૫. પરિસવગ્ગવણ્ણના
૪૩. પઞ્ચમસ્સ પઠમે ઉદ્ધચ્ચેન સમન્નાગતાતિ અકપ્પિયે કપ્પિયસઞ્ઞિતાય, કપ્પિયે અકપ્પિયસઞ્ઞિતાય, અવજ્જે વજ્જસઞ્ઞિતાય, વજ્જે અવજ્જસઞ્ઞિતાય ઉદ્ધચ્ચપ્પકતિકા. યે હિ વિનયે અપકતઞ્ઞુનો સંકિલેસવોદાનિયેસુ ધમ્મેસુ ન કુસલા સકિઞ્ચનકારિનો વિપ્પટિસારબહુલા, તેસં અનુપ્પન્નઞ્ચ ઉદ્ધચ્ચં ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નઞ્ચ ભિય્યોભાવં વેપુલ્લં આપજ્જતિ. સારાભાવેન તુચ્છત્તા નળો વિયાતિ નળો, માનોતિ આહ ‘‘ઉન્નળાતિ ઉગ્ગતનળા’’તિ. તેનાહ ‘‘ઉટ્ઠિતતુચ્છમાના’’તિ. માનો હિ સેય્યસ્સ સેય્યોતિ સદિસોતિ ચ પવત્તિયા વિસેસતો તુચ્છો. ચાપલ્લેનાતિ ચપલભાવેન, તણ્હાલોલુપ્પેનાતિ અત્થો. મુખખરાતિ મુખેન ફરુસા, ફરુસવાદિનોતિ અત્થો.
વિકિણ્ણવાચાતિ વિસ્સટવચના સમ્ફપ્પલાપિતાય અપરિયન્તવચના. તેનાહ ‘‘અસંયતવચના’’તિઆદિ. વિસ્સટ્ઠસતિનોતિ સતિવિરહિતા. પચ્ચયવેકલ્લેન વિજ્જમાનાયપિ સતિયા સતિકિચ્ચં કાતું અસમત્થતાય એવં વુત્તા. ન સમ્પજાનન્તીતિ અસમ્પજાના, તંયોગનિવત્તિયં ચાયં અકારો ‘‘અહેતુકા ધમ્મા (ધ. સ. દુકમાતિકા ૨), અભિક્ખુકો આવાસો’’તિઆદીસુ (ચૂળવ. ૭૬) વિયાતિ આહ ‘‘નિપ્પઞ્ઞા’’તિ, પઞ્ઞારહિતાતિ અત્થો. પાળિયં વિબ્ભન્તચિત્તાતિ ઉબ્ભન્તચિત્તા. સમાધિવિરહેન લદ્ધોકાસેન ઉદ્ધચ્ચેન તેસં સમાધિવિરહાનં ચિત્તં નાનારમ્મણેસુ પરિબ્ભમતિ વનમક્કટો વિય વનસાખાસુ. પાકતિન્દ્રિયાતિ સંવરાભાવેન ગિહિકાલે વિય વિવટઇન્દ્રિયા. તેનાહ ‘‘પકતિયા ઠિતેહી’’તિઆદિ. વિવટેહીતિ અસંવુતેહિ.
૪૪. દુતિયે ભણ્ડનં વુચ્ચતિ કલહસ્સ પુબ્બભાગોતિ કલહસ્સ હેતુભૂતા પરિભાસા તંસદિસી ચ અનિટ્ઠકિરિયા ભણ્ડનં નામ. કલહજાતાતિ હત્થપરામાસાદિવસેન મત્થકપ્પત્તો કલહો જાતો એતેસન્તિ કલહજાતાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. વિરુદ્ધવાદન્તિ ‘‘અયં ધમ્મો, નાયં ધમ્મો’’તિઆદિના વિરુદ્ધવાદભૂતં વિવાદં. મુખસન્નિસ્સિતતાય વાચા ઇધ ‘‘મુખ’’ન્તિ અધિપ્પેતાતિ આહ ‘‘દુબ્ભાસિતા વાચા મુખસત્તિયોતિ વુચ્ચન્તી’’તિ. ચતુબ્બિધમ્પિ સઙ્ઘકમ્મં સીમાપરિચ્છિન્નેહિ પકતત્તેહિ ભિક્ખૂહિ એકતો કત્તબ્બત્તા એકકમ્મં નામ. પઞ્ચવિધોપિ પાતિમોક્ખુદ્દેસો એકતો ઉદ્દિસિતબ્બત્તા એકુદ્દેસો નામ. પઞ્ઞત્તં પન સિક્ખાપદં સબ્બેહિપિ લજ્જીપુગ્ગલેહિ સમં સિક્ખિતબ્બભાવતો સમસિક્ખતા નામ. પાળિયં ખીરોદકીભૂતાતિ યથા ખીરઞ્ચ ઉદકઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં સંસન્દતિ, વિસું ન હોતિ, એકત્તં વિય ઉપેતિ. સતિપિ હિ ઉભયેસં કલાપાનં પરમત્થતો ભેદે પચુરજનેહિ પન દુવિઞ્ઞેય્યનાનત્તં ખીરોદકં સમોદિતં અચ્ચન્તમેવ સંસટ્ઠં વિય હુત્વા તિટ્ઠતિ, એવં સામગ્ગિવસેન એકત્તૂપગતચિત્તુપ્પાદા વિયાતિ ખીરોદકીભૂતાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. મેત્તાચક્ખૂહીતિ મેત્તાચિત્તં પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા ઓલોકનચક્ખૂહિ. તાનિ હિ પિયભાવદીપનતો ‘‘પિયચક્ખૂની’’તિ વુચ્ચન્તિ.
૪૫. તતિયે અગ્ગવતીતિ એત્થ અગ્ગ-સદ્દો ઉત્તમપરિયાયો, તેન વિસિટ્ઠસ્સ પુગ્ગલસ્સ, વિસિટ્ઠાય વા પટિપત્તિયા ગહણં ઇધાધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘અગ્ગવતીતિ ઉત્તમપુગ્ગલવતી’’તિઆદિ. અવિગતતણ્હતાય તં તં પરિક્ખારજાતં બહું લન્તિ આદિયન્તીતિ બહુલા, બહુલા એવ બાહુલિકા યથા ‘‘વેનયિકો’’તિ (અ. નિ. ૮.૧૧; પારા. ૮; મ. નિ. ૧.૨૪૬). તે પન યસ્મા પચ્ચયબહુભાવાય યુત્તપ્પયુત્તા નામ હોન્તિ, તસ્મા આહ ‘‘ચીવરાદિબાહુલ્લાય પટિપન્ના’’તિ. સિક્ખાય આદરગારવાભાવતો સિથિલં અદળ્હં ગણ્હન્તીતિ સાથલિકાતિ વુત્તં. સિથિલન્તિ ચ ભાવનપુંસકનિદ્દેસો, સિથિલસદ્દેન વા સમાનત્થસ્સ સાથલસદ્દસ્સ વસેન સાથલિકાતિ પદસિદ્ધિ વેદિતબ્બા. અવગમનટ્ઠેનાતિ અધોગમનટ્ઠેન, ઓરમ્ભાગિયભાવેનાતિ અત્થો. ઉપધિવિવેકેતિ સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગતાય ઉપધિવિવિત્તે. ઓરોપિતધુરાતિ ઉજ્ઝિતુસ્સાહા. દુવિધમ્પિ વીરિયન્તિ કાયિકં ચેતસિકઞ્ચ વીરિયં.
૪૬. ચતુત્થે ઇદં દુક્ખન્તિ દુક્ખસ્સ અરિયસચ્ચસ્સ પચ્ચક્ખતો અગ્ગહિતભાવદસ્સનત્થં વુત્તં. એત્તકમેવ દુક્ખન્તિ તસ્સ પરિચ્છિજ્જ અગ્ગહિતભાવદસ્સનત્થં. ઇતો ઉદ્ધં દુક્ખં નત્થીતિ અનવસેસેત્વા અગ્ગહિતભાવદસ્સનત્થં. યથાસભાવતો નપ્પજાનન્તીતિ સરસલક્ખણપ્પટિવેધેન અસમ્મોહતો નપ્પટિવિજ્ઝન્તિ. અસમ્મોહપટિવેધો ચ યથા તસ્મિં ઞાણે પવત્તે પચ્ચા દુક્ખસ્સ રૂપાદિપરિચ્છેદે સમ્મોહો ન હોતિ, તથા પવત્તિ. અચ્ચન્તક્ખયોતિ અચ્ચન્તક્ખયનિમિત્તં નિબ્બાનં. અસમુપ્પત્તીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. યં નિબ્બાનં મગ્ગસ્સ આરમ્મણપચ્ચયટ્ઠેન કારણભૂતં આગમ્મ તદુભયમ્પિ નિરુજ્ઝતિ, તં તેસં અસમુપ્પત્તિ નિબ્બાનં દુક્ખનિરોધોતિ વુચ્ચતિ.
૪૭. પઞ્ચમે વિસેસનસ્સ પરનિપાતેન ‘‘પરિસાકસટો’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘કસટપરિસા’’તિઆદિ. ‘‘કસટપરિસા’’તિ હિ વત્તબ્બે ‘‘પરિસાકસટો’’તિ વુત્તં. પરિસામણ્ડોતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.
૪૮. છટ્ઠે ગમ્ભીરાતિ અગાધા દુક્ખોગાળ્હા. પાળિવસેનાતિ ઇમિના યો ધમ્મપટિસમ્ભિદાય વિસયો ગમ્ભીરભાવો, તમાહ. ધમ્મપ્પટિવેધસ્સ હિ દુક્કરભાવતો ધમ્મસ્સ પાળિયા દુક્ખોગાળ્હતાય ગમ્ભીરભાવો. ‘‘પાળિવસેન ગમ્ભીરા’’તિ વત્વા ‘‘સલ્લસુત્તસદિસા’’તિ વુત્તં તસ્સ ‘‘અનિમિત્તમનઞ્ઞાત’’ન્તિઆદિના (સુ. નિ. ૫૭૯) પાળિવસેન ગમ્ભીરતાય લબ્ભનતો. તથા હિ તત્થ તા ગાથા દુવિઞ્ઞેય્યરૂપા તિટ્ઠન્તિ. દુવિઞ્ઞેય્યઞ્હિ ઞાણેન દુક્ખોગાળ્હન્તિ કત્વા ‘‘ગમ્ભીર’’ન્તિ વુચ્ચતિ. પુબ્બાપરમ્પેત્થ કાસઞ્ચિ ગાથાનં દુવિઞ્ઞેય્યતાય દુક્ખોગાળ્હમેવ, તસ્મા તં ‘‘પાળિવસેન ગમ્ભીરા’’તિ વુત્તં. ઇમિનાવ નયેન ‘‘અત્થવસેન ગમ્ભીરા’’તિ એત્થાપિ અત્થો વેદિતબ્બો. મહાવેદલ્લસુત્તસ્સ (મ. નિ. ૧.૪૪૯ આદયો) અત્થવસેન ગમ્ભીરતા સુવિઞ્ઞેય્યાવ. લોકં ઉત્તરતીતિ લોકુત્તરો, નવવિધો અપ્પમાણધમ્મો. સો અત્થભૂતો એતેસં અત્થીતિ લોકુત્તરા. તેનાહ ‘‘લોકુત્તરઅત્થદીપકા’’તિ.
સત્તસુઞ્ઞં ધમ્મમત્તમેવાતિ સત્તેન અત્તના સુઞ્ઞં કેવલં ધમ્મમત્તમેવ. ઉગ્ગહેતબ્બં પરિયાપુણિતબ્બન્તિ લિઙ્ગવચનવિપલ્લાસેન વુત્તન્તિ આહ ‘‘ઉગ્ગહેતબ્બે ચ પરિયાપુણિતબ્બે ચા’’તિ. કવિનો કમ્મં કવિતા. યં પનસ્સ કમ્મં, તં તેન કતન્તિ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘કવિતાતિ કવીહિ કતા’’તિ. ઇતરન્તિ કાવેય્યાતિ પદં, કાબ્યન્તિ વુત્તં હોતિ. કાબ્યન્તિ ચ કવિના વુત્તન્તિ અત્થો. તેનાહ ‘‘તસ્સેવ વેવચન’’ન્તિ. વિચિત્રઅક્ખરાતિ વિચિત્તાકારક્ખરા વિઞ્ઞાપનીયા. સાસનતો બહિભૂતાતિ ન સાસનાવચરા. તેસં સાવકેહીતિ બુદ્ધાનં સાવકાતિ અપઞ્ઞાતાનં યેસં કેસઞ્ચિ સાવકેહિ. ન ચેવ અઞ્ઞમઞ્ઞં પટિપુચ્છન્તીતિ યે વાચેન્તિ, યે ચ સુણન્તિ, તે અઞ્ઞમઞ્ઞં અત્થાદિં નપ્પટિપુચ્છન્તિ, કેવલં વાચનસવનમત્તેનેવ પરિતુટ્ઠા હોન્તિ. ચારિકં ન વિચરન્તીતિ અસુકસ્મિં ઠાને અત્થાદિં જાનન્તા અત્થીતિ પુચ્છનત્થાય ચારિકં ન ગચ્છન્તિ તાદિસસ્સ પુગ્ગલસ્સ અભાવતો તસ્સ ચ પુબ્બાપરવિરોધતો. કથં રોપેતબ્બન્તિ કેન પકારેન નિક્ખિપિતબ્બં. અત્થો નામ સભાવતો અનુસન્ધિતો સમ્બન્ધતો પુબ્બાપરતો આદિપરિયોસાનતો ચ ઞાતો સમ્માઞાતો હોતીતિ આહ ‘‘કો અત્થો’’તિઆદિ. અનુત્તાનીકતન્તિ અક્ખરસન્નિવેસાદિના અનુત્તાનીકતં. કઙ્ખાયાતિ સંસયસ્સ.
૪૯. સત્તમે કિલેસેહી આમસિતબ્બતો આમિસં, ચત્તારો પચ્ચયા. તદેવ ગરુ ગરુકાતબ્બં એતેસં, ન ધમ્મોતિ આમિસગરૂ. તેનાહ ‘‘લોકુત્તરધમ્મં લામકતો ગહેત્વા ઠિતપરિસા’’તિ. ઉભતો ભાગતો વિમુત્તોતિ ઉભતોભાગવિમુત્તો. દ્વીહિ ભાગેહિ દ્વે વારે વિમુત્તો. પઞ્ઞાય વિમુત્તોતિ સમથસન્નિસ્સયેન વિના અગ્ગમગ્ગપઞ્ઞાય વિમુત્તો. તેનાહ ‘‘સુક્ખવિપસ્સકખીણાસવો’’તિ. કાયેનાતિ નામકાયેન. ઝાનફસ્સં ફુસિત્વાતિ અટ્ઠસમાપત્તિસઞ્ઞિતં ઝાનફસ્સં અધિગમવસેન ફુસિત્વા. પચ્છા નિરોધં નિબ્બાનં યથા આલોચિતં નામકાયેન સચ્છિકરોતીતિ કાયસક્ખી. ન તુ વિમુત્તો એકચ્ચાનં આસવાનં અપરિક્ખીણત્તા. દિટ્ઠન્તં પત્તોતિ દિટ્ઠસ્સ અન્તો અનન્તરો કાલો દિટ્ઠન્તો, દસ્સનસઙ્ખાતસ્સ સોતાપત્તિમગ્ગઞાણસ્સ અનન્તરં પત્તોતિ અત્થો. પઠમફલતો પટ્ઠાય હિ યાવ અગ્ગમગ્ગા દિટ્ઠિપ્પત્તો. તેનાહ ‘‘ઇમે દ્વેપિ છસુ ઠાનેસુ લબ્ભન્તી’’તિ.
સદ્દહન્તો વિમુત્તોતિ એતેન સબ્બથા અવિમુત્તસ્સ સદ્ધામત્તેન વિમુત્તભાવદસ્સનેન સદ્ધાવિમુત્તસ્સ સેક્ખભાવમેવ વિભાવેતિ. સદ્ધાવિમુત્તોતિ વા સદ્ધાય અવિમુત્તોતિ અત્થો. છસુ ઠાનેસૂતિ પઠમફલતો પટ્ઠાય છસુ ઠાનેસુ. ધમ્મં અનુસ્સરતીતિ પઠમમગ્ગપઞ્ઞાસઙ્ખાતં ધમ્મં અનુસ્સરતિ. સદ્ધં અનુસ્સરતીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ઉભોપિ હેતે સોતાપત્તિમગ્ગટ્ઠાયેવ. ઇમં કસ્મા ગણ્હન્તીતિ એવં એકન્તપાસંસેસુ અરિયેસુ ગય્હમાનેસુ ઇમં એકન્તનિન્દિતં લામકં દુસ્સીલં કસ્મા ગણ્હન્તિ. સબ્બેસુ સબ્બતા સદિસેસુ લબ્ભમાનોપિ વિસેસો ન પઞ્ઞાયતિ, વિસભાગે પન સતિ એવ પઞ્ઞાયતિ પટભાવેન વિય ચિત્તપટસ્સાતિ આહ ‘‘એકચ્ચેસુ પના’’તિઆદિ. ગન્થિતાતિ અવબદ્ધા. મુચ્છિતાતિ મુચ્છં સમ્મોહં આપન્ના. છન્દરાગઅપકડ્ઢનાયાતિ છન્દરાગસ્સ અપનયનત્થં. નિસ્સરણપઞ્ઞાયાતિ તતો નિસ્સરણાવહાય પઞ્ઞાય વિરહિતા.
પઞ્ઞાધુરેનાતિ વિપસ્સનાભિનિવેસેન. અભિનિવિટ્ઠોતિ વિપસ્સનામગ્ગં ઓતિણ્ણો. તસ્મિં ખણેતિ સોતાપત્તિમગ્ગક્ખણે. ધમ્માનુસારી નામ પઞ્ઞાસઙ્ખાતેન ધમ્મેન અરિયમગ્ગસોતસ્સ અનુસ્સરણતો. કાયસક્ખી નામ નામકાયેન સચ્છિકાતબ્બસ્સ નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકરણતો. વિક્ખમ્ભનસમુચ્છેદાનં વસેન દ્વિક્ખત્તું. અરૂપજ્ઝાનેહિ રૂપકાયતો, અગ્ગમગ્ગેન સેસકાયતોતિ દ્વીહિ ભાગેહિ નિસ્સક્કવચનઞ્ચેતં. દિટ્ઠન્તં પત્તો, દિટ્ઠત્તા વા પત્તોતિ દિટ્ઠિપ્પત્તો. તત્થ દિટ્ઠન્તં પત્તોતિ દસ્સનસઙ્ખાતસ્સ સોતાપત્તિમગ્ગઞાણસ્સ અનન્તરં પત્તોતિ અત્થો. દિટ્ઠત્તાતિ ચતુસચ્ચદસ્સનસઙ્ખાતાય પઞ્ઞાય નિરોધસ્સ દિટ્ઠત્તા. ઝાનફસ્સરહિતાય સાતિસયાય પઞ્ઞાય એવ વિમુત્તોતિ પઞ્ઞાવિમુત્તો. સેસં વુત્તનયત્તા સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.
૫૦. અટ્ઠમે ન સમાતિ વિસમા. કાયકમ્માદીનં વિસમત્તા તતો એવ તત્થ પક્ખલનં સુલભન્તિ આહ ‘‘સપક્ખલનટ્ઠેના’’તિ. નિપ્પક્ખલનટ્ઠેનાતિ પક્ખલનાભાવેન. ઉદ્ધમ્માનીતિ ધમ્મતો અપેતાનિ. ઉબ્બિનયાનીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો.
૫૧. નવમે અધમ્મિકાતિ અધમ્મે નિયુત્તા. તેનાહ ‘‘નિદ્ધમ્મા’’તિ, ધમ્મરહિતાતિ અત્થો.
૫૨. દસમે ગણ્હન્તીતિ પવત્તેન્તિ. ન ચેવ અઞ્ઞમઞ્ઞં સઞ્ઞાપેન્તીતિ મૂલતો પટ્ઠાય તં અધિકરણં યથા વૂપસમ્મતિ, એવં અઞ્ઞમઞ્ઞં ઇતરીતરે ન સમ્મા જાનાપેન્તિ. સઞ્ઞાપનત્થં સન્નિપાતે સતિ તત્થ યુત્તપત્તકરણેન સઞ્ઞત્તિયા ભવિતબ્બં, તે પન સઞ્ઞાપનત્થં ન સન્નિપતન્તિ. ન પેક્ખાપેન્તીતિ તં અધિકરણં મૂલતો પટ્ઠાય અઞ્ઞમઞ્ઞં ન પેક્ખાપેન્તિ. અસઞ્ઞત્તિયેવ અત્તના ગહિતપક્ખસ્સ બલં એતેસન્તિ અસઞ્ઞત્તિબલા. ન તથા મન્તેન્તીતિ સન્દિટ્ઠિપરામાસિઆધાનગ્ગાહિદુપ્પટિનિસ્સગ્ગિભાવેન તથા ન મન્તેન્તિ. તેનાહ ‘‘થામસા’’તિઆદિ. ઉત્તાનત્થોયેવ કણ્હપક્ખે વુત્તપ્પટિપક્ખેન ગહેતબ્બત્તા.
પરિસવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
પઠમપણ્ણાસકં નિટ્ઠિતં.