૭-૧૦. દુતિયસિક્ખાસુત્તાદિવણ્ણના

૮૮-૯૧. સત્તમે કુલા કુલં ગમનકોતિ કુલતો કુલં ગચ્છન્તો. દ્વે વા તયો વા ભવેતિ દેવમનુસ્સવસેન દ્વે વા તયો વા ભવે. મિસ્સકભવવસેન હેતં વુત્તં. દેસનામત્તમેવ ચેતં ‘‘દ્વે વા તીણિ વા’’તિ. યાવ છટ્ઠભવા સંસરન્તોપિ કોલંકોલોવ હોતિ. તેનેવાહ ‘‘અયઞ્હિ દ્વે વા ભવે…પે… એવમેત્થ વિકપ્પો દટ્ઠબ્બો’’તિ. ઉળારકુલવચનો વા એત્થ કુલસદ્દો, કુલતો કુલં ગચ્છતીતિ કોલંકોલો. સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયતો પટ્ઠાય હિ નીચકુલે ઉપ્પત્તિ નામ નત્થિ, મહાભોગકુલેસુ એવ નિબ્બત્તતીતિ અત્થો. કેવલો હિ કુલસદ્દો મહાકુલમેવ વદતિ ‘‘કુલપુત્તો’’તિઆદીસુ વિય. એકબીજીતિ એત્થ ખન્ધબીજં નામ કથિતં, ખન્ધબીજન્તિ ચ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણં વુચ્ચતિ. યસ્સ હિ સોતાપન્નસ્સ એકં ખન્ધબીજં અત્થિ, એકં ભવગ્ગહણં, સો એકબીજી નામ. તેનાહ ‘‘એકસ્સેવ ભવસ્સ બીજં એતસ્સ અત્થીતિ એકબીજી’’તિ. ‘‘માનુસકં ભવ’’ન્તિ ઇદં પનેત્થ દેસનામત્તમેવ, ‘‘દેવભવં નિબ્બત્તેતી’’તિપિ પન વત્તું વટ્ટતિયેવ.

ઉદ્ધંવાહિભાવેન ઉદ્ધમસ્સ તણ્હાસોતં વટ્ટસોતં વાતિ ઉદ્ધંસોતો, ઉદ્ધં વા ગન્ત્વા પટિલભિતબ્બતો ઉદ્ધમસ્સ મગ્ગસોતન્તિ ઉદ્ધંસોતો. પટિસન્ધિવસેન અકનિટ્ઠભવં ગચ્છતીતિ અકનિટ્ઠગામી. યત્થ કત્થચીતિ અવિહાદીસુ યત્થ કત્થચિ. સપ્પયોગેનાતિ વિપસ્સનાઞાણાભિસઙ્ખારસઙ્ખાતેન પયોગેન સહ, મહતા વિપસ્સનાપયોગેનાતિ અત્થો. ઉપહચ્ચાતિ એતસ્સ ઉપગન્ત્વાતિ અત્થો. તેન વેમજ્ઝાતિક્કમો કાલકિરિયાપગમનઞ્ચ સઙ્ગહિતં હોતિ, તસ્મા આયુવેમજ્ઝં અતિક્કમિત્વા પરિનિબ્બાયન્તો ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયી નામ હોતીતિ આહ ‘‘યો પન કપ્પસહસ્સાયુકેસુ અવિહેસૂ’’તિઆદિ. સો તિવિધો હોતીતિ ઞાણસ્સ તિક્ખમજ્ઝમુદુભાવેન તિવિધો હોતિ. તેનાહ ‘‘કપ્પસહસ્સાયુકેસૂ’’તિઆદિ.

સદ્ધાધુરેન અભિનિવિસિત્વાતિ ‘‘સચે સદ્ધાય સક્કા નિબ્બત્તેતું, નિબ્બત્તેસ્સામિ લોકુત્તરમગ્ગ’’ન્તિ એવં સદ્ધાધુરવસેન અભિનિવિસિત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા. પઞ્ઞાધુરેન અભિનિવિટ્ઠોતિ ‘‘સચે પઞ્ઞાય સક્કા, નિબ્બત્તેસ્સામિ લોકુત્તરમગ્ગ’’ન્તિ એવં પઞ્ઞાધુરં કત્વા અભિનિવિટ્ઠો. યથાવુત્તમેવ અટ્ઠવિધત્તં કોલંકોલસત્તક્ખત્તુપરમેસુ અતિદિસન્તો ‘‘તથા કોલંકોલા સત્તક્ખત્તુપરમા ચા’’તિ આહ. વુત્તનયેનેવ અટ્ઠ કોલંકોલા, અટ્ઠ સત્તક્ખત્તુપરમાતિ વુત્તં હોતિ.

તત્થ સત્તક્ખત્તું પરમા ભવૂપપત્તિ અત્તભાવગ્ગહણં અસ્સ, તતો પરં અટ્ઠમં ભવં નાદિયતીતિ સત્તક્ખત્તુપરમો. ભગવતા ગહિતનામવસેનેવ ચેતાનિ અરિયાય જાતિયા જાતાનં તેસં નામાનિ જાતાનિ કુમારાનં માતાપિતૂહિ ગહિતનામાનિ વિય. એત્તકઞ્હિ ઠાનં ગતો એકબીજી નામ હોતિ, એત્તકં કોલંકોલો, એત્તકં સત્તક્ખત્તુપરમોતિ ભગવતા એતેસં નામં ગહિતં. નિયમતો પન અયં એકબીજી, અયં કોલંકોલો, અયં સત્તક્ખત્તુપરમોતિ નત્થિ. કો પન નેસં એતં પભેદં નિયમેતીતિ? કેચિ તાવ થેરા ‘‘પુબ્બહેતુ નિયમેતી’’તિ વદન્તિ, કેચિ પઠમમગ્ગો, કેચિ ઉપરિ તયો મગ્ગા, કેચિ તિણ્ણં મગ્ગાનં વિપસ્સનાતિ.

તત્થ ‘‘પુબ્બહેતુ નિયમેતી’’તિ વાદે પઠમમગ્ગસ્સ ઉપનિસ્સયો કતો નામ હોતિ, ‘‘ઉપરિ તયો મગ્ગા નિરુપનિસ્સયા ઉપ્પન્ના’’તિ વચનં આપજ્જતિ. ‘‘પઠમમગ્ગો નિયમેહી’’તિ વાદે ઉપરિ તિણ્ણં મગ્ગાનં નિરત્થકતા આપજ્જતિ. ‘‘ઉપરિ તયો મગ્ગા નિયમેન્તી’’તિ વાદે પઠમમગ્ગે અનુપ્પન્નેયેવ ઉપરિ તયો મગ્ગા ઉપ્પન્નાતિ આપજ્જતીતિ. ‘‘તિણ્ણં મગ્ગાનં વિપસ્સના નિયમેતી’’તિ વાદો પન યુજ્જતિ. સચે હિ ઉપરિ તિણ્ણં મગ્ગાનં વિપસ્સના બલવતી હોતિ, એકબીજી નામ હોતિ, તતો મન્દતરાય કોલંકોલો, તતો મન્દતરાય સત્તક્ખત્તુપરમોતિ.

એકચ્ચો હિ સોતાપન્નો વટ્ટજ્ઝાસયો હોતિ વટ્ટાભિરતો, પુનપ્પુનં વટ્ટસ્મિંયેવ ચરતિ સન્દિસ્સતિ. અનાથપિણ્ડિકો સેટ્ઠિ, વિસાખા ઉપાસિકા, ચૂળરથમહારથા દેવપુત્તા, અનેકવણ્ણો દેવપુત્તો, સક્કો દેવરાજા, નાગદત્તો દેવપુત્તોતિ ઇમે હિ એત્તકા જના વટ્ટજ્ઝાસયા વટ્ટાભિરતા આદિતો પટ્ઠાય છ દેવલોકે સોધેત્વા અકનિટ્ઠે ઠત્વા પરિનિબ્બાયિસ્સન્તિ, ઇમે ઇધ ન ગહિતા. ન કેવલઞ્ચિમેવ, યોપિ મનુસ્સેસુયેવ સત્તક્ખત્તું સંસરિત્વા અરહત્તં પાપુણાતિ, યોપિ દેવલોકે નિબ્બત્તો દેવેસુયેવ સત્તક્ખત્તું અપરાપરં સંસરિત્વા અરહત્તં પાપુણાતિ. ઇમેપિ ઇધ ન ગહિતા, કાલેન દેવે, કાલેન મનુસ્સે સંસરિત્વા પન અરહત્તં પાપુણન્તોવ ઇધ ગહિતો, તસ્મા ‘‘સત્તક્ખત્તુપરમો’’તિ ઇદં ઇધટ્ઠકવોકિણ્ણભવૂપપત્તિકસુક્ખવિપસ્સકસ્સ નામં કથિતન્તિ વેદિતબ્બં.

‘‘સકિદેવ ઇમં લોકં આગન્ત્વા’’તિ (પુ. પ. ૩૪) વચનતો પઞ્ચસુ સકદાગામીસુ ચત્તારો વજ્જેત્વા એકોવ ગહિતો. એકચ્ચો હિ ઇધ સકદાગામિફલં પત્વા ઇધેવ પરિનિબ્બાયતિ, એકચ્ચો ઇધ પત્વા દેવલોકે પરિનિબ્બાયતિ, એકચ્ચો દેવલોકે પત્વા તત્થેવ પરિનિબ્બાયતિ, એકચ્ચો દેવલોકે પત્વા ઇધૂપપજ્જિત્વા પરિનિબ્બાયતિ. ઇમે ચત્તારોપિ ઇધ ન ગહિતા. યો પન ઇધ પત્વા દેવલોકે યાવતાયુકં વસિત્વા પુન ઇધૂપપજ્જિત્વા પરિનિબ્બાયિસ્સતિ, અયં એકોવ ઇધ ગહિતોતિ વેદિતબ્બો.

ઇદાનિ તસ્સ પભેદં દસ્સેન્તો ‘‘તીસુ પન વિમોક્ખેસૂ’’તિઆદિમાહ. ઇમસ્સ પન સકદાગામિનો એકબીજિના સદ્ધિં કિં નાનાકરણન્તિ? એકબીજિસ્સ એકાવ પટિસન્ધિ, સકદાગામિસ્સ દ્વે પટિસન્ધિયો, ઇદં તેસં નાનાકરણં. સુઞ્ઞતવિમોક્ખેન વિમુત્તખીણાસવો પટિપદાવસેન ચતુબ્બિધો હોતિ, તથા અનિમિત્તઅપ્પણિહિતવિમોક્ખેહીતિ એવં દ્વાદસ અરહન્તા હોન્તીતિ આહ ‘‘યથા પન સકદાગામિનો, તથેવ અરહન્તો દ્વાદસ વેદિતબ્બા’’તિ. અટ્ઠમનવમદસમાનિ ઉત્તાનત્થાનેવ.

દુતિયસિક્ખાસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.