૪. ચક્કવત્તિસુત્તવણ્ણના

૧૪. ચતુત્થે ચતૂહિ સઙ્ગહવત્થૂહીતિ દાનપિયવચનઅત્થચરિયાસમાનત્તતાસઙ્ખાતેહિ ચતૂહિ સઙ્ગહકારણેહિ. ચક્કં વત્તેતીતિ આણાચક્કં પવત્તેતિ. ચક્કન્તિ વા ઇધ રતનચક્કં વેદિતબ્બં. અયઞ્હિ ચક્કસદ્દો સમ્પત્તિયં, લક્ખણે, રથઙ્ગે, ઇરિયાપથે, દાને, રતનધમ્મખુરચક્કાદીસુ ચ દિસ્સતિ. ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, ચક્કાનિ, યેહિ સમન્નાગતાનં દેવમનુસ્સાન’’ન્તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૩૧) હિ સમ્પત્તિયં દિસ્સતિ. ‘‘પાદતલેસુ ચક્કાનિ જાતાની’’તિ (દી. નિ. ૨.૩૫; ૩.૨૦૪) એત્થ લક્ખણે. ‘‘ચક્કંવ વહતો પદ’’ન્તિ (ધ. પ. ૧) એત્થ રથઙ્ગે. ‘‘ચતુચક્કં નવદ્વાર’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૨૯) એત્થ ઇરિયાપથે. ‘‘દદં ભુઞ્જ મા ચ પમાદો, ચક્કં વત્તય સબ્બપાણિન’’ન્તિ (જા. ૧.૭.૧૪૯) એત્થ દાને. ‘‘દિબ્બં ચક્કરતનં પાતુરહોસી’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૪૩) એત્થ રતનચક્કે. ‘‘મયા પવત્તિતં ચક્ક’’ન્તિ (સુ. નિ. ૫૬૨) એત્થ ધમ્મચક્કે. ‘‘ઇચ્છાહતસ્સ પોસસ્સ, ચક્કં ભમતિ મત્થકે’’તિ (જા. ૧.૫.૧૦૩) એત્થ ખુરચક્કે. ‘‘ખુરપરિયન્તેન ચક્કેના’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૬૬) એત્થ પહરણચક્કે. ‘‘અસનિવિચક્ક’’ન્તિ (દી. નિ. ૩.૬૧) એત્થ અસનિમણ્ડલે. ઇધ પનાયં રતનચક્કે દટ્ઠબ્બો.

કિત્તાવતા પનાયં ચક્કવત્તી નામ હોતિ? એકઙ્ગુલદ્વઙ્ગુલમત્તમ્પિ ચક્કરતનં આકાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા પવત્તતિ. સબ્બચક્કવત્તીનઞ્હિ નિસિન્નાસનતો ઉટ્ઠહિત્વા ચક્કરતનસમીપં ગન્ત્વા હત્થિસોણ્ડસદિસપનાળિં સુવણ્ણભિઙ્ગારં ઉક્ખિપિત્વા ઉદકેન અબ્ભુક્કિરિત્વા ‘‘અભિવિજિનાતુ ભવં ચક્કરતન’’ન્તિ વચનસમનન્તરમેવ વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા ચક્કરતનં પવત્તતીતિ. યસ્સ પવત્તિસમકાલમેવ, સો રાજા ચક્કવત્તી નામ હોતિ.

ધમ્મોતિ દસકુસલકમ્મપથધમ્મો, દસવિધં વા ચક્કવત્તિવત્તં. દસવિધે વા કુસલધમ્મે અગરહિતે વા રાજધમ્મે નિયુત્તોતિ ધમ્મિકો. તેન ચ ધમ્મેન સકલલોકં રઞ્જેતીતિ ધમ્મરાજા. ધમ્મેન વા લદ્ધરજ્જત્તા ધમ્મરાજા. ચક્કવત્તીહિ ધમ્મેન ઞાયેન રજ્જં અધિગચ્છતિ, ન અધમ્મેન. દસવિધેન ચક્કવત્તિવત્તેનાતિ દસપ્પભેદેન ચક્કવત્તીનં વત્તેન.

કિં પન તં દસવિધં ચક્કવત્તિવત્તન્તિ? વુચ્ચતે –

‘‘કતમં પન તં, દેવ, અરિયં ચક્કવત્તિવત્તન્તિ? તેન હિ ત્વં, તાત, ધમ્મંયેવ નિસ્સાય ધમ્મં સક્કરોન્તો ધમ્મં ગરું કરોન્તો ધમ્મં માનેન્તો ધમ્મં પૂજેન્તો ધમ્મં અપચાયમાનો ધમ્મદ્ધજો ધમ્મકેતુ ધમ્માધિપતેય્યો ધમ્મિકં રક્ખાવરણગુત્તિં સંવિદહસ્સુ અન્તોજનસ્મિં બલકાયસ્મિં ખત્તિયેસુ અનુયન્તેસુ બ્રાહ્મણગહપતિકેસુ નેગમજાનપદેસુ સમણબ્રાહ્મણેસુ મિગપક્ખીસુ. મા ચ તે, તાત, વિજિતે અધમ્મકારો પવત્તિત્થ. યે ચ તે, તાત, વિજિતે અધના અસ્સુ, તેસઞ્ચ ધનમનુપ્પદેય્યાસિ. યે ચ તે, તાત, વિજિતે સમણબ્રાહ્મણા મદપ્પમાદા પટિવિરતા ખન્તિસોરચ્ચે નિવિટ્ઠા એકમત્તાનં દમેન્તિ, એકમત્તાનં સમેન્તિ, એકમત્તાનં પરિનિબ્બાપેન્તિ. તે કાલેન કાલં ઉપસઙ્કમિત્વા પરિપુચ્છેય્યાસિ પરિગ્ગણ્હેય્યાસિ – ‘કિં, ભન્તે, કુસલં કિં અકુસલં, કિં સાવજ્જં કિં અનવજ્જં, કિં સેવિતબ્બં કિં ન સેવિતબ્બં, કિં મે કરિયમાનં દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાય અસ્સ, કિં વા પન મે કરિયમાનં દીઘરત્તં હિતાય સુખાય અસ્સા’તિ. તેસં સુત્વા યં અકુસલં, તં અભિનિવજ્જેય્યાસિ, યં કુસલં, તં સમાદાય વત્તેય્યાસિ. ઇદં ખો, તાત, તં અરિયં ચક્કવત્તિવત્ત’’ન્તિ –

એવં ચક્કવત્તિસુત્તે (દી. નિ. ૩.૮૪) આગતનયેન અન્તોજનસ્મિં બલકાયે એકં, ખત્તિયેસુ એકં, અનુયન્તેસુ એકં, બ્રાહ્મણગહપતિકેસુ એકં, નેગમજાનપદેસુ એકં, સમણબ્રાહ્મણેસુ એકં, મિગપક્ખીસુ એકં, અધમ્મકારપ્પટિક્ખેપો એકં, અધનાનં ધનાનુપ્પદાનં એકં, સમણબ્રાહ્મણે ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્હપુચ્છનં એકન્તિ એવમેવં તં ચક્કવત્તિવત્તં દસવિધં હોતિ. ગહપતિકે પન પક્ખિજાતે ચ વિસું કત્વા ગણ્હન્તસ્સ દ્વાદસવિધં હોતિ.

અઞ્ઞથા વત્તિતું અદેન્તો સો ધમ્મો અધિટ્ઠાનં એતસ્સાતિ તદધિટ્ઠાનં. તેન તદધિટ્ઠાનેન ચેતસા. સક્કરોન્તોતિ આદરકિરિયાવસેન કરોન્તો. તેનાહ ‘‘યથા’’તિઆદિ. ગરું કરોન્તોતિ પાસાણચ્છત્તં વિય ગરુકરણવસેન ગરું કરોન્તો. તેનેવાહ ‘‘તસ્મિં ગારવુપ્પત્તિયા’’તિ. ધમ્માધિપતિભૂતાગતભાવેનાતિ ઇમિના યથાવુત્તધમ્મસ્સ જેટ્ઠકભાવેન પુરિમતરં અત્તભાવેસુ સક્કચ્ચં સમુપચિતભાવં દસ્સેતિ. ધમ્મવસેનેવ ચ સબ્બકિરિયાનં કરણેનાતિ એતેન ઠાનનિસજ્જાદીસુ યથાવુત્તધમ્મનિન્નપોણપબ્ભારભાવં દસ્સેતિ. અસ્સાતિ રક્ખાવરણગુત્તિયા. પરં રક્ખન્તોતિ અઞ્ઞં દિટ્ઠધમ્મિકાદિઅનત્થતો રક્ખન્તો. તેનેવ પરરક્ખસાધનેન ખન્તિઆદિગુણેન અત્તાનં તતો એવ રક્ખતિ. મેત્તચિત્તતાતિ મેત્તચિત્તતાય. નિવાસનપારુપનગેહાદીનિ સીતુણ્હાદિપ્પટિબાહનેન આવરણં.

અન્તોજનસ્મિન્તિ અબ્ભન્તરભૂતે પુત્તદારાદિજને. સીલસંવરે પતિટ્ઠાપેન્તોતિ ઇમિના રક્ખં દસ્સેતિ. વત્થગન્ધમાલાદીનિ ચસ્સ દદમાનોતિ ઇમિના આવરણં, ઇતરેન ગુત્તિં. સમ્પદાનેનપીતિ પિ-સદ્દેન સીલસંવરેસુ પતિટ્ઠાપનાદીનં સમ્પિણ્ડેતિ. એસ નયો પરેસુપિ પિ-સદ્દગ્ગહણે. નિગમો નિવાસો એતેસન્તિ નેગમા. એવં જાનપદાતિ આહ ‘‘તથા નિગમવાસિનો’’તિઆદિના.

રક્ખાવરણગુત્તિયા કાયકમ્માદીસુ સંવિદહનં ઠપનં નામ તદુપદેસોયેવાતિ વુત્તં ‘‘કથેત્વા’’તિ. એતેસૂતિ પાળિયં વુત્તેસુ સમણાદીસુ. પટિવત્તેતું ન સક્કા ખીણાનં કિલેસાનં પુન અનુપ્પજ્જનતો. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

ચક્કવત્તિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.