં દિસ્સતિ. ‘‘પાદતલેસુ ચક્કાનિ જાતાની’’તિ (દી. નિ. ૨.૩૫; ૩.૨૦૪) એત્થ લક્ખણે. ‘‘ચક્કંવ વહતો પદ’’ન્તિ (ધ. પ. ૧) એત્થ રથઙ્ગે. ‘‘ચતુચક્કં નવદ્વાર’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૨૯) એત્થ ઇરિયાપથે. ‘‘દદં ભુઞ્જ મા ચ પમાદો, ચક્કં વત્તય સબ્બપાણિન’’ન્તિ (જા. ૧.૭.૧૪૯) એત્થ દાને. ‘‘દિબ્બં ચક્કરતનં પાતુરહોસી’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૪૩) એત્થ રતનચક્કે. ‘‘મયા પવત્તિતં ચક્ક’’ન્તિ (સુ. નિ. ૫૬૨) એત્થ ધમ્મચક્કે. ‘‘ઇચ્છાહતસ્સ પોસસ્સ, ચક્કં ભમતિ મત્થકે’’તિ (જા. ૧.૫.૧૦૩) એત્થ ખુરચક્કે. ‘‘ખુરપરિયન્તેન ચક્કેના’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૬૬) એત્થ પહરણચક્કે. ‘‘અસનિવિચક્ક’’ન્તિ (દી. નિ. ૩.૬૧) એત્થ અસનિમણ્ડલે. ઇધ પનાયં રતનચક્કે દટ્ઠબ્બો.

કિત્તાવતા પનાયં ચક્કવત્તી નામ હોતિ? એકઙ્ગુલદ્વઙ્ગુલમત્તમ્પિ ચક્કરતનં આકાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા પવત્તતિ. સબ્બચક્કવત્તીનઞ્હિ નિસિન્નાસનતો ઉટ્ઠહિત્વા ચક્કરતનસમીપં ગન્ત્વા હત્થિસોણ્ડસદિસપનાળિં સુવણ્ણભિઙ્ગારં ઉક્ખિપિત્વા ઉદકેન અબ્ભુક્કિરિત્વા ‘‘અભિવિજિનાતુ ભવં ચક્કરતન’’ન્તિ વચનસમનન્તરમેવ વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા ચક્કરતનં પવત્તતીતિ. યસ્સ પવત્તિસમકાલમેવ, સો રાજા ચક્કવત્તી નામ હોતિ.

ધમ્મોતિ દસકુસલકમ્મપથધમ્મો, દસવિધં વા ચક્કવત્તિવત્તં. દસવિધે વા કુસલધમ્મે અગરહિતે વા રાજધમ્મે નિયુત્તોતિ ધમ્મિકો. તેન ચ ધમ્મેન સકલલોકં રઞ્જેતીતિ ધમ્મરાજા. ધમ્મેન વા લદ્ધરજ્જત્તા ધમ્મરાજા. ચક્કવત્તીહિ ધમ્મેન ઞાયેન રજ્જં અધિગચ્છતિ, ન અધમ્મેન. દસવિધેન ચક્કવત્તિવત્તેનાતિ દસપ્પભેદેન ચક્કવત્તીનં વત્તેન.

કિં પન તં દસવિધં ચક્કવત્તિવત્તન્તિ? વુચ્ચતે –

‘‘કતમં પન તં, દેવ, અરિયં ચક્કવત્તિવત્તન્તિ? તેન હિ ત્વં, તાત, ધમ્મંયેવ નિસ્સાય ધમ્મં સક્કરોન્તો ધમ્મં ગરું કરોન્તો ધમ્મં માનેન્તો ધમ્મં પૂજેન્તો ધમ્મં અપચાયમાનો ધમ્મદ્ધજો ધમ્મકેતુ ધમ્માધિપતેય્યો ધમ્મિકં રક્ખાવરણગુત્તિં સંવિદહસ્સુ અન્તોજનસ્મિં બલકાયસ્મિં ખત્તિયેસુ અનુયન્તેસુ બ્રાહ્મણગહપતિકેસુ નેગમજાનપદેસુ સમણબ્રાહ્મણેસુ મિગપક્ખીસુ. મા ચ તે, તાત, વિજિતે અધમ્મકારો પવત્તિત્થ. યે ચ તે, તાત, વિજિતે અધના અસ્સુ, તેસઞ્ચ ધનમનુપ્પદેય્યાસિ. યે ચ તે, તાત, વિજિતે સમણબ્રાહ્મણા મદપ્પમાદા પટિવિરતા ખન્તિસોરચ્ચે નિવિટ્ઠા એકમત્તાનં દમેન્તિ, એકમત્તાનં સમેન્તિ, એકમત્તાનં પરિનિબ્બાપેન્તિ. તે કાલેન કાલં ઉપસઙ્કમિત્વા પરિપુચ્છેય્યાસિ પરિગ્ગણ્હેય્યાસિ – ‘કિં, ભન્તે, કુસલં કિં અકુસલં, કિં સાવજ્જં કિં અનવજ્જં, કિં સેવિતબ્બં કિં ન સેવિતબ્બં, કિં મે કરિયમાનં દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાય અસ્સ, કિં વા પન મે કરિયમાનં દીઘરત્તં હિતાય સુખાય અસ્સા’તિ. તેસં સુત્વા યં અકુસલં, તં અભિનિવજ્જેય્યાસિ, યં કુસલં, તં સમાદાય વત્તેય્યાસિ. ઇદં ખો, તાત, તં અરિયં ચક્કવત્તિવત્ત’’ન્તિ –

એવં ચક્કવત્તિસુત્તે (દી. નિ. ૩.૮૪) આગતનયેન અન્તોજનસ્મિં બલકાયે એકં, ખત્તિયેસુ એકં, અનુયન્તેસુ એકં, બ્રાહ્મણગહપતિકેસુ એકં, નેગમજાનપદેસુ એકં, સમણબ્રાહ્મણેસુ એકં, મિગપક્ખીસુ એકં, અધમ્મકારપ્પટિક્ખેપો એકં, અધનાનં ધનાનુપ્પદાનં એકં, સમણબ્રાહ્મણે ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્હપુચ્છનં એકન્તિ એવમેવં તં ચક્કવત્તિવત્તં દસવિધં હોતિ. ગહપતિકે પન પક્ખિજાતે ચ વિસું કત્વા ગણ્હન્તસ્સ દ્વાદસવિધં હોતિ.

અઞ્ઞથા વત્તિતું અદેન્તો સો ધમ્મો અધિટ્ઠાનં એતસ્સાતિ તદધિટ્ઠાનં. તેન તદધિટ્ઠાનેન ચેતસા. સક્કરોન્તોતિ આદરકિરિયાવસેન કરોન્તો. તેનાહ ‘‘યથા’’તિઆદિ. ગરું કરોન્તોતિ પાસાણચ્છત્તં વિય ગરુકરણવસેન ગરું કરોન્તો. તેનેવાહ ‘‘તસ્મિં ગારવુપ્પત્તિયા’’તિ. ધમ્માધિપતિભૂતાગતભાવેનાતિ ઇમિના યથાવુત્તધમ્મસ્સ જેટ્ઠકભાવેન પુરિમતરં અત્તભાવેસુ સક્કચ્ચં સમુપચિતભાવં દસ્સેતિ. ધમ્મવસેનેવ ચ સબ્બકિરિયાનં કરણેનાતિ એતેન ઠાનનિસજ્જાદીસુ યથાવુત્તધમ્મનિન્નપોણપબ્ભારભાવં દસ્સેતિ. અસ્સાતિ રક્ખાવરણગુત્તિયા. પરં રક્ખન્તોતિ અઞ્ઞં દિટ્ઠધમ્મિકાદિઅનત્થતો રક્ખન્તો. તેનેવ પરરક્ખસાધનેન ખન્તિઆદિગુણેન અત્તાનં તતો એવ રક્ખતિ. મેત્તચિત્તતાતિ મેત્તચિત્તતાય. નિવાસનપારુપનગેહાદીનિ સીતુણ્હાદિપ્પટિબાહનેન આવરણં.

અન્તોજનસ્મિન્તિ અબ્ભન્તરભૂતે પુત્તદારાદિજને. સીલસંવરે પતિટ્ઠાપેન્તોતિ ઇમિના રક્ખં દસ્સેતિ. વત્થગન્ધમાલાદીનિ ચસ્સ દદમાનોતિ ઇમિના આવરણં, ઇતરેન ગુત્તિં. સમ્પદાનેનપીતિ પિ-સદ્દેન સીલસંવરેસુ પતિટ્ઠાપનાદીનં સમ્પિણ્ડેતિ. એસ નયો પરેસુપિ પિ-સદ્દગ્ગહણે. નિગમો નિવાસો એતેસન્તિ નેગમા. એવં જાનપદાતિ આહ ‘‘તથા નિગમવાસિનો’’તિઆદિના.

રક્ખાવરણગુત્તિયા કાયકમ્માદીસુ સંવિદહનં ઠપનં નામ તદુપદેસોયેવાતિ વુત્તં ‘‘કથેત્વા’’તિ. એતેસૂતિ પાળિયં વુત્તેસુ સમણાદીસુ. પટિવત્તેતું ન સક્કા ખીણાનં કિલેસાનં પુન અનુપ્પજ્જનતો. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

ચક્કવત્તિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. સચેતનસુત્તવણ્ણના

૧૫. પઞ્ચમે ઇસયો પતન્તિ સન્નિપતન્તિ એત્થાતિ ઇસિપતનન્તિ આહ ‘‘બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધસઙ્ખાતાન’’ન્તિઆદિ. સબ્બૂપકરણાનિ સજ્જેત્વાતિ સબ્બાનિ રુક્ખસ્સ છેદનતચ્છનાદિસાધનાનિ ઉપકરણાનિ રઞ્ઞા આણત્તદિવસેયેવ સજ્જેત્વા. નાના કરીયતિ એતેનાતિ નાનાકરણં, નાનાભાવોતિ આહ ‘‘નાનત્ત’’ન્તિ. નેસન્તિ સરલોપેનાયં નિદ્દેસોતિ આહ ‘‘ન એસ’’ન્તિ. તથા અત્થેસન્તિ એત્થાપીતિ આહ ‘‘અત્થિ એસ’’ન્તિ. પવત્તનત્થં અભિસઙ્ખરણં અભિસઙ્ખારો, તસ્સ ગતિ વેગસા પવત્તિ. તં સન્ધાયાહ ‘‘પયોગસ્સ ગમન’’ન્તિ.

સગણ્ડાતિ ખુદ્દાનુખુદ્દકગણ્ડા. તેનાહ ‘‘ઉણ્ણતોણતટ્ઠાનયુત્તા’’તિ. સકસાવાતિ સકસટા. તેનાહ ‘‘પૂતિસારેના’’તિઆદિ. એવં ગુણપતનેન પતિતાતિ યથા તં ચક્કં નાભિઅરનેમીનં સદોસતાય ન પતિટ્ઠાસિ, એવમેકચ્ચે પુગ્ગલા કાયવઙ્કાદિવસેન સદોસતાય ગુણપતનેન પતિતા સકટ્ઠાને ન તિટ્ઠન્તિ. એત્થ ચ ફરુસવાચાદયોપિ અપાયગમનીયા સોતાપત્તિમગ્ગેનેવ પહીયન્તીતિ દટ્ઠબ્બા.

સચેતનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. અપણ્ણકસુત્તવણ્ણના

૧૬. છટ્ઠે વિરજ્ઝનકિરિયા નામ પચ્છા સમાદાતબ્બતાય અપણ્ણકપ્પયોગસમાદાના વિય હોતિ, અવિરજ્ઝનકિરિયા પન પચ્છા અસમાદાતબ્બતાય અનૂનાતિ તંસમઙ્ગિપુગ્ગલો અપણ્ણકો, તસ્સ ભાવો અપણ્ણકતાતિ આહ ‘‘અપણ્ણકપટિપદન્તિ અવિરદ્ધપટિપદ’’ન્તિઆદિ. યસ્મા સા અધિપ્પેતત્થસાધનેન એકંસિકા વટ્ટતો નિય્યાનાવહા, તત્થ ચ યુત્તિયુત્તા અસારાપગતા અવિરુદ્ધતાય અપચ્ચનીકા અનુલોમિકા અનુધમ્મભૂતા ચ, તસ્મા વુત્તં ‘‘એકંસપટિપદ’’ન્તિઆદિ. ન તક્કગ્ગાહેન વા નયગ્ગાહેન વાતિ તક્કગ્ગાહેન વા પટિપન્નો ન હોતિ નયગ્ગાહેન વા અપણ્ણકપટિપદં પટિપન્નો. તત્થ તક્કગ્ગાહેન વાતિ આચરિયં અલભિત્વા ‘‘એવં મે સુગતિ, નિબ્બાનં વા ભવિસ્સતી’’તિ અત્તનો તક્કગ્ગહણમત્તેન. નયગ્ગાહેનાતિ પચ્ચક્ખતો અદિસ્વા નયતો અનુમાનતો ગહણેન. એવં ગહેત્વા પટિપન્નોતિ તક્કમત્તેન, નયગ્ગાહેન વા પટિપન્નો. પણ્ડિતસત્થવાહો વિય સમ્પત્તીહિ ન પરિહાયતીતિ યોજના.

યં સન્ધાય વુત્તન્તિ પરિહાનઞ્ચ અપરિહાનઞ્ચ સન્ધાય જાતકે (જા. ૧.૧.૧) વુત્તં. અયં પનેત્થ ગાથાય અત્થયોજના – અપણ્ણકં ઠાનં અવિરદ્ધકારણં નિય્યાનિકકારણં એકે બોધિસત્તપ્પમુખા પણ્ડિતમનુસ્સા ગણ્હિંસુ. યે પન તે બાલસત્થવાહપુત્તપ્પમુખા તક્કિકા આહુ, તે દુતિયં સાપરાધં અનેકંસિકં ઠાનં અનિય્યાનિકં કારણં અગ્ગહેસું, તે કણ્હપટિપદં પટિપન્ના. તત્થ સુક્કપટિપદા અપરિહાનિપટિપદા, કણ્હપટિપદા પરિહાનિપટિપદા, તસ્મા યે સુક્કપટિપદં પટિપન્ના, તે અપરિહીના સોત્થિભાવં પત્તા. યે પન કણ્હપટિપદં પટિપન્ના, તે પરિહીના અનયબ્યસનં આપન્નાતિ ઇમમત્થં ભગવા અનાથપિણ્ડિકસ્સ ગહપતિનો વત્વા ઉત્તરિ ઇદમાહ ‘‘એતદઞ્ઞાય મેધાવી, તં ગણ્હે યદપણ્ણક’’ન્તિ.

તત્થ એતદઞ્ઞાય મેધાવીતિ મેધાતિ લદ્ધનામાય વિસુદ્ધાય ઉત્તમાય પઞ્ઞાય સમન્નાગતો કુલપુત્તો એતં અપણ્ણકં ઠાનં દુતિયઞ્ચાતિ દ્વીસુ અતક્કગ્ગાહતક્કગ્ગાહસઙ્ખાતેસુ ઠાનેસુ ગુણદોસં વુદ્ધિહાનિં અત્થાનત્થં ઞત્વાતિ અત્થો. તં ગણ્હે યદપણ્ણકન્તિ યં અપણ્ણકં એકંસિકં સુક્કપટિપદાઅપરિહાનિયપટિપદાસઙ્ખાતં નિય્યાનિકકારણં, તદેવ ગણ્હેય્ય. કસ્મા? એકંસિકાદિભાવતોયેવ. ઇતરં પન ન ગણ્હેય્ય. કસ્મા? અનેકંસિકાદિભાવતોયેવ.

યવન્તિ તાય સત્તા અમિસ્સિતાપિ સમાનજાતિતાય મિસ્સિતા વિય હોન્તીતિ યોનિ. સા પન અત્થતો અણ્ડાદિઉપ્પત્તિટ્ઠાનવિસિટ્ઠો ખન્ધાનં ભાગસો પવત્તિવિસેસોતિ આહ ‘‘ખન્ધકોટ્ઠાસો યોનિ નામા’’તિ. કારણં યોનિ નામ, યોનીતિ તં તં ફલં અનુપચિતઞાણસમ્ભારેહિ દુરવગાધભેદતાય મિસ્સિતં વિય હોતીતિ. યતો એકત્તનયેન સો એવાયન્તિ બાલાનં મિચ્છાગાહો. પસ્સાવમગ્ગો યોનિ નામ યવન્તિ તાય સત્તા યોનિસમ્બન્ધેન મિસ્સિતા હોન્તીતિ. પગ્ગહિતા અનુટ્ઠાનેન, પુનપ્પુનં આસેવનાય પરિપુણ્ણા.

‘‘ચક્ખુતોપી’’તિઆદિમ્હિ પન ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિવીથીસુ તદનુગતમનોવિઞ્ઞાણવીથીસુ ચ કિઞ્ચાપિ કુસલાદીનં પવત્તિ અત્થિ, કામાસવાદયો એવ પન વણતો યૂસં વિય પગ્ઘરનકઅસુચિભાવેન સન્દન્તિ, તસ્મા તે એવ ‘‘આસવા’’તિ વુચ્ચન્તિ. તત્થ હિ પગ્ઘરનકઅસુચિમ્હિ આસવસદ્દો નિરુળ્હોતિ. ધમ્મતો યાવ ગોત્રભૂતિ તતો પરં મગ્ગફલેસુ અપ્પવત્તનતો વુત્તં. એતે હિ આરમ્મણકરણવસેન ધમ્મે ગચ્છન્તા તતો પરં ન ગચ્છન્તિ. નનુ તતો પરં ભવઙ્ગાદીનિપિ ગચ્છન્તીતિ ચે? ન, તેસમ્પિ પુબ્બે આલમ્બિતેસુ લોકિયધમ્મેસુ સાસવભાવેન અન્તોગધત્તા તતો પરતાભાવતો. એત્થ ચ ગોત્રભુવચનેન ગોત્રભુવોદાનફલસમાપત્તિપુરેચારિકપરિકમ્માનિ વુત્તાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. પઠમમગ્ગપુરેચારિકમેવ વા ગોત્રભુ અવધિનિદસ્સનભાવેન ગહિતં, તતો પરં પન મગ્ગફલસમાનતાય અઞ્ઞેસુ મગ્ગેસુ મગ્ગવીથિયં સમાપત્તિવીથીયં નિરોધાનન્તરઞ્ચ પવત્તમાનેસુ ફલેસુ નિબ્બાને ચ આસવાનં પવત્તિ નિવારિતાતિ વેદિતબ્બં. સવન્તીતિ ગચ્છન્તિ, આરમ્મણકરણવસેન પવત્તન્તીતિ અત્થો. અવધિઅત્થો આ-કારો, અવધિ ચ મરિયાદાભિવિધિભેદતો દુવિધો. તત્થ મરિયાદં કિરિયં બહિ કત્વા પવત્તતિ યથા ‘‘આપાટલીપુત્તં વુટ્ઠો દેવો’’તિ. અભિવિધિ પન કિરિયં બ્યાપેત્વા પવત્તતિ યથા ‘‘આભવગ્ગં ભગવતો યસો પવત્તતી’’તિ. અભિવિધિઅત્થો ચાયમા-કારો ઇધ ગહિતોતિ વુત્તં ‘‘અન્તોકરણત્થો’’તિ.

મદિરાદયોતિ આદિ-સદ્દેન સિન્ધવકાદમ્બરિકાપોતિકાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. ચિરપારિવાસિયટ્ઠો ચિરપરિવુટ્ઠતા પુરાણભાવો. અવિજ્જા નાહોસીતિઆદીતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન ‘‘પુરિમા, ભિક્ખવે, કોટિ ન પઞ્ઞાયતિ ભવતણ્હાયા’’તિ (અ. નિ. ૧૦.૬૨) ઇદં સુત્તં સઙ્ગહિતં. અવિજ્જાસવભવાસવાનં ચિરપરિવુટ્ઠતાય દસ્સિતાય તબ્ભાવભાવિનો કામાસવસ્સ ચિરપરિવુટ્ઠતા દસ્સિતાવ હોતિ. અઞ્ઞેસુ ચ યથાવુત્તે ધમ્મે ઓકાસઞ્ચ આરમ્મણં કત્વા પવત્તમાનેસુ માનાદીસુ વિજ્જમાનેસુ અત્તત્તનિયાદિગ્ગાહવસેન અભિબ્યાપનં મદકરણવસેન આસવસદિસતા ચ એતેસંયેવ, ન અઞ્ઞેસન્તિ એતેસ્વેવ આસવસદ્દો નિરુળ્હોતિ દટ્ઠબ્બો. આયતં અનાદિકાલિકત્તા. પસવન્તીતિ ફલન્તિ. ન હિ કિઞ્ચિ સંસારદુક્ખં અત્થિ, યં આસવેહિ વિના ઉપ્પજ્જેય્ય. પુરિમાનિ ચેત્થાતિ એતેસુ ચતૂસુ અત્થવિકપ્પેસુ પુરિમાનિ તીણિ. યત્થાતિ યેસુ સુત્તાભિધમ્મપ્પદેસેસુ. તત્થ યુજ્જન્તિ કિલેસેસુયેવ યથાવુત્તસ્સ અત્થત્તયસ્સ સમ્ભવતો. પચ્છિમં કમ્મેપીતિ પચ્છિમં ‘‘આયતં વા સંસારદુક્ખં સવન્તિ પસવન્તી’’તિ વુત્તનિબ્બચનં કમ્મેપિ યુજ્જતિ દુક્ખપ્પસવનસ્સ કિલેસકમ્મસાધારણત્તા.

દિટ્ઠધમ્મા વુચ્ચન્તિ પચ્ચક્ખભૂતા ખન્ધા, દિટ્ઠધમ્મે ભવા દિટ્ઠધમ્મિકા. વિવાદમૂલભૂતાતિ વિવાદસ્સ મૂલકારણભૂતા કોધૂપનાહમક્ખપલાસઇસ્સામચ્છરિયમાયાસાઠેય્યથમ્ભસારમ્ભમાનાતિમાના. યેન દેવૂપપત્યસ્સાતિ યેન કમ્મકિલેસપ્પકારેન આસવેન દેવેસુ ઉપપત્તિ નિબ્બત્તિ અસ્સ મય્હન્તિ સમ્બન્ધો. ગન્ધબ્બો વા વિહઙ્ગમો આકાસચારી અસ્સન્તિ વિભત્તિં વિપરિણામેત્વા યોજેતબ્બં. એત્થ ચ યક્ખગન્ધબ્બવિનિમુત્તા સબ્બા દેવતા દેવગ્ગહણેન ગહિતા. નળો વુચ્ચતિ મૂલં, તસ્મા વિનળીકતાતિ વિગતનળા વિગતમૂલા કતાતિ અત્થો. અવસેસા ચ અકુસલા ધમ્માતિ અકુસલકમ્મતો અવસેસા અકુસલા ધમ્મા આસવાતિ આગતાતિ સમ્બન્ધો.

પટિઘાતાયાતિ પટિસેધનાય. પરૂપવાદ…પે… ઉપદ્દવાતિ ઇદં યદિ ભગવા સિક્ખાપદં ન પઞ્ઞાપેય્ય, તતો અસદ્ધમ્મપ્પટિસેવનઅદિન્નાદાનપાણાતિપાતાદિહેતુ યે ઉપ્પજ્જેય્યું પરૂપવાદાદયો દિટ્ઠધમ્મિકા નાનપ્પકારા અનત્થા, યે ચ તન્નિમિત્તમેવ નિરયાદીસુ નિબ્બત્તસ્સ પઞ્ચવિધબન્ધનકમ્મકારણાદિવસેન મહાદુક્ખાનુભવાદિપ્પકારા અનત્થા, તે સન્ધાય વુત્તં.

તે પનેતેતિ એતે કામરાગાદિકિલેસતેભૂમકકમ્મપરૂપવાદાદિઉપ્પદ્દવપ્પકારા આસવા. યત્થાતિ યસ્મિં વિનયાદિપાળિપ્પદેસે. યથાતિ યેન દુવિધાદિપ્પકારેન અવસેસેસુ ચ સુત્તન્તેસુ તિધા આગતાતિ સમ્બન્ધો. નિરયં ગમેન્તીતિ નિરયગામિનિયા. છક્કનિપાતેતિ છક્કનિપાતે આહુનેય્યસુત્તે (અ. નિ. ૬.૫૮). તત્થ હિ આસવા છધા આગતા.

સરસભેદોતિ ખણિકનિરોધો. ખીણાકારોતિ અચ્ચન્તાય ખીણતા. આસવા ખીયન્તિ પહીયન્તિ એતેનાતિ આસવક્ખયો, મગ્ગો. આસવાનં ખયન્તે ઉપ્પજ્જનતો આસવક્ખયો, ફલં. આસવક્ખયેન પત્તબ્બતો આસવા ખીયન્તિ એત્થાતિ આસવક્ખયો, નિબ્બાનં. વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૫૫૭-૫૬૦) વિત્થારિતો, તસ્મા તત્થ, તં સંવણ્ણનાય ચ વુત્તનયેન વેદિતબ્બો.

તથાતિ ઇમિના વિસુદ્ધિમગ્ગે વિત્થારિતતં ઉપસંહરતિ. કુસલપ્પવત્તિં આવરન્તિ નિવારેન્તીતિ આવરણીયા. પુરિમપ્પવત્તિવસેનાતિ નિદ્દોક્કમનતો પુબ્બે કમ્મટ્ઠાનસ્સ પવત્તિવસેન. ઠપેત્વાતિ હત્થગતં કિઞ્ચિ ઠપેન્તો વિય કમ્મટ્ઠાનં સતિસમ્પજઞ્ઞવસેન ઠપેત્વા કમ્મટ્ઠાનમેવ મનસિકરોન્તો નિદ્દં ઓક્કમતિ, ઝાનસમાપન્નો વિય યથાપરિચ્છિન્નેનેવ કાલેન પબુજ્ઝમાનો કમ્મટ્ઠાનં ઠપિતટ્ઠાને ગણ્હન્તોયેવ પબુજ્ઝતિ નામ. તેન વુત્તં ‘‘તસ્મા…પે… નામ હોતી’’તિ. મૂલકમ્મટ્ઠાનેતિ આદિતો પટ્ઠાય પરિહરિયમાનકમ્મટ્ઠાને. પરિગ્ગહકમ્મટ્ઠાનવસેનાતિ સયનં ઉપગચ્છન્તેન પરિગ્ગહમાનકમ્મટ્ઠાનમનસિકારવસેન. સો પન ધાતુમનસિકારવસેન ઇચ્છિતબ્બોતિ દસ્સેતું ‘‘અયં હી’’તિઆદિ વુત્તં.

અપણ્ણકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. અત્તબ્યાબાધસુત્તવણ્ણના

૧૭. સત્તમે બ્યાબાધનં દુક્ખાપનન્તિ આહ ‘‘અત્તબ્યાબાધાયાતિ અત્તદુક્ખાયા’’તિ. મગ્ગફલચિત્તુપ્પાદાપિ કાયસુચરિતાદિસઙ્ગહો એવાતિ આહ ‘‘અવારિતાનેવા’’તિ.

અત્તબ્યાબાધસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. દેવલોકસુત્તવણ્ણના

૧૮. અટ્ઠમે ઇતીતિ પદસન્ધિબ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતાતિ પુરિમપદાનં પચ્છિમપદેહિ અત્થતો સહિતતાય બ્યઞ્જનાનં વાક્યાનં સિલિટ્ઠતાય દીપને નિપાતો.

દેવલોકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. પઠમપાપણિકસુત્તવણ્ણના

૧૯. નવમે ઉગ્ઘાટેત્વાતિ આસનદ્વારઞ્ચેવ ભણ્ડપસિબ્બકે ચ વિવરિત્વા. નાધિટ્ઠાતીતિ તંતંકયવિક્કયે અત્તના વોયોગં નાપજ્જતિ. દિવાકાલેતિ મજ્ઝન્હિકસમયે. અસ્સામિકો હોતિ તીસુપિ કાલેસુ લદ્ધબ્બલાભસ્સ અલભનતો. અપતિવાતાબાધં રત્તિટ્ઠાનં. છાયુદકસમ્પન્નં દિવાટ્ઠાનં. વિપસ્સનાપિ વટ્ટતિ વિપસ્સનાકમ્મિકોયેવ. તેનપિ હિ નવધા ઇન્દ્રિયાનં તિક્ખત્તં આપાદેન્તેન સમાધિનિમિત્તં ગહેતબ્બં, વિપસ્સનાનિમિત્તં સમાહિતાકારસલ્લક્ખણાય.

પઠમપાપણિકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. દુતિયપાપણિકસુત્તવણ્ણના

૨૦. દસમે વિસિટ્ઠધુરોતિ વિસિટ્ઠધુરસમ્પગ્ગાહો વીરિયસમ્પન્નો. ઞાણવીરિયાયત્તા હિ અત્થસિદ્ધિયો. તેનાહ ‘‘ઉત્તમધુરો’’તિઆદિ. વિક્કાયિકભણ્ડન્તિ વિક્કયેતબ્બભણ્ડં. નિક્ખિત્તધનેનાતિ નિદહિત્વા ઠપિતધનવસેન. વળઞ્જનકવસેનાતિ દિવસે દિવસે દાનૂપભોગવસેન વળઞ્જિતબ્બધનવસેન. ઉપભોગપરિભોગભણ્ડેનાતિ ઉપભોગપરિભોગૂપકરણેન. નિપતન્તીતિ નિપાતેન્તિ, અત્તનો ધનગ્ગહેન નિપાતવુત્તિકે કરોન્તિ. તેનાહ ‘‘નિમન્તેન્તી’’તિ.

ઞાણથામેનાતિ ઞાણસ્સ થિરભાવેન. ઞાણપરક્કમેનાતિ ઞાણસહિતેન વીરિયેન. દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકપરમત્થભેદઞ્હિ યેન સુતેન ઇજ્ઝતિ, તં સુતં નામ. ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસેન દસ્સેન્તો ‘‘એકનિકાય…પે… બહુસ્સુતા’’તિ આહ. આગતોતિ સુપ્પવત્તિભાવેન સ્વાગતો. તેનાહ ‘‘પગુણો પવત્તિતો’’તિ. અભિધમ્મે આગતા કુસલાદિક્ખન્ધાદિભેદભિન્ના ધમ્મા સુત્તન્તપિટકેપિ ઓતરન્તીતિ ‘‘ધમ્મધરાતિ સુત્તન્તપિટકધરા’’ઇચ્ચેવ વુત્તં. ન હિ આભિધમ્મિકભાવેન વિના નિપ્પરિયાયતો સુત્તન્તપિટકઞ્ઞુતા સમ્ભવતિ. દ્વેમાતિકાધરાતિ ભિક્ખુભિક્ખુનિમાતિકાવસેન દ્વેમાતિકાધરાતિ વદન્તિ, ‘‘વિનયાભિધમ્મમાતિકાધરા’’તિ યુત્તં. પરિપુચ્છતીતિ સબ્બભાગેન પુચ્છિતબ્બં પુચ્છતિ. તેનાહ ‘‘અત્થાનત્થં કારણાકારણં પુચ્છતી’’તિ. પરિગ્ગણ્હાતીતિ વિચારેતિ.

ન એવં અત્થો દટ્ઠબ્બોતિ એવં દેસનાનુક્કમેન અત્થો ન ગહેતબ્બો. અઞ્ઞો હિ દેસનાક્કમો વેનેય્યજ્ઝાસયવસેન પવત્તનતો, અઞ્ઞો પટિપત્તિક્કમો. હેટ્ઠિમેન વા પરિચ્છેદોતિ સીલસમાધિપઞ્ઞાસઙ્ખાતેસુ તીસુ ભાગેસુ કત્થચિ હેટ્ઠિમનયેન દેસનાય પરિચ્છેદં વેદિતબ્બં સીલેન, કત્થચિ ઉપરિમેન ભાગેન પઞ્ઞાય, કત્થચિ દ્વીહિપિ ભાગેહિ સીલપઞ્ઞાવસેન. ઇધ પન સુત્તે ઉપરિમેન ભાગેન પરિચ્છેદો વેદિતબ્બોતિ વત્વા તં દસ્સેન્તો ‘‘તસ્મા’’તિઆદિમાહ. યસ્મા વા ભગવા વેનેય્યજ્ઝાસયવસેન પઠમં કલ્યાણમિત્તં દસ્સેન્તો અરહત્તં પવેદેત્વા ‘‘તયિદં અરહત્તં ઇમાય આરદ્ધવીરિયતાય હોતી’’તિ દસ્સેન્તો વીરિયારમ્ભં પવેદેત્વા ‘‘સ્વાયં વીરિયારમ્ભો ઇમિના કલ્યાણમિત્તસન્નિસ્સયેન ભવતી’’તિ દસ્સેન્તો નિસ્સયસમ્પત્તિં પવેદેતિ હેટ્ઠા દસ્સિતનિદસ્સનાનુરૂપન્તિ દટ્ઠબ્બં.

દુતિયપાપણિકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

રથકારવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.