(૧૨) ૨. આપાયિકવગ્ગો

૧. આપાયિકસુત્તવણ્ણના

૧૧૪. દુતિયસ્સ પઠમે અપાયેસુ નિબ્બત્તનસીલતાય અપાયૂપગા આપાયિકાતિ આહ ‘‘અપાયં ગચ્છિસ્સન્તીતિ આપાયિકા’’તિ. અઞ્ઞે બ્રહ્મચારિનો સુનિવત્થે સુપારુતે સુમ્ભકપત્તધરે ગામનિગમરાજધાનીસુ પિણ્ડાય ચરિત્વા જીવિકં કપ્પેન્તે દિસ્વા સયમ્પિ તાદિસેન આકારેન તથાપટિપજ્જનતો ‘‘અહં બ્રહ્મચારી’’તિ પટિઞ્ઞં દેન્તો વિય હોતીતિ આહ ‘‘બ્રહ્મચારિપટિઞ્ઞોતિ બ્રહ્મચારિપટિરૂપકો’’તિ. ‘‘અહમ્પિ ભિક્ખૂ’’તિ વત્વા ઉપોસથઙ્ગાદીનિ પવિસન્તો પન બ્રહ્મચારિપટિઞ્ઞો હોતિયેવ, તથા સઙ્ઘિકં લાભં ગણ્હન્તો. તેનાહ ‘‘તેસં વા…પે… એવંપટિઞ્ઞો’’તિ. અક્કોસતીતિ ‘‘અસ્સમણોસિ, સમણપટિઞ્ઞોસી’’તિઆદિના અક્કોસતિ. પરિભાસતીતિ ‘‘સો ત્વં ‘હોતુ, મુણ્ડકસમણો અહ’ન્તિ મઞ્ઞસિ, ઇદાનિ તે અસ્સમણભાવં આરોપેસ્સામી’’તિઆદિના વદન્તો પરિભાસતિ.

કિલેસકામોપિ અસ્સાદિયમાનો વત્થુકામન્તોગધોયેવ, કિલેસકામવસેન ચ તેસં અસ્સાદનં સિયાતિ આહ ‘‘કિલેસકામેન વત્થુકામે સેવન્તસ્સા’’તિ. કિલેસકામેનાતિ કરણત્થે કરણવચનં. નત્થિ દોસોતિ અસ્સાદેત્વા વિસયપરિભોગે નત્થિ આદીનવો, તપ્પચ્ચયા ન કોચિ અન્તરાયોતિ અધિપ્પાયો. પાતબ્બતં આપજ્જતીતિ પરિભુઞ્જનકતં ઉપગચ્છતિ. પરિભોગત્થો હિ અયં પા-સદ્દો, કત્તુસાધનો ચ તબ્બ-સદ્દો, યથારુચિ પરિભુઞ્જતીતિ અત્થો. પિવિતબ્બતં પરિભુઞ્જિતબ્બતન્તિ એત્થાપિ કત્તુવસેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો.

આપાયિકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. દુલ્લભસુત્તવણ્ણના

૧૧૫. દુતિયે પરેન કતસ્સ ઉપકારસ્સ અનુરૂપપ્પવત્તિ અત્તનિ કતં ઉપકારં ઉપકારતો જાનન્તો વેદિયન્તો કતઞ્ઞૂ કતવેદીતિ આહ ‘‘ઇમિના મય્હં કત’’ન્તિઆદિ.

દુલ્લભસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. અપ્પમેય્યસુત્તવણ્ણના

૧૧૬. તતિયે સુખેન મેતબ્બોતિ યથા પરિત્તસ્સ ઉદકસ્સ સુખેન પમાણં ગય્હતિ, એવમેવ ‘‘ઉદ્ધતો’’તિઆદિના યથાવુત્તેહિ અગુણઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ સુખેન પમાણં ગય્હતીતિ, સુખેન મેતબ્બો. દુક્ખેન મેતબ્બોતિ યથા મહાસમુદ્દસ્સ દુક્ખેન પમાણં ગય્હતિ, એવમેવ ‘‘અનુદ્ધતો’’તિઆદિના દસ્સિતેહિ ગુણઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ દુક્ખેન પમાણં ગય્હતિ, ‘‘અનાગામી નુ ખો ખીણાસવો નુ ખો’’તિ વત્તબ્બતં ગચ્છતિ, તેનેસ દુક્ખેન મેતબ્બો. પમેતું ન સક્કોતીતિ યથા આકાસસ્સ ન સક્કા પમાણં ગહેતું, એવં ખીણાસવસ્સ, તેનેસ પમેતું ન સક્કાતિ અપ્પમેય્યો.

સારાભાવેન તુચ્છત્તા નળો વિય નળો, માનોતિ આહ ‘‘ઉન્નળોતિ ઉગ્ગતનળો’’તિ, ઉટ્ઠિતતુચ્છમાનોતિ વુત્તં હોતિ. તેનાહ ‘‘તુચ્છમાનં ઉક્ખિપિત્વા ઠિતોતિ અત્થો’’તિ. મનો હિ સેય્યસ્સ સેય્યોતિ સદિસોતિ ચ પવત્તિયા વિસેસતો તુચ્છો. ચાપલ્લેનાતિ ચપલભાવેન, તણ્હાલોલુપ્પેનાતિ અત્થો. મુખરોતિ મુખેન ફરુસો, ફરુસવાચોતિ અત્થો. વિકિણ્ણવાચોતિ વિસટવચનો સમ્ફપ્પલાપિતાય અપરિયન્તવચનો. તેનાહ ‘‘અસઞ્ઞતવચનો’’તિ, દિવસમ્પિ નિરત્થકવચનં પલાપીતિ વુત્તં હોતિ. ચિત્તેકગ્ગતારહિતોતિ ઉપચારપ્પનાસમાધિરહિતો ચણ્ડસોતે બદ્ધનાવા વિય અનવટ્ઠિતકિરિયો. ભન્તચિત્તોતિ અનવટ્ઠિતચિત્તો પણ્ણારુળ્હવાલમિગસદિસો. વિવટિન્દ્રિયોતિ સંવરાભાવેન ગિહિકાલે વિય અસંવુતચક્ખાદિઇન્દ્રિયો.

અપ્પમેય્યસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. આનેઞ્જસુત્તવણ્ણના

૧૧૭. ચતુત્થે સહ બ્યયતિ ગચ્છતીતિ સહબ્યો, સહપવત્તનકો. તસ્સ ભાવો સહબ્યતા, સહપવત્તીતિ આહ ‘‘સહભાવં ઉપપજ્જતી’’તિ. ‘‘યાવતકં તેસં દેવાનં આયુપ્પમાણં, તં સબ્બં ખેપેત્વા નિરયમ્પિ ગચ્છતી’’તિઆદિવચનતો અરૂપભવતો ચુતસ્સ અપાયૂપપત્તિ વુત્તા વિય દિસ્સતીતિ તન્નિવત્તનત્થં ભગવતો અધિપ્પાયં વિવરન્તો ‘‘સન્ધાયભાસિતમિદં વચન’’ન્તિ દીપેતિ ‘‘નિરયાદીહિ અવિપ્પમુત્તત્તા’’તિઆદિના. ન હિ તસ્સ ઉપચારજ્ઝાનતો બલવતરં અકુસલં અત્થીતિ. ઇમિના તતો ચવન્તાનં ઉપચારજ્ઝાનમેવ પટિસન્ધિજનકં કમ્મન્તિ દીપેતિ. અધિકં પયસતિ પયુજ્જતિ એતેનાતિ અધિપ્પયાસો, સવિસેસં ઇતિકત્તબ્બકિરિયા. તેનાહ ‘‘અધિકપ્પયોગો’’તિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

આનેઞ્જસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. વિપત્તિસમ્પદાસુત્તવણ્ણના

૧૧૮. પઞ્ચમે દિન્નન્તિ દેય્યધમ્મસીસેન દાનં વુત્તન્તિ આહ ‘‘દિન્નસ્સ ફલાભાવં સન્ધાય વદતી’’તિ. દિન્નં પન અન્નાદિવત્થું કથં પટિક્ખિપતિ. એસ નયો ‘‘યિટ્ઠં હુત’’ન્તિ એત્થાપિ. મહાયાગોતિ સબ્બસાધારણં મહાદાનં. પહેણકસક્કારોતિ પાહુનકાનં કાતબ્બસક્કારો. ફલન્તિ આનિસંસફલં નિસ્સન્દફલઞ્ચ. વિપાકોતિ સદિસફલં. પરલોકે ઠિતસ્સ અયં લોકો નત્થીતિ પરલોકે ઠિતસ્સ કમ્મુના લદ્ધબ્બો અયં લોકો ન હોતિ. ઇધલોકે ઠિતસ્સપિ પરલોકો નત્થીતિ ઇધલોકે ઠિતસ્સ કમ્મુના લદ્ધબ્બો પરલોકો ન હોતિ. તત્થ કારણમાહ ‘‘સબ્બે તત્થ તત્થેવ ઉચ્છિજ્જન્તી’’તિ. ઇમે સત્તા યત્થ યત્થ ભવયોનિગતિઆદીસુ ઠિતા, તત્થ તત્થેવ ઉચ્છિજ્જન્તિ, દ્વયવિનાસેન વિનસ્સન્તિ.

ફલાભાવવસેનાતિ માતાપિતૂસુ સમ્માપટિપત્તિમિચ્છાપટિપત્તીનં ફલસ્સ અભાવવસેન ‘‘નત્થિ માતા, નત્થિ પિતા’’તિ વદતિ, ન માતાપિતૂનં, નાપિ તેસુ સમ્માપટિપત્તિમિચ્છાપટિપત્તીનં અભાવવસેન તેસં લોકપચ્ચક્ખત્તા. પુબ્બુળકસ્સ વિય ઇમેસં સત્તાનં ઉપ્પાદો નામ કેવલો, ન ચ ખનપુબ્બકોતિ દસ્સનત્થં ‘‘નત્થિ સત્તા ઓપપાતિકા’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘ચવિત્વા ઉપ્પજ્જનકા સત્તા નામ નત્થીતિ વદતી’’તિ. સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેન્તીતિ યે ઇમઞ્ચ લોકં પરઞ્ચ લોકં અભિવિસિટ્ઠાય પઞ્ઞાય સયં પચ્ચક્ખં કત્વા પવેદેન્તિ, તે નત્થીતિ સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધાનં અભાવં દીપેતિ.

વિપત્તિસમ્પદાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬-૭. અપણ્ણકસુત્તાદિવણ્ણના

૧૧૯-૧૨૦. છટ્ઠે છહિ તલેહિ સમન્નાગતો પાસકોતિ ચતૂસુ પસ્સેસુ ચત્તારિ તલાનિ, દ્વીસુ કોટીસુ દ્વે તલાનીતિ એવં છહિ તલેહિ સમન્નાગતો પાસકકીળાપસુતાનં મણિસદિસો પાસકવિસેસો. સત્તમં ઉત્તાનમેવ.

અપણ્ણકસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. પઠમસોચેય્યસુત્તવણ્ણના

૧૨૧. અટ્ઠમે સુચિભાવોતિ કિલેસાસુચિવિગમેન સુદ્ધભાવો અસંકિલિટ્ઠભાવો, અત્થતો કાયસુચરિતાદીનિ.

પઠમસોચેય્યસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. દુતિયસોચેય્યસુત્તવણ્ણના

૧૨૨. નવમે સમુચ્છેદવસેન પહીનસબ્બકાયદુચ્ચરિતતાય કાયે, કાયેન વા સુચિ કાયસુચિ. તેનાહ ‘‘કાયદ્વારે’’તિઆદિ. સોચેય્યસમ્પન્નન્તિ પટિપ્પસ્સદ્ધકિલેસત્તા પરિસુદ્ધાય સોચેય્યસમ્પત્તિયા ઉપેતં. નિન્હાતા અગ્ગમગ્ગસલિલેન વિક્ખાલિતા પાપા એતેનાતિ નિન્હાતપાપકો, ખીણાસવો. તેનાહ ‘‘ખીણાસવોવ કથિતો’’તિ.

દુતિયસોચેય્યસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. મોનેય્યસુત્તવણ્ણના

૧૨૩. દસમે મુનિનો ભાવા મોનેય્યાનિ, યેહિ ધમ્મેહિ ઉભયહિતમુનનતો મુનિ નામ હોતિ, તે મુનિભાવકરા મોનેય્યા પટિપદા ધમ્મા એવ વુત્તા. મુનિનો વા એતાનિ મોનેય્યાનિ, યથાવુત્તધમ્મા એવ. તત્થ યસ્મા કાયેન અકત્તબ્બસ્સ અકરણં, કત્તબ્બસ્સ ચ કરણં, ‘‘અત્થિ ઇમસ્મિં કાયે કેસા’’તિઆદિના (દી. નિ. ૨.૩૭૭; મ. નિ. ૧.૧૧૦; સં. નિ. ૪.૧૨૭; ખુ. પા. ૩.દ્વત્તિંસાકાર) કાયસઙ્ખાતસ્સ આરમ્મણસ્સ જાનનં, કાયસ્સ ચ સમુદયતો અત્થઙ્ગમતો અસ્સાદતો આદીનવતો નિસ્સરણતો ચ યાથાવતો પરિજાનનતા, તથા પરિજાનનવસેન પન પવત્તો વિપસ્સનામગ્ગો, તેન ચ કાયે છન્દરાગસ્સ પજહનં, કાયસઙ્ખારં નિરોધેત્વા પત્તબ્બસમાપત્તિ વા, સબ્બે એતે કાયમુખેન પવત્તા મોનેય્યપ્પટિપદા ધમ્મા કાયમોનેય્યં નામ. તસ્મા તમત્થં દસ્સેતું ‘‘કતમં કાયમોનેય્યં? તિવિધકાયદુચ્ચરિતસ્સ પહાનં કાયમોનેય્યં, તિવિધકાયસુચરિતમ્પિ કાયમોનેય્ય’’ન્તિઆદિના (મહાનિ. ૧૪) પાળિ આગતા. ઇધાપિ તેનેવ પાળિનયેન અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘તિવિધકાયદુચ્ચરિતપ્પહાનં કાયમોનેય્યં નામા’’તિઆદિમાહ.

ઇદાનિ ‘‘કતમં વચીમોનેય્યં? ચતુબ્બિધવચીદુચ્ચરિતસ્સ પહાનં વચીમોનેય્યં, ચતુબ્બિધં વચીસુચરિતં, વાચારમ્મણે ઞાણં, વાચાપરિઞ્ઞા, પરિઞ્ઞાસહગતો મગ્ગો, વાચાય છન્દરાગસ્સ પહાનં, વચીસઙ્ખારનિરોધો દુતિયજ્ઝાનસમાપત્તિ વચીમોનેય્ય’’ન્તિ ઇમાય પાળિયા વુત્તમત્થં અતિદીપેન્તો ‘‘વચીમોનેય્યેપિ એસેવ નયો’’તિઆદિમાહ. તત્થ ચોપનવાચઞ્ચેવ સદ્દવાચઞ્ચ આરબ્ભ પવત્તા પઞ્ઞા વાચારમ્મણે ઞાણં. તસ્સા વાચાય સમુદયાદિતો પરિજાનનં વાચાપરિઞ્ઞા.

‘‘કતમં મનોમોનેય્યં? તિવિધમનોદુચ્ચરિતસ્સ પહાનં મનોમોનેય્યં, તિવિધં મનોસુચ્ચરિતં, મનારમ્મણે ઞાણં, મનપરિઞ્ઞા, પરિઞ્ઞાસહગતો મગ્ગો, મનસ્મિં છન્દરાગસ્સ પહાનં, ચિત્તસઙ્ખારનિરોધો સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધસમાપત્તિ મનોમોનેય્ય’’ન્તિ ઇમાય પાળિયા આગતનયેન અત્થં વિભાવેન્તો ‘‘મનોમોનેય્યેપિ ઇમિનાવ નયેન અત્થં ઞત્વા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ચ એકાસીતિવિધં લોકિયચિત્તં આરબ્ભ પવત્તઞાણં મનારમ્મણે ઞાણં. તસ્સ સમુદયાદિતો પરિજાનનં મનપરિઞ્ઞાતિ અયં વિસેસો.

મોનેય્યસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

આપાયિકવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.