૧. બાલવગ્ગો

૧. ભયસુત્તવણ્ણના

૧. તિકનિપાતસ્સ પઠમે ભયન્તિ ભીતિ ચેતસો બ્યધોતિ આહ ‘‘ચિત્તુત્રાસો’’તિ. ઉપદ્દવોતિ અન્તરાયો. તસ્સ પન વિક્ખેપકારણત્તા વુત્તં ‘‘અનેકગ્ગતાકારો’’તિ. ઉપસગ્ગોતિ ઉપસજ્જનં, દેવતોપપીળાદિના અપ્પટિકારવિઘાતાપત્તિ. સા પન યસ્મા પટિકારાભાવેન વિહઞ્ઞમાનસ્સ કિઞ્ચિ કાતું અસમત્થસ્સ ઓસીદનકારણં, તસ્મા વુત્તં ‘‘તત્થ તત્થ લગ્ગનાકારો’’તિ. યથાવુત્તે દિવસે અનાગચ્છન્તેસૂતિ વઞ્ચેત્વા આગન્તું નિયમિતદિવસે અનાગચ્છન્તેસુ. દ્વારે અગ્ગિં દત્વાતિ બહિ અનિક્ખમનત્થાય દ્વારે અગ્ગિં દત્વા.

નળેહિ છન્નપટિચ્છન્નાતિ નળેહિ તિણચ્છદનસઙ્ખેપેન ઉપરિ છાદેત્વા તેહિયેવ દારુકુટિકનિયામેન પરિતોપિ છાદિતા. એસેવ નયોતિ ઇમિના તિણેહિ છન્નતં સેસસમ્ભારાનં રુક્ખમયતઞ્ચ અતિદિસતિ.

વિધવપુત્તેતિ અન્તભાવોપલક્ખણં. તે હિ નિપ્પિતિકા અવિનીતા અસંયતા યં કિઞ્ચિ કારિનો. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

ભયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. લક્ખણસુત્તવણ્ણના

૨. દુતિયે લક્ખીયતિ બાલો અયન્તિ ઞાયતિ એતેનાતિ લક્ખણં, કમ્મં લક્ખણમેતસ્સાતિ કમ્મલક્ખણોતિ આહ ‘‘કાયદ્વારાદિપવત્તં કમ્મ’’ન્તિઆદિ. અપદીયન્તિ દોસા એતેન રક્ખીયન્તિ, લૂયન્તિ છિજ્જન્તિ વાતિ અપદાનં, સત્તાનં સમ્મા, મિચ્છા વા પવત્તપ્પયોગો. તેન સોભતીતિ અપદાનસોભની. તેનાહ ‘‘પઞ્ઞા નામા’’તિઆદિ. અત્તનો ચરિતેનેવાતિ અત્તનો ચરિયાય એવ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

લક્ખણસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩-૪. ચિન્તીસુત્તાદિવણ્ણના

૩-૪. તતિયે એતેહીતિ દુચ્ચિન્તિતચિન્તિતાદીહિ. એતેન લક્ખણસદ્દસ્સ સરણત્થતમાહ. તાનેવાતિ લક્ખણાનિ એવ. અસ્સાતિ બાલસ્સ. બાલો અયન્તિ નિમીયતિ સઞ્જાનીયતિ એતેહીતિ બાલનિમિત્તાનિ. અપદાનં વુચ્ચતિ, વિખ્યાતં કમ્મં, દુચ્ચિન્તિતચિન્તિતાદીનિ ચ બાલે વિખ્યાતાનિ અસાધારણભાવેન. તસ્મા ‘‘બાલસ્સ અપદાનાની’’તિ. અભિજ્ઝાદીહિ દુટ્ઠં દૂસિતં ચિન્તિતં દુચ્ચિન્તિતં, તં ચિન્તેતીતિ દુચ્ચિન્તિતચિન્તી. લોભાદીહિ દુટ્ઠં ભાસિતં મુસાવાદાદિં ભાસતીતિ દુબ્ભાસિતભાસી. તેસંયેવ વસેન કત્તબ્બતો દુક્કટકમ્મં પાણાતિપાતાદિં કરોતીતિ દુક્કટકમ્મકારી. તેનાહ ‘‘ચિન્તયન્તો’’તિઆદિ. વુત્તાનુસારેનાતિ ‘‘બાલો અય’’ન્તિઆદિના વુત્તસ્સ અત્થવચનસ્સ ‘‘પણ્ડિતો અયન્તિ એતેહિ લક્ખીયતી’’તિઆદિના અનુસ્સરણેન. મનોસુચરિતાદીનં વસેનાતિ ‘‘ચિન્તયન્તો અનભિજ્ઝાબ્યાપાદસમ્માદસ્સનવસેન સુચિન્તિતમેવ ચિન્તેતી’’તિઆદિના મનોસુચરિતાદીનં તિણ્ણં સુચરિતાનં વસેન યોજેતબ્બાનિ. ચતુત્થં વુત્તનયત્તા ઉત્તાનત્થમેવ.

ચિન્તીસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫-૧૦. અયોનિસોસુત્તાદિવણ્ણના

૫-૧૦. પઞ્ચમે કતિ નુ ખો અનુસ્સતિટ્ઠાનાનીતિઆદિ છક્કે આવિ ભવિસ્સતીતિ. એવં ચિન્તિતન્તિ અયોનિસો ચિન્તિતં. અપઞ્હમેવ પઞ્હન્તિ કથેસીતિ અપઞ્હમેવ પઞ્હો અયન્તિ મઞ્ઞમાનો વિસ્સજ્જેસિ. દસવિધં બ્યઞ્જનબુદ્ધિં અપરિહાપેત્વાતિ –

‘‘સિથિલં ધનિતઞ્ચ દીઘરસ્સં, ગરુકં લહુકઞ્ચ નિગ્ગહીતં;

સમ્બન્ધં વવત્થિતં વિમુત્તં, દસધા બ્યઞ્જનબુદ્ધિયા પભેદો’’તિ. (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૯૦; મ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨૯૧; પરિ. અટ્ઠ. ૪૮૫; વિ. સઙ્ગ. અટ્ઠ. ૨૫૨) –

એવં વુત્તં દસવિધં બ્યઞ્જનબુદ્ધિં અપરિહાપેત્વા.

તત્થ ઠાનકરણાનિ સિથિલાનિ કત્વા ઉચ્ચારેતબ્બં અક્ખરં સિથિલં, તાનિયેવ ધનિતાનિ અસિથિલાનિ કત્વા ઉચ્ચારેતબ્બં અક્ખરં ધનિતં. દ્વિમત્તકાલં દીઘં, એકમત્તકાલં રસ્સં. ગરુકન્તિ દીઘમેવ, યં વા ‘‘આયસ્મતો બુદ્ધરક્ખિતત્થેરસ્સા’’તિ સંયોગપરં કત્વા વુચ્ચતિ, લહુકન્તિ રસ્સમેવ, યં વા ‘‘આયસ્મતો બુદ્ધરક્ખિતથેરસ્સા’’તિ એવં વિસંયોગપરં કત્વા વુચ્ચતિ. નિગ્ગહીતન્તિ યં કરણાનિ નિગ્ગહેત્વા અવિસ્સજ્જેત્વા અવિવટેન મુખેન સાનુનાસિકં કત્વા વત્તબ્બં. સમ્બન્ધન્તિ યં પરપદેન સમ્બન્ધિત્વા ‘‘તુણ્હસ્સા’’તિ વુચ્ચતિ. વવત્થિતન્તિ યં પરપદેન અસમ્બન્ધં કત્વા વિચ્છિન્દિત્વા ‘‘તુણ્હી અસ્સા’’તિ વુચ્ચતિ. વિમુત્તન્તિ યં કરણાનિ અનિગ્ગહેત્વા વિસ્સજ્જેત્વા વિવટેન મુખેન સાનુનાસિકં અકત્વા વુચ્ચતિ. દસધા બ્યઞ્જનબુદ્ધિયા પભેદોતિ એવં સિથિલાદિવસેન બ્યઞ્જનબુદ્ધિયા અક્ખરુપ્પાદકચિત્તસ્સ દસપ્પકારેન પભેદો. સબ્બાનિ હિ અક્ખરાનિ ચિત્તસમુટ્ઠાનાનિ યથાધિપ્પેતત્થબ્યઞ્જનતો બ્યઞ્જનાનિ ચ.

‘‘અટ્ઠાનં ખો એતં, આવુસો સારિપુત્તા’’તિઆદિ પઞ્ચકે આવિ ભવિસ્સતિ. ‘‘કતિ નુ ખો, આનન્દ, અનુસ્સતિટ્ઠાનાની’’તિઆદિ પન છક્કે આવિ ભવિસ્સતિ. છટ્ઠાદીસુ નત્થિ વત્તબ્બં.

અયોનિસોસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

બાલવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.