૪. સમચિત્તવગ્ગવણ્ણના

૩૩. ચતુત્થસ્સ પઠમે ભવન્તિ એત્થ પતિટ્ઠહન્તીતિ ભૂમિ, અસપ્પુરિસાનં ભૂમિ અસપ્પુરિસભૂમિ. સપ્પુરિસભૂમિયમ્પિ એસેવ નયો. કતં ન જાનાતીતિ અકતઞ્ઞૂ, અસમત્થસમાસોયં ગમકત્તા ‘‘અસૂરિયપસ્સા’’તિઆદીસુ વિય. તેનાહ ‘‘કતં ન જાનાતી’’તિ. અકતવેદીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. પાકટં કત્વા ન જાનાતીતિ ‘‘ઇદઞ્ચિદઞ્ચ મય્હં ઇમિના કત’’ન્તિ સઙ્ઘમજ્ઝગણમજ્ઝાદીસુ પાકટં કત્વા ન જાનાતિ, ન પકાસેતીતિ વુત્તં હોતિ. ઉપઞ્ઞાતન્તિ થોમનાવસેન ઉપગન્ત્વા ઞાતં. તેનાહ ‘‘વણ્ણિત’’ન્તિઆદિ.

૩૪. દુતિયે વસ્સસતપરિમાણમાયુ અસ્સાતિ વસ્સસતાયુકો, વસ્સસતાયુકતઞ્ચ વસ્સસતાયુકકાલે જાતસ્સેવ હોતિ, નાઞ્ઞસ્સાતિ આહ ‘‘વસ્સસતાયુકકાલે જાતો’’તિ. વસ્સસતં જીવતિ સીલેનાતિ વસ્સસતજીવી. વસ્સસતન્તિ ચ અચ્ચન્તસંયોગે ઉપયોગવચનં. તેનાહ ‘‘સકલં વસ્સસતં જીવન્તો’’તિ. માતાપિતૂનં માતાવ બહૂપકારતરાતિ તસ્સાયેવ પધાનભાવેન પટિકાતબ્બત્તા દક્ખિણં અંસકૂટં વદન્તિ. હદયલોહિતં પાયેત્વાતિ ખીરં સન્ધાય વદતિ. લોહિતઞ્હિ ખીરભાવેન પરિણામં ગચ્છતિ. ત્યાસ્સાતિ તે અસ્સ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

૩૫. તતિયે તેનુપસઙ્કમીતિ એત્થ યેનાધિપ્પાયેન સો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિ, તં પાકટં કત્વા દસ્સેતું ‘‘સો હિ બ્રાહ્મણો’’તિઆદિમાહ. વિરજ્ઝનપઞ્હન્તિ યં પઞ્હં પુટ્ઠો વિરજ્ઝિત્વા કથેસિ, અવિપરીતં કત્વા સમ્પાદેતું ન સક્કોતિ, તાદિસં પઞ્હન્તિ અત્થો. ઉભતોકોટિકં પઞ્હન્તિ ઉભોહિ કોટીહિ યુત્તં પઞ્હં. ‘‘કિંવાદી ભવં ગોતમો’’તિ હિ પુટ્ઠો ‘‘કિરિયવાદિમ્હી’’તિ વા વદેય્ય ‘‘અકિરિયવાદિમ્હી’’તિ વા, તસ્મા ઇમસ્સ પઞ્હસ્સ વિસ્સજ્જને ‘‘કિરિયવાદિમ્હી’’તિ એકા કોટિ, ‘‘અકિરિયવાદિમ્હી’’તિ દુતિયાતિ કોટિદ્વયયુત્તો અયં પઞ્હો. ઉગ્ગિલિતુન્તિ દ્વે કોટિયો મોચેત્વા કથેતું અસક્કોન્તો બહિ નીહરિતું અત્થતો અપનેતું ન સક્ખિસ્સતિ. દ્વે કોટિયો મોચેન્તો હિ તં બહિ નીહરતિ નામ. નિગ્ગિલિતુન્તિ પુચ્છાય દોસં દત્વા હારેતું અસક્કોન્તો પવેસેતું ન સક્ખિસ્સતિ. તત્થ દોસં દત્વા હારેન્તો હિ ગિલિત્વા વિય અદસ્સનં ગમેન્તો પવેસેતિ નામ. કિંલદ્ધિકોતિ કિંદ્દિટ્ઠિકો. વદન્તિ એતેનાતિ વાદો, દિટ્ઠિ. કો વાદો એતસ્સાતિ કિંવાદી. કિમક્ખાયીતિ કિમભિધાયી, કીદિસી ધમ્મકથા. તેનાહ ‘‘કિં નામ…પે… પુચ્છતી’’તિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

૩૬. ચતુત્થે દક્ખિણં અરહન્તીતિ દક્ખિણેય્યા. આહુનં વુચ્ચતિ દાનં, તં અરહન્તીતિ આહુનેય્યા.

૩૭. પઞ્ચમે કથમયં મિગારમાતા નામ જાતાતિ આહ ‘‘સા હી’’તિઆદિ. સબ્બજેટ્ઠકસ્સ પુત્તસ્સાતિ અત્તનો પુત્તેસુ સબ્બપઠમં જાતસ્સ પુત્તસ્સ. અય્યકસેટ્ઠિનોવ સમાનનામકત્તાતિ મિગારસેટ્ઠિના એવ સદિસનામકત્તા. તસ્સા કિર સબ્બજેટ્ઠસ્સ પુત્તસ્સ નામગ્ગહણદિવસે અય્યકસ્સ મિગારસેટ્ઠિસ્સેવ નામં અકંસુ. અનિબદ્ધવાસો હુત્વાતિ એકસ્મિંયેવ વિહારે નિબદ્ધવાસો અહુત્વા. ધુવપરિભોગાનીતિ નિયતપરિભોગાનિ. નનુ ભગવા કદાચિ ચારિકમ્પિ પક્કમતિ, કથં તાનિ સેનાસનાનિ ધુવપરિભોગેન પરિભુઞ્જીતિ આહ ‘‘ઉતુવસ્સં ચારિકં ચરિત્વાપી’’તિઆદિ. તત્થ ઉતુવસ્સન્તિ હેમન્તગિમ્હે સન્ધાય વદતિ. મગ્ગં ઠપેત્વાતિ થેરસ્સ આગમનમગ્ગં ઠપેત્વા. ઉણ્હવલાહકાતિ ઉણ્હઉતુનો પચ્ચયભૂતમેઘમાલાસમુટ્ઠાપકા દેવપુત્તા. તેસં કિર તથાચિત્તુપ્પાદસમકાલમેવ યથિચ્છિતં ઠાનં ઉણ્હં ફરમાના, વલાહકમાલા નાતિબહલા ઇતો ચિતો નભં છાદેન્તી વિધાવતિ. એસ નયો સીતવલાહકવસ્સવલાહકાસુ. અબ્ભવલાહકા પન દેવતા સીતુણ્હવસ્સેહિ વિના કેવલં અબ્ભપટલસ્સેવ સમુટ્ઠાપકા વેદિતબ્બા. કેવલં વા વાતસ્સેવ, તેનેવ દેવતા વાતવલાહકા.

એત્થ ચ યં વસ્સાને ચ સિસિરે ચ અબ્ભં ઉપ્પજ્જતિ, તં ઉતુસમુટ્ઠાનં પાકતિકમેવ. યં પન અબ્ભમ્હિયેવ અતિઅબ્ભં સત્તાહમ્પિ ચન્દસૂરિયે છાદેત્વા એકન્ધકારં કરોતિ, યઞ્ચ ચિત્તવેસાખમાસેસુ અબ્ભં, તં દેવતાનુભાવેન ઉપ્પન્નં અબ્ભન્તિ વેદિતબ્બં. યો ચ તસ્મિં તસ્મિં ઉતુમ્હિ ઉત્તરદક્ખિણાદિપકતિવાતો હોતિ, અયં ઉતુસમુટ્ઠાનો. વાતેપિ વનરુક્ખક્ખન્ધાદિપ્પદાલનો અતિવાતો નામ અત્થિ. અયઞ્ચેવ, યો ચ અઞ્ઞોપિ અકાલવાતો, અયઞ્ચ દેવતાનુભાવેન નિબ્બત્તો. યં ગિમ્હાને ઉણ્હં, તં ઉતુસમુટ્ઠાનિકં પાકતિમેવ. યં પન ઉણ્હેપિ અતિઉણ્હં સીતકાલે ચ ઉપ્પન્નં ઉણ્હં, તં દેવતાનુભાવેન નિબ્બત્તં. યં વસ્સાને ચ હેમન્તે ચ સીતં હોતિ, તં ઉતુસમુટ્ઠાનમેવ. યં પન સીતેપિ અતિસીતં, ગિમ્હે ચ ઉપ્પન્નં સીતં, તં દેવતાનુભાવેન નિબ્બત્તં. યં વસ્સિકે ચત્તારો માસે વસ્સં, તં ઉતુસમુટ્ઠાનમેવ, યં પન વસ્સેયેવ અતિવસ્સં, યઞ્ચ ચિત્તવેસાખમાસેસુ વસ્સં, તં દેવતાનુભાવેન નિબ્બત્તં.

તત્રિદં વત્થુ – એકો કિર વસ્સવલાહકદેવપુત્તો તગરકૂટવાસિખીણાસવત્થેરસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા અટ્ઠાસિ. થેરો – ‘‘કોસિ ત્વ’’ન્તિ પુચ્છિ. અહં, ભન્તે, વસ્સવલાહકો દેવપુત્તોતિ. તુમ્હાકં કિર ચિત્તેન દેવો વસ્સતીતિ? આમ, ભન્તેતિ. પસ્સિતુકામા મયન્તિ. તેમિસ્સથ, ભન્તેતિ. મેઘસીસં વા ગજ્જિતં વા ન પઞ્ઞાયતિ, કથં તેમિસ્સામાતિ? ભન્તે, અમ્હાકં ચિત્તેન દેવો વસ્સતિ, તુમ્હે પણ્ણસાલં પવિસથાતિ. સાધુ દેવપુત્તાતિ પાદે ધોવિત્વા પણ્ણસાલં પાવિસિ. દેવપુત્તો તસ્મિં પવિસન્તેયેવ એકં ગીતં ગાયિત્વા હત્થં ઉક્ખિપિ, સમન્તા તિયોજનટ્ઠાનં એકમેઘં અહોસિ. થેરો અડ્ઢતિન્તો પણ્ણસાલં પવિટ્ઠોતિ.

કામં હેટ્ઠા વુત્તાપિ દેવતા ચાતુમહારાજિકાવ, તા પન તેન તેન વિસેસેન વત્વા ઇદાનિ તદઞ્ઞે પઠમભૂમિકે કામાવચરદેવે સામઞ્ઞતો ગણ્હન્તો ‘‘ચાતુમહારાજિકા’’તિ આહ. ધતરટ્ઠવિરૂળ્હકવિરૂપક્ખકુવેરસઙ્ખાતા ચત્તારો મહારાજાનો એતેસન્તિ ચાતુમહારાજિકા, તે સિનેરુસ્સ પબ્બતસ્સ વેમજ્ઝે હોન્તિ. તેસુ પબ્બતટ્ઠકાપિ અત્થિ આકાસટ્ઠકાપિ. તેસં પરમ્પરા ચક્કવાળપબ્બતં પત્તા. ખિડ્ડાપદોસિકા મનોપદોસિકા ચન્દિમા દેવપુત્તો સૂરિયો દેવપુત્તોતિ એતે સબ્બેપિ ચાતુમહારાજિકદેવલોકટ્ઠા એવ.

તાવતિંસાતિ તાવતિંસાનં દેવાનં નામં, તેપિ અત્થિ પબ્બતટ્ઠકા, અત્થિ આકાસટ્ઠકા, તેસં પરમ્પરા ચક્કવાળપબ્બતં પત્તા. તથા યામાદીનં. એકદેવલોકેપિ હિ દેવાનં પરમ્પરા ચક્કવાળપબ્બતં અપ્પત્તા નામ નત્થિ. તત્થ મઘેન માણવેન સદ્ધિં મચલગામે કાલં કત્વા તેત્તિંસ સહપુઞ્ઞકારિનો એત્થ નિબ્બત્તાતિ તં સહચારિતં ઠાનં તેત્તિંસં, તદેવ તાવતિંસં, તં નિવાસો એતેસન્તિ તાવતિંસાતિ વદન્તિ. યસ્મા પન સેસચક્કવાળેસુપિ છકામાવચરદેવલોકા અત્થિ. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘સહસ્સં ચાતુમહારાજિકાનં સહસ્સં તાવતિંસાન’’ન્તિ (અ. નિ. ૩.૮૧). તસ્મા નામપણ્ણત્તિયેવેસા તસ્સ દેવલોકસ્સાતિ વેદિતબ્બા. દુક્ખતો યાતા અપયાતાતિ યામા. અત્તનો સિરિસમ્પત્તિયા તુસં ઇતા ગતાતિ તુસિતા. નિમ્માને રતિ એતેસન્તિ નિમ્માનરતિનો. વસવત્તી દેવતાતિ પરનિમ્મિતવસવત્તિનો દેવા. પરનિમ્મિતેસુ ભોગેસુ વસં વત્તેન્તીતિ પરનિમ્મિતવસવત્તિનો.

બ્રૂહિતો પરિવુદ્ધો તેહિ તેહિ ઝાનાદીહિ વિસિટ્ઠેહિ ગુણેહીતિ બ્રહ્મા. વણ્ણવન્તતાય ચેવ દીઘાયુકતાય ચ બ્રહ્મપારિસજ્જાદીહિ મહન્તો બ્રહ્માતિ મહાબ્રહ્મા. તસ્સ પરિસાયં ભવા પરિચારિકાતિ બ્રહ્મપારિસજ્જા. તસ્સેવ પુરોહિતટ્ઠાને ઠિતાતિ બ્રહ્મપુરોહિતા. આભસ્સરેહિ પરિત્તા આભા એતેસન્તિ પરિત્તાભા. અપ્પમાણા આભા એતેસન્તિ અપ્પમાણાભા. દીપિકાય અચ્ચિ વિય એતેસં સરીરતો આભા છિજ્જિત્વા છિજ્જિત્વા પતન્તી વિય સરતિ વિસ્સરતીતિ આભસ્સરા, યથાવુત્તપ્પભાય આભાસનસીલા વા આભસ્સરા. સુભાતિ સોભના પભા. સુભાતિ હિ એકગ્ઘના નિચ્ચલા સરીરાભા વુચ્ચતિ, સા પરિત્તા સુભા એતેસન્તિ પરિત્તસુભા. અપ્પમાણા સુભા એતેસન્તિ અપ્પમાણસુભા. સુભેન ઓકિણ્ણા વિકિણ્ણા, સુભેન સરીરપ્પભાવણ્ણેન એકગ્ઘના સુવણ્ણમઞ્જૂસાય ઠપિતસમ્પજ્જલિતકઞ્ચનપિણ્ડસસ્સિરિકાતિ સુભકિણ્ણા. તત્થ સોભનાય પભાય કિણ્ણા સુભાકિણ્ણાતિ વત્તબ્બે ભા-સદ્દસ્સ રસ્સત્તં અન્તિમ ણ-કારસ્સ હ-કારઞ્ચ કત્વા ‘‘સુભકિણ્હા’’તિ વુત્તં. વિપુલફલા વેહપ્ફલા. વિપુલફલાતિ ચ વિપુલસન્તસુખવણ્ણાદિફલા. અપ્પકેન કાલેન અત્તનો ઠાનં ન વિજહન્તીતિ અવિહા. કેનચિ ન તપનીયાતિ અતપ્પા. અકિચ્છેન સુખેન પસ્સિતબ્બા મનુઞ્ઞરૂપતાયાતિ સુદસ્સા. સુપરિસુદ્ધદસ્સનતાય સમ્મા પસ્સન્તિ સીલેનાતિ સુદસ્સી. ઉક્કટ્ઠસમ્પત્તીહિ યોગતો નત્થિ એતેસં કનિટ્ઠા સમ્પત્તીતિ અકનિટ્ઠા.

કાયસક્ખીહીતિ નામકાયેન દેસનાય સમ્પટિચ્છનવસેન સક્ખિભૂતેહિ. હલાહલન્તિ કોલાહલં. મહગ્ગતચિત્તેનાતિ ચતુત્થજ્ઝાનપાદકેન અભિઞ્ઞાચિત્તેન.

નનુ ચ ‘‘અજ્ઝત્તન્તિ કામભવો, બહિદ્ધાતિ રૂપારૂપભવો’’તિ ચ અયુત્તમેતં? યસ્મિઞ્હિ ભવે સત્તા બહુતરં કાલં વસન્તિ, સો નેસં અજ્ઝત્તં. યસ્મિઞ્ચ અપ્પતરં કાલં વસન્તિ, સો નેસં બહિદ્ધાતિ વત્તું યુત્તં. રૂપારૂપભવે ચ સત્તા ચિરતરં વસન્તિ, અપ્પતરં કામભવે, તસ્મા ‘‘અજ્ઝત્તન્તિ કામભવો, બહિદ્ધાતિ રૂપારૂપભવો’’તિ કસ્મા વુત્તન્તિ આહ ‘‘કિઞ્ચાપી’’તિઆદિ. ચતુત્થમેવ કોટ્ઠાસન્તિ વિવટ્ટટ્ઠાયિસઙ્ખાતં ચતુત્થં અસઙ્ખ્યેય્યકપ્પં. ઇતરેસૂતિ સંવટ્ટસંવટ્ટટ્ઠાયિવિવટ્ટસઙ્ખાતેસુ તીસુ અસઙ્ખ્યેય્યકપ્પેસુ. આલયોતિ સઙ્ગો. પત્થનાતિ ‘‘કથં નામ તત્રૂપપન્ના ભવિસ્સામા’’તિ અભિપત્થના. અભિલાસોતિ તત્રૂપપજ્જિતુકામતા. તસ્માતિઆદિના યથાવુત્તમત્થં નિગમેતિ.

એત્થાયં અધિપ્પાયો – કસ્સચિપિ કિલેસસ્સ અવિક્ખમ્ભિતત્તા કેનચિપિ પકારેન વિક્ખમ્ભનમત્તેનપિ અવિમુત્તો કામભવો અજ્ઝત્તગ્ગહણસ્સ અત્તાનં અધિકિચ્ચ ઉદ્દિસ્સ પવત્તગ્ગાહસ્સ વિસેસપચ્ચયોતિ અજ્ઝત્તં નામ. તત્થ બન્ધનં અજ્ઝત્તસંયોજનં, તેન સંયુત્તો અજ્ઝત્તસંયોજનો. તબ્બિપરિયાયતો બહિદ્ધાસંયોજનોતિ.

છન્દરાગવસેનેવ અજ્ઝત્તસંયોજનં બહિદ્ધાસંયોજનઞ્ચ પુગ્ગલં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ઓરમ્ભાગિયઉદ્ધમ્ભાગિયસંયોજનવસેનપિ દસ્સેતું ‘‘ઓરમ્ભાગિયાનિ વા’’તિઆદિમાહ. ઓરં વુચ્ચતિ કામધાતુ, પટિસન્ધિયા પચ્ચયભાવેન તં ઓરં ભજન્તીતિ ઓરમ્ભાગિયાનિ. તત્થ ચ કમ્મુના વિપાકં સત્તેન ચ દુક્ખં સંયોજેન્તીતિ સંયોજનાનિ, સક્કાયદિટ્ઠિવિચિકિચ્છાસીલબ્બતપરામાસકામરાગપટિઘા. ઉદ્ધં વુચ્ચતિ રૂપારૂપધાતુ, વુત્તનયેનેતં ઉદ્ધં ભજન્તીતિ ઉદ્ધમ્ભાગિયાનિ, સંયોજનાનિ. રૂપરાગારૂપરાગમાનુદ્ધચ્ચાવિજ્જા. અથ વા ઓરમ્ભાગો વુચ્ચતિ કામધાતુ રૂપારૂપભવતો હેટ્ઠાભૂતત્તા, તત્રૂપપત્તિયા પચ્ચયભાવતો ઓરમ્ભાગસ્સ હિતાનીતિ ઓરમ્ભાગિયાનિ યથા ‘‘વચ્છાયોગો દુહકો’’તિ. ઉદ્ધમ્ભાગો નામ મહગ્ગતભાવો, તસ્સ હિતાનિ ઉદ્ધમ્ભાગિયાનિ. પાદેસુ બદ્ધપાસાણો વિય પઞ્ચોરમ્ભાગિયસંયોજનાનિ હેટ્ઠા આકડ્ઢમાનાકારાનિ હોન્તિ. હત્થેહિ ગહિતરુક્ખસાખા વિય પઞ્ચુદ્ધમ્ભાગિયસંયોજનાનિ ઉપરિ આકડ્ઢમાનાકારાનિ. યેસઞ્હિ સક્કાયદિટ્ઠિઆદીનિ અપ્પહીનાનિ, તે ભવગ્ગેપિ નિબ્બત્તે એતાનિ આકડ્ઢિત્વા કામભવેયેવ પાતેન્તિ, તસ્મા એતાનિ પઞ્ચ ગચ્છન્તં વારેન્તિ, ગતં પુન આનેન્તિ. રૂપરાગાદીનિ પઞ્ચ ગચ્છન્તં ન વારેન્તિ, આગન્તું પન ન દેન્તિ.

અસમુચ્છિન્નેસુ ઓરમ્ભાગિયસંયોજનેસુ લદ્ધપચ્ચયેસુ ઉદ્ધમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ અગણનૂપગાનિ હોન્તીતિ લબ્ભમાનાનમ્પિ પુથુજ્જનાનં વસેન અવિભજિત્વા અરિયાનં યોગવસેન વિભજિતુકામો ‘‘ઉભયમ્પિ ચેત’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ વટ્ટનિસ્સિતમહાજનસ્સાતિ પુથુજ્જને સન્ધાય વદતિ. દ્વેધા પરિચ્છિન્નોતિ કામસુગતિરૂપારૂપભવવસેન દ્વીહિ પકારેહિ પરિચ્છિન્નો.

વચ્છકસાલોપમં ઉત્તાનત્થમેવ. ઓપમ્મસંસન્દને પન કસ્સચિ કિલેસસ્સ અવિક્ખમ્ભિતત્તા, કથઞ્ચિપિ અવિમુત્તો કામભવો અજ્ઝત્તગ્ગહણસ્સ વિસેસપચ્ચયત્તા, ઇમેસં સત્તાનં અબ્ભન્તરટ્ઠેન અન્તો નામ. રૂપારૂપભવો તબ્બિપરિયાયતો બહિ નામ. તથા હિ યસ્સ ઓરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ અપ્પહીનાનિ, સો અજ્ઝત્તસંયોજનો વુત્તો. યસ્સ તાનિ પહીનાનિ, સો બહિદ્ધાસંયોજનો. તસ્મા અન્તો અસમુચ્છિન્નબન્ધનતાય બહિ ચ પવત્તમાનભવઙ્ગસન્તાનતાય અન્તોબદ્ધો બહિસયિતો નામ. નિરન્તરપ્પવત્તભવઙ્ગસન્તાનવસેન હિ સયિતવોહારો. કામં નેસં બહિબન્ધનમ્પિ અસમુચ્છિન્નં, અન્તોબન્ધનસ્સ પન મૂલતાય એવં વુત્તં. તેનાહ ‘‘સંયોજનં પન તેસં કામાવચરૂપનિબદ્ધમેવા’’તિ. ઇમિના નયેન સેસત્તયેપિ અત્થો વેદિતબ્બો.

એત્તાવતા ચ કિરાતિ કિર-સદ્દો અરુચિસંસૂચનત્થો. તેનેત્થ આચરિયવાદસ્સ અત્તનો અરુચ્ચનભાવં દીપેતિ. ‘‘સીલવા’’તિ અનામટ્ઠવિસેસસામઞ્ઞતો સીલસઙ્ખેપેન ગહિતં, તઞ્ચ ચતુબ્બિધન્તિ આચરિયત્થેરો ‘‘ચતુપારિસુદ્ધિસીલં ઉદ્દિસિત્વા’’તિ આહ. તત્થાતિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલેસુ. જેટ્ઠકસીલન્તિ પધાનસીલં. ઉભયત્થાતિ ઉદ્દેસનિદ્દેસેસુ, નિદ્દેસે વિય ઉદ્દેસેપિ પાતિમોક્ખસંવરોવ થેરેન વુત્તો ‘‘સીલવા’’તિ વુત્તત્તાતિ અધિપ્પાયો. સીલગ્ગહણઞ્હિ પાળિયં પાતિમોક્ખસંવરવસેનેવ આગતં. તેનાહ ‘‘પાતિમોક્ખસંવરોયેવા’’તિઆદિ. તત્થ અવધારણેન ઇતરેસં તિણ્ણં એકદેસેન પાતિમોક્ખન્તોગધભાવં દીપેતિ. તથા હિ અનોલોકિયોલોકને આજીવહેતુ ચ સિક્ખાપદવીતિક્કમે ગિલાનપચ્ચયસ્સ અપચ્ચવેક્ખિતપરિભોગે ચ આપત્તિ વિહિતાતિ. તીણીતિ ઇન્દ્રિયસંવરસીલાદીનિ. સીલન્તિ વુત્તટ્ઠાનં નામ અત્થીતિ સીલપરિયાયેન તેસં કત્થચિ સુત્તે ગહિતટ્ઠાનં નામ કિં અત્થિ યથા ‘‘પાતિમોક્ખસંવરો’’તિ? આચરિયસ્સ સમ્મુખતાય અપ્પટિક્ખિપન્તો ઉપચારેન પુચ્છન્તો વિય વદતિ. તેનાહ ‘‘અનનુજાનન્તો’’તિ. છદ્વારરક્ખામત્તકમેવાતિ તસ્સ સલ્લહુકભાવમાહ ચિત્તાધિટ્ઠાનભાવમત્તેન પટિપાકતિકભાવાપત્તિતો. ઇતરદ્વયેપિ એસેવ નયો. પચ્ચયુપ્પત્તિમત્તકન્તિ ફલેન હેતું દસ્સેતિ. ઉપ્પાદનહેતુકા હિ પચ્ચયાનં ઉપ્પત્તિ. ઇદમત્થન્તિ ઇદં પયોજનં ઇમસ્સ પચ્ચયસ્સ પરિભુઞ્જનેતિ અધિપ્પાયો. નિપ્પરિયાયેનાતિ ઇમિના ઇન્દ્રિયસંવરાદીનિ તીણિ પધાનસ્સ સીલસ્સ પરિપાલનવસેન પવત્તિયા પરિયાયસીલાનિ નામાતિ દસ્સેતિ. ઇદાનિ પાતિમોક્ખસંવરસ્સેવ પધાનભાવં બ્યતિરેકતો અન્વયતો ચ ઉપમાય વિભાવેતું ‘‘યસ્સા’’તિઆદિમાહ. તત્થ સો પાતિમોક્ખસંવરો. સેસાનિ ઇન્દ્રિયસંવરાદીનિ.

પાતિમોક્ખસંવરસંવુતોતિ યો હિ નં પાતિ રક્ખતિ, તં મોક્ખેતિ મોચેતિ આપાયિકાદીહિ દુક્ખેહીતિ પાતિમોક્ખન્તિ લદ્ધનામેન સિક્ખાપદસીલેન પિહિતકાયવચીદ્વારો. સો પન યસ્મા એવંભૂતો તેન સમન્નાગતો નામ હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘પાતીમોક્ખસંવરેન સમન્નાગતો’’તિ.

અપરો નયો – કિલેસાનં બલવભાવતો, પાપકિરિયાય ચ સુકરભાવતો, પુઞ્ઞકિરિયાય ચ દુક્કરભાવતો બહુક્ખત્તું અપાયેસુ પતનસીલોતિ પાતી, પુથુજ્જનો. અનિચ્ચતાય વા ભવાદીસુ કમ્મવેગક્ખિત્તો ઘટિયન્તં વિય અનવટ્ઠાનેન પરિબ્ભમનતો ગમનતો ગમનસીલોતિ પાતી, મરણવસેન તમ્હિ તમ્હિ સત્તનિકાયે અત્તભાવસ્સ પાતનસીલો વા પાતી, સત્તસન્તાનો, ચિત્તમેવ વા. તં પાતિં સંસારદુક્ખતો મોક્ખેતીતિ પાતિમોક્ખં. ચિત્તસ્સ હિ વિમોક્ખેન સત્તો વિમુત્તોતિ વુચ્ચતિ. વુત્તઞ્હિ ‘‘ચિત્તવોદાના વિસુજ્ઝન્તી’’તિ, ‘‘અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુત્ત’’ન્તિ (મહાવ. ૨૮) ચ.

અથ વા અવિજ્જાદિના હેતુના સંસારે પતતિ ગચ્છતિ પવત્તતીતિ પાતિ, ‘‘અવિજ્જાનીવરણાનં સત્તાનં તણ્હાસંયોજનાનં સન્ધાવતં સંસરત’’ન્તિ (સં. નિ. ૨.૧૨૪) હિ વુત્તં, તસ્સ પાતિનો સત્તસ્સ તણ્હાદિસંકિલેસત્તયતો મોક્ખો એતેનાતિ પાતિમોક્ખો. ‘‘કણ્ઠેકાળો’’તિઆદીનં વિયસ્સ સમાસસિદ્ધિ વેદિતબ્બા.

અથ વા પાતેતિ વિનિપાતેતિ દુક્ખેતિ પાતિ, ચિત્તં. વુત્તઞ્હિ –

‘‘ચિત્તેન નીયતે લોકો, ચિત્તેન પરિકસ્સતી’’તિ; (સં. નિ. ૧.૬૨);

તસ્સ પાતિનો મોક્ખો એતેનાતિ પાતિમોક્ખો. પતતિ વા એતેન અપાયદુક્ખે સંસારદુક્ખે ચાતિ પાતિ, તણ્હાદિસંકિલેસો. વુત્તઞ્હિ –

‘‘તણ્હા જનેહિ પુરિસં, (સં. નિ. ૧.૫૬-૫૭) તણ્હાદુતિયો પુરિસો’’તિ (ઇતિવુ. ૧૫, ૧૦૫; અ. નિ. ૪.૯) ચ આદિ;

તતો પાતિતો મોક્ખોતિ પાતિમોક્ખો.

અથ વા પતતિ એત્થાતિ પાતિ, છ અજ્ઝત્તિકબાહિરાનિ આયતનાનિ. વુત્તઞ્હિ –

‘‘છસુ લોકો સમુપ્પન્નો, છસુ કુબ્બતિ સન્થવ’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૭૦; સુ. નિ. ૧૭૧);

તતો છઅજ્ઝત્તિકબાહિરાયતનસઙ્ખાતતો પાતિતો મોક્ખોતિ પાતિમોક્ખો.

અથ વા પાતો વિનિપાતો અસ્સ અત્થીતિ પાતી, સંસારો. તતો મોક્ખોતિ પાતિમોક્ખો.

અથ વા સબ્બલોકાધિપતિભાવતો ધમ્મિસ્સરો ભગવા ‘‘પતી’’તિ વુચ્ચતિ, મુચ્ચતિ એતેનાતિ મોક્ખો, પતિનો મોક્ખો પતિમોક્ખો તેન પઞ્ઞત્તત્તાતિ, પતિમોક્ખો એવ પાતિમોક્ખો. સબ્બગુણાનં વા મૂલભાવતો ઉત્તમટ્ઠેન પતિ ચ સો યથાવુત્તટ્ઠેન મોક્ખો ચાતિ પતિમોક્ખો, પતિમોક્ખો એવ પાતિમોક્ખો. તથા હિ વુત્તં ‘‘પાતિમોક્ખન્તિ આદિમેતં મુખમેતં પમુખમેત’’ન્તિ (મહાવ. ૧૩૫) વિત્થારો.

અથ વા પ-ઇતિ પકારે, અતીતિ અચ્ચન્તત્થે નિપાતો, તસ્મા પકારેહિ અચ્ચન્તં મોક્ખેતીતિ પાતિમોક્ખો. ઇદઞ્હિ સીલં સયં તદઙ્ગવસેન, સમાધિસહિતં પઞ્ઞાસહિતઞ્ચ વિક્ખમ્ભનવસેન, સમુચ્છેદવસેન ચ અચ્ચન્તં મોક્ખેતિ મોચેતીતિ પાતિમોક્ખો. પતિ પતિ મોક્ખોતિ વા પતિમોક્ખો, તમ્હા તમ્હા વીતિક્કમદોસતો પચ્ચેકં મોક્ખોતિ અત્થો. પતિમોક્ખો એવ પાતિમોક્ખો. મોક્ખો વા નિબ્બાનં, તસ્સ મોક્ખસ્સ પતિબિમ્બભૂતોતિ પતિમોક્ખો. સીલસંવરો હિ સૂરિયસ્સ અરુણુગ્ગમનં વિય નિબ્બાનસ્સ ઉદયભૂતો તપ્પટિભાગો વિય યથારહં કિલેસનિબ્બાપનતો પતિમોક્ખં, પતિમોક્ખંયેવ પાતિમોક્ખં.

અથ વા મોક્ખં પતિ વત્તતિ, મોક્ખાભિમુખન્તિ વા પતિમોક્ખં, પતિમોક્ખમેવ પાતિમોક્ખન્તિ એવમેત્થ પાતિમોક્ખસદ્દસ્સ અત્થો વેદિતબ્બો.

આચારગોચરસમ્પન્નોતિ કાયિકવાચસિકઅવીતિક્કમસઙ્ખાતેન આચારેન, નવેસિયાદિગોચરતાદિસઙ્ખાતેન ગોચરેન સમ્પન્નો, સમ્પન્નઆચારગોચરોતિ અત્થો. અપ્પમત્તકેસૂતિ પરિત્તકેસુ અનાપત્તિગમનીયેસુ. ‘‘દુક્કટદુબ્ભાસિતમત્તેસૂ’’તિ અપરે. વજ્જેસૂતિ ગારય્હેસુ. તે પન એકન્તતો અકુસલસભાવા હોન્તીતિ આહ ‘‘અકુસલધમ્મેસૂ’’તિ. ભયદસ્સીતિ ભયતો દસ્સનસીલો, પરમાણુમત્તમ્પિ વજ્જં સિનેરુપ્પમાણં વિય કત્વા ભાયનસીલો. સમ્મા આદિયિત્વાતિ સમ્મદેવ સક્કચ્ચં સબ્બસોવ આદિયિત્વા. સિક્ખાપદેસૂતિ નિદ્ધારણે ભુમ્મન્તિ સમુદાયતો અવયવનિદ્ધારણં દસ્સેન્તો ‘‘સિક્ખાપદેસુ તં તં સિક્ખાપદં સમાદિયિત્વા સિક્ખતી’’તિ અત્થમાહ, સિક્ખાપદમેવ હિ સમાદાતબ્બં સિક્ખિતબ્બઞ્ચાતિ અધિપ્પાયો. યં કિઞ્ચિ સિક્ખાપદેસૂતિ સિક્ખાકોટ્ઠાસેસુ મૂલપઞ્ઞત્તિઅનુપઞ્ઞત્તિસબ્બત્થપઞ્ઞત્તિપદેસપઞ્ઞત્તિઆદિભેદં યં કિઞ્ચિ સિક્ખિતબ્બં. યં પટિપજ્જિતબ્બં પૂરેતબ્બં સીલં, તં પન દ્વારવસેન દુવિધમેવાતિ આહ ‘‘કાયિકં વા વાચસિકં વા’’તિ. ઇમસ્મિં અત્થવિકપ્પે સિક્ખાપદેસૂતિ આધારે ભુમ્મં સિક્ખાભાગેસુ કસ્સચિ વિસું અગ્ગહણતો. તેનાહ ‘‘તં સબ્બ’’ન્તિ.

અઞ્ઞતરં દેવઘટન્તિ અઞ્ઞતરં દેવનિકાયં. આગામી હોતીતિ પટિસન્ધિવસેન આગમનસીલો હોતિ. આગન્તાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ઇમિના અઙ્ગેનાતિ ઇમિના કારણેન.

સુક્ખવિપસ્સકો યેભુય્યેન ચતુધાતુવવત્થાનમુખેન કમ્મટ્ઠાનાભિનિવેસી હોતીતિ આહ ‘‘સુક્ખવિપસ્સકસ્સ ધાતુકમ્મટ્ઠાનિકભિક્ખુનો’’તિ. વુત્તમેવત્થં સમ્પિણ્ડેત્વા નિગમેન્તો ‘‘પઠમેન અઙ્ગેના’’તિઆદિમાહ.

ચિત્તસ્સ સુખુમભાવો ઇધ સુખમત્તભાવમાપન્નેન દટ્ઠબ્બોતિ આહ ‘‘સબ્બાપિ હિ તા’’તિઆદિ. તન્તિવસેનાતિ કેવલં તન્તિટ્ઠપનવસેન, ન પન થેરસ્સ કસ્સચિ મગ્ગસ્સ વા ફલસ્સ વા ઉપ્પાદનત્થાય, નાપિ સમ્માપટિપત્તિયં યોજનત્થાયાતિ અધિપ્પાયો.

૩૮. છટ્ઠે મહાકચ્ચાનોતિ ગિહિકાલે ઉજ્જેનિરઞ્ઞો પુરોહિતપુત્તો અભિરૂપો દસ્સનીયો પાસાદિકો સુવણ્ણવણ્ણો ચ. વરણા નામ રુક્ખો, તસ્સ અવિદૂરે ભવત્તા નગરમ્પિ વરણસદ્દેન વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘વરણા નામ એકં નગર’’ન્તિ. દ્વન્દપદસ્સ પચ્ચેકં અભિસમ્બન્ધો હોતીતિ હેતુસદ્દં પચ્ચેકં યોજેત્વા દસ્સેન્તો ‘‘કામરાગાભિનિવેસહેતૂ’’તિઆદિમાહ. હેતુસદ્દેન સમ્બન્ધે સતિ યો અત્થો સમ્ભવતિ, તં દસ્સેતું ‘‘ઇદં વુત્તં હોતી’’તિઆદિમાહ. તત્થ કામરાગેન અભિનિવિટ્ઠત્તાતિ એતેન કામરાગાભિનિવેસહેતૂતિ ઇમસ્સ અત્થં દીપેતિ, તથા વિનિબદ્ધત્તાતિઆદીહિ કામરાગવિનિબદ્ધહેતૂતિઆદીનં. તતો મુખોતિ તદભિમુખો. માનન્તિ આળ્હકાદિમાનભણ્ડં. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

૩૯. સત્તમે મધુરાયન્તિ ઉત્તરમધુરાયં. ગુન્દાવનેતિ કણ્હગુન્દાવને, કાળપિપ્પલિવનેતિ અત્થો. જરાજિણ્ણેતિ જરાય જિણ્ણે, ન બ્યાધિઆદીનં વસેન જિણ્ણસદિસે નાપિ અકાલિકેન જરાય અભિભૂતે. વયોવુદ્ધેતિ જિણ્ણત્તા એવ ચસ્સ વયોવુદ્ધિપ્પત્તિયા વુદ્ધેન સીલાદિવુદ્ધિયા. જાતિમહલ્લકેતિ જાતિયા મહન્તતાય ચિરરત્તતાય મહલ્લકે, ન ભોગપરિવારાદીહીતિ અત્થો. અદ્ધગતેતિ એત્થ અદ્ધ-સદ્દો દીઘકાલવાચીતિ આહ ‘‘દીઘકાલદ્ધાનં અતિક્કન્તે’’તિ. વયોતિ પુરિમપદલોપેનાયં નિદ્દેસોતિ આહ ‘‘પચ્છિમવય’’ન્તિ, વસ્સસતસ્સ તતિયકોટ્ઠાસસઙ્ખાતં પચ્છિમવયં અનુપ્પત્તેતિ અત્થો.

ભવતિ એત્થ ફલં તદાયત્તવુત્તિતાયાતિ ભૂમિ, કારણન્તિ આહ ‘‘યેન કારણેના’’તિઆદિ. પરિપક્કોતિ પરિણતો, વુદ્ધિભાવં પત્તોતિ અત્થો. મોઘજિણ્ણોતિ અન્તો થિરકરણાનં ધમ્માનં અભાવેન તુચ્છજિણ્ણો નામ. બાલદારકોપિ દહરોતિ વુચ્ચતીતિ તતો વિસેસનત્થં ‘‘યુવા’’તિ વુત્તં. અતિક્કન્તપઠમવયા એવ સત્તા સભાવેન પલિતસિરા હોન્તીતિ પઠમવયે ઠિતભાવં દસ્સેતું ‘‘સુસુકાળકેસો’’તિ વુત્તં. ભદ્રેનાતિ લદ્ધકેન. એકચ્ચો હિ દહરોપિ સમાનો કાણો વા હોતિ કુણિઆદીનં વા અઞ્ઞતરો, સો ન ભદ્રેન યોબ્બનેન સમન્નાગતો નામ હોતિ. યો પન અભિરૂપો હોતિ દસ્સનીયો પાસાદિકો સબ્બસમ્પત્તિસમ્પન્નો યં યદેવ અલઙ્કારપરિહારં ઇચ્છતિ, તેન તેન અલઙ્કતો દેવપુત્તો વિય ચરતિ, અયં ભદ્રેન યોબ્બનેન સમન્નાગતો નામ હોતિ. તેનેવાહ ‘‘યેન યોબ્બનેન સમન્નાગતો’’તિઆદિ.

યમ્હિ સચ્ચઞ્ચ ધમ્મો ચાતિ યમ્હિ પુગ્ગલે સોળસહાકારેહિ પટિવિદ્ધત્તા ચતુબ્બિધં સચ્ચં, ઞાણેન સચ્છિકતત્તા નવવિધલોકુત્તરધમ્મો ચ અત્થિ. અહિંસાતિ દેસનામત્તમેતં, યમ્હિ પન ચતુબ્બિધાપિ અપ્પમઞ્ઞાભાવના અત્થીતિ અત્થો. સંયમો દમોતિ સીલઞ્ચેવ ઇન્દ્રિયસંવરો ચ. વન્તમલોતિ મગ્ગઞાણેન નીહટમલો. ધીરોતિ ધિતિસમ્પન્નો. થેરોતિ સો ઇમેહિ થિરભાવકારણેહિ સમન્નાગતત્તા થેરોતિ પવુચ્ચતીતિ અત્થો.

૪૦. અટ્ઠમે ‘‘ચોરા બલવન્તો હોન્તી’’તિ પદં ઉદ્ધરિત્વા યેહિ કારણેહિ તે બલવન્તો હોન્તિ, તેસં સબ્ભાવં દસ્સેન્તો ‘‘પક્ખસમ્પન્ના’’તિઆદિમાહ. તત્થ નિવાસટ્ઠાનસમ્પન્નતા ગિરિદુગ્ગાદિસબ્ભાવતો. અતિયાતુન્તિ અન્તો યાતું, ગન્તું પવિસિતુન્તિ અત્થો. તં પન અન્તોપવિસનં કેનચિ કારણેન બહિગતસ્સ હોતીતિ આહ ‘‘બહિદ્ધા જનપદચારિકં ચરિત્વા’’તિઆદિ. નિય્યાતુન્તિ બહિ નિક્ખમિતું. તઞ્ચ બહિનિક્ખમનં બહિદ્ધાકરણીયે સતિ સમ્ભવતીતિ આહ ‘‘ચોરા જનપદં વિલુમ્પન્તી’’તિઆદિ. અનુસઞ્ઞાતુન્તિ અનુસઞ્ચરિતું. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

૪૧. નવમે મિચ્છાપટિપત્તાધિકરણહેતૂતિ એત્થ અધિ-સદ્દો અનત્થકોતિ આહ ‘‘મિચ્છાપટિપત્તિયા કરણહેતૂ’’તિ. ન આરાધકોતિ ન સમ્પાદકો ન પરિપૂરકો. ઞાયતિ પટિવિજ્ઝનવસેન નિબ્બાનં ગચ્છતીતિ ઞાયો, સો એવ તંસમઙ્ગિનં વટ્ટદુક્ખપાતતો ધારણટ્ઠેન ધમ્મોતિ ઞાયો ધમ્મો, અરિયમગ્ગો. સો પનેત્થ સહ વિપસ્સનાય અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘સહવિપસ્સનકં મગ્ગ’’ન્તિ. આરાધનં નામ સંસિદ્ધિ, સા પન યસ્મા સમ્પાદનેન પરિપૂરણેન ઇચ્છિતા, તસ્મા વુત્તં ‘‘સમ્પાદેતું પૂરેતુ’’ન્તિ.

૪૨. દસમે દુગ્ગહિતેહીતિ અત્થતો બ્યઞ્જનતો ચ દુટ્ઠુ ગહિતેહિ, ઊનાધિકવિપરીતપદપચ્ચાભટ્ઠાદિવસેન વિલોમેત્વા ગહિતેહીતિ અત્થો. ઉપ્પટિપાટિયા ગહિતેહીતિ ઇદં પન નિદસ્સનમત્તં દુગ્ગહસ્સ ઊનાધિકાદિવસેનપિ સમ્ભવતો. તેનેવાહ ‘‘અત્તનો દુગ્ગહિતસુત્તન્તાનંયેવ અત્થઞ્ચ પાળિઞ્ચ ઉત્તરિતરં કત્વા દસ્સેન્તી’’તિ.

સમચિત્તવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.